Ffotograffydd trychineb Aberfan yn difaru cymryd llun eiconig

Ar fore gwlyb ym 1966, fe dynnodd Mel Parry un o'r lluniau mwyaf trawiadol i ddod o drychineb Aberfan.

Roedd yn 18 oed ac yn digwydd teithio trwy'r pentref ar fws pan ddisgynnodd tomen o wastraff glo ar Ysgol Gynradd Pantglas, gan ladd 116 o blant a 28 o oedolion.

Ymhlith y cyntaf i gyrraedd y lleoliad, fe dynnodd lun o heddwas yn cario plentyn bach o weddillion yr ysgol gynradd.

Enillodd wobr arbennig am ei lun, ond fe adawodd ei yrfa fel ffotograffydd ac fe ddaeth i ddifaru tynnu'r llun.

Roedd Mr Parry yn estyn ei gamera uwch ei ben pan dynnodd y llun.

Mae'n dangos y cwnstabl Victor Jones yn dal Susan Maybank, oedd yn 8 mlwydd oed, yn ei freichiau. Y fenyw i'r dde ydy modryb Susan.

Fe enillodd Mel Parry y wobr Ffotograffydd Newyddion Prydeinig y Flwyddyn ym 1966, ond dywedodd mai ffawd oedd llwyddiant y llun.

Roedd ei fws wedi dod i stop yn Aberfan, pan glywodd rhywun yn gweiddi bod yr ysgol wedi disgyn i'r llawr.

"Digwydd bod mai fi oedd y person yn y fan a'r lle, yn anffodus," meddai Mr Parry.

Gyda dim ond un rôl o ffilm yn ei gamera, benthycodd fwy gan fferyllydd a dechreuodd dynnu lluniau yn syth.

Yn ystod yr anhrefn, roedd un ffrâm o'i gamera yn mynd i ddiffinio'r trychineb ar dudalennau blaen papurau newydd ar draws y byd, er nad oedd Parry yn sylweddoli hynny ar y pryd.

"Dydw i ddim yn cofio'i dynnu o gwbl," meddai Mel Parry.

"Roedd y camera uwch fy mhen ac yn wyneb i waered, doedd gen i ddim syniad beth oeddwn i'n ei dynnu."

Yr heddwas yn y llun oedd cwnstabl lleol Aberfan, Victor Jones ac yn ei freichiau mae Susan Maybank, yn fyw ond yn wan a heb esgidiau ar ei thraed.

O'u cwmpas mae torf o bobl.

Y person â'r cyfrifoldeb o gludo'r ffilm yn gyflym i Gaerdydd oedd gohebydd ifanc y Western Mail, Alun Michael - a fyddai'n dod yn brif weinidog cyntaf Cymru.

Dywedodd ei fod wedi cyrraedd Aberfan i gwrdd â "rhes o ddynion yn cloddio i mewn i weddillion yr ysgol, gan obeithio dod o hyd i oroeswyr".

Pan welodd Mel Parry ei gydweithiwr o'r papur newydd, taflodd y ffilm ato.

"Fe daflodd [y ffilm] dros linell y glowyr," dywedodd Alun Michael. "Doedd e ddim hyd yn oed yn gwybod ei fod wedi tynnu'r llun," meddai.

O fewn oriau, roedd y llun ar dudalen flaen y South Wales Echo ac yn fuan wedi hynny mewn papurau newydd ledled y byd.

Daeth y llun â chydnabyddiaeth i Parry fel y person ieuengaf erioed i ennill gwobr Ffotograffydd Newyddion y Flwyddyn.

Ond roedd y llwyddiant yn anghyfforddus iddo ac yn y pen draw cyfrannodd at ei benderfyniad i roi'r gorau i'w yrfa ffotograffiaeth yn yr 1970au.

"Roedd yn drasiedi ac yn anffodus fe ges i ryw fath o elw ohoni," meddai. "Dwi'n dymuno erbyn hyn nad oeddwn i erioed wedi'i dynnu."

Ychydig ddyddiau ar ôl y digwyddiad, pan oedd yr ysu newyddiadurol wedi pylu, daeth maint y golled yn glir.

Roedd gan Mr Parry deulu yn Aberfan ac mi gollodd ddau gefnder yno.

"Roedden nhw'n tynnu pobl allan, rhai'n fyw, rhai'n farw," meddai. "Dydy o ddim yn rhywbeth fyddwn i byth, byth eisiau ei brofi eto."

Bron 60 mlynedd yn ddiweddarach, mae llun Mel Parry yn un o luniau mwyaf trawiadol Aberfan.

Mae pŵer y llun yn deillio o'r cyfansoddiad a'r emosiwn sydd ynghlwm ag ef, yn ôl curadur ffotograffiaeth Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Will Troughton.

"Mae'r cyfansoddiad yn gryf iawn," meddai, "sy'n gwneud i bobl edrych ar y llun ac i ystyried y manylion."

Dywedodd Mr Troughton fod "eich llygaid yn symud tuag at y ddwy res o bobl, ac yna rydych chi'n gweld y plismon yn dal y ferch fach."

Mae'r ddelwedd o Susan Maybank yn "sbardun o obaith" ymhlith y dinistr, meddai.

"Gan ei fod yn lun du a gwyn, yn enwedig pan mae gwisg y plismon yn ddu, ac mae'r ferch fach a'i choesau yn noeth... Mae'r gwahaniaeth rhwng y du a'r gwyn yn tynnu'ch sylw," ychwanegodd.

Yn ôl Alun Michael mae'r llun yn llwyddo cyfleu rhywbeth y tu hwnt i'r ymdrech i achub Susan Maybank.

"Mae'n atgof o'r hunllef... ond hefyd teimlad o falchder," meddai.

Roedd gweithwyr achub a gwirfoddolwyr ledled de Cymru wedi rhuthro i Aberfan.

Y naws cymunedol "ydy'r nerth fwyaf sydd gyda ni fel cenedl," yn ôl Mr Michael.

Goroesodd Susan Maybank ac fe gafodd aduniad gyda'r heddwas a Mel Parry yn yr wythnosau ar ôl y trychineb.

Bu farw Susan ar ddiwedd 2025 ac mae ei theulu wedi dewis peidio siarad yn gyhoeddus.

Bellach mae Mel Parry yn dweud iddo fethu dianc rhag y ddelwedd a wnaeth ddod i ddiffinio'r trychineb a'r yrfa fer fel ffotograffydd.

"Wrth i fi fynd yn hŷn, dwi'n mynd yn flinedig o'i weld," meddai Mr Parry.

"Ond pan mae pobl yn ei weld, maen nhw'n cofio Aberfan a beth ddigwyddodd yno. Dwi'n gobeithio y daw rhywbeth da o hynny."

Ar ôl cael ei gyfweld gan BBC Cymru ar gyfer y stori hon, penderfynodd roi'r wobr a enillodd i Amgueddfa Cymru, sy'n casglu eitemau sy'n ymwneud â thrychineb Aberfan.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.