Фуқаролар уруши олиб бораётган шимпанзелар: Нега 8 йилдан бери уруш тугамайди?
Сурат манбаси, Aaron Sandel via Reuters
- Author, Ҳафса Халил
- Published
- Ўқилиш вақти: 3 дақ
Тадқиқотчилар таъкидлашича, дунёдаги энг катта ёввойи шимпанзелар тўдаси иккига бўлиниб, сўнгги саккиз йил давомида шафқатсиз "фуқаролар уруши" гирдобида қолган.
Уганданинг Кибале миллий боғидаги бир пайтлар аҳил бўлган Нгого шимпанзелари жамоаси нима сабабдан ўзаро адоватга боргани аниқ эмас, бироқ олимлар 2018 йилдан бери 24 та қотиллик, жумладан, 17 та бола ўлдирилганини қайд этди.
"Улар бир-бири билан қўл ушлашиб юрадиган шимпанзелар эди, – дейди тадқиқотнинг етакчи муаллифи Аарон Сандел. – Энди эса улар бир-бирларини ўлдириш пайида".
"Science" журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, бу зўравонликнинг шиддати ва давомийлиги илк инсонларда можаролар қандай ривожлангани ҳақида маълумот бериши мумкин.
АҚШнинг Техас университети антропологи ва "Нгого шимпанзелари лойиҳаси" ҳамраиси Санделнинг айтишича, шимпанзелар "ўз ҳудудига жуда боғланган" ва "бошқа гуруҳ вакиллари билан душманона муносабатда бўлади".
"Бу нотанишлардан қўрқишга ўхшайди", деди у "Science" подкастига берган интервьюсида.
Бироқ, Санделнинг сўзларига кўра, 200 га яқин Нгого шимпанзеси бир неча ўн йиллар давомида тотув яшаб келган.
Тадқиқотчилар уларни "Ғарбийлар" ва "Марказийлар" деб икки гуруҳга таснифлаган бўлса-да, умуман олганда, яхлит бир тўда эди.
Санделнинг айтишича, у уларнинг қутбланаётганини 2015 йил июнида, "Ғарбийлар" гуруҳи қочиб, "Марказийлар" тўдаси уларни қувганида илк бор пайқаган.
Ular bir-biri bilan qo‘l ushlashib yuradigan shimpanzelar edi. Endi esa ular bir-birlarini o‘ldirish payida.
"Шимпанзелар табиатан бироз мелодраматик", дейди у ва одатда тортишувлардан сўнг "шовқин солиб қувиш" бўлишини, кейинчалик бир-бирига ғамхўрлик қилиб, ҳамкорликни тиклашини тушунтиради.
Аммо 2015-йилги можародан сўнг тадқиқотчилар икки гуруҳ ўртасида олти ҳафталик бир-биридан қочиш даври бўлганини ва ўзаро муносабатлар тобора сийраклашганини кузатишди.
Санделнинг айтишича, ўзаро тўқнашувлар юз берганда, улар "бироз шиддатлироқ, бироз тажовузкорроқ" кечган.
2018 йилда иккита алоҳида гуруҳ пайдо бўлгач, "Ғарбийлар" гуруҳи аъзолари "Марказийлар"га ҳужум қила бошлади.
Тадқиқотга кўра, бўлинишдан буён содир этилган 24 та мақсадли ҳужумда "Марказийлар" тўдасидан камида етти нафар вояга етган эркак ва 17 нафар бола ўлдирилган, аммо тадқиқотчилар қурбонларнинг ҳақиқий сони бундан ҳам кўпроқ, деб ҳисоблайди.
Тадқиқотчилар бунга гуруҳ ҳажмининг катталиги ва шундан келиб чиқадиган ресурслар учун рақобат, шунингдек, насл қолдириш учун "эркаклар ўртасидаги рақобат" каби кўплаб омиллар сабаб бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.
Аммо уларнинг фикрича, бунга туртки бўлган учта эҳтимолий омил бор:
- Биринчиси, 2014 йилда номаълум сабабларга кўра беш нафар вояга етган эркак ва бир нафар вояга етган урғочининг ўлими. Бу кичик гуруҳлар ўртасидаги ижтимоий тармоқларни бузиши ва ижтимоий алоқаларни заифлаштириши мумкин эди.
- Кейинги йили тўда сардори (альфа эркак) ўзгарди. Тадқиқотда айтилишича, бу "Ғарбийлар" ва "Марказийлар" гуруҳлари ўртасидаги биринчи ажралиш даврига тўғри келган. "Ҳукмронлик иерархиясидаги ўзгаришлар шимпанзеларда тажовузкорликни ва бир-биридан қочиш ҳолатларини кучайтириши мумкин", дейилади тадқиқотда.
- Учинчи омил – 2017 йилда, яъни якуний бўлинишдан бир йил олдин нафас йўллари эпидемияси оқибатида 25 та шимпанзенинг, жумладан, тўртта вояга етган эркак ва ўнта вояга етган урғочининг нобуд бўлиши. Тадқиқот мақоласида айтилишича, ўлган вояга етган эркаклардан бири "гуруҳларни ўзаро боғлаб турган сўнгги вакиллардан бири" бўлган.
Сандел ва унинг ҳамкасблари таъкидлашича, уларнинг хулосалари одамларни инсоний можаролар ва урушлар ҳақидаги билимларини қайта кўриб чиқишга ундайди.
"Нгого бўлиниши мисолида йиллар давомида бирга яшаган, озиқланган, бир-бирига ғамхўрлик қилган ва ҳудудни қўриқлаган жониворлар ўз мансуб бўлган янги гуруҳлари сабабли қаттол ҳужумлар нишонига айланди", деб ёзади улар ўз мақоласида.
Агар генетик жиҳатдан инсонга энг яқин турлардан бири бўлмиш шимпанзелар буни инсонларга хос бўлган дин, этник мансублик ва сиёсий эътиқодларсиз ҳам амалга ошира олган бўлса, демак, "ўзаро муносабатлар динамикаси инсонлар ўртасидаги можароларда тахмин қилинганидан кўра каттароқ сабабий роль ўйнаши мумкин", дея қўшимча қилишди улар.
End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз:
Германиядаги приматлар маркази тадқиқотчиси Жеймс Брукснинг айтишича, бу "гуруҳларга бўлиниш инсоният жамиятлари учун қандай хавф туғдириши мумкинлигини эслатиб туради".
"Science" журналидаги тадқиқотга изоҳ берар экан, у шундай деб ёзди: "Инсонлар бошқа турларнинг урушда ҳам, тинчликда ҳам гуруҳ бўлиб намоён этадиган ҳаракатларини ўрганиб, сабоқ олишлари керак ва айни пайтда ўзларининг эволюцион ўтмиши келажакни белгилаб бермаслигини ёдда тутишлари лозим".
