Ота бўлган эркакларда ҳам гормонлар ва мия ўзгариши рўй бериши аниқланди

Эркаклар фарзанди ҳали туғилмай туриб хулқ-атворга кучли таъсир кўрсатадиган жиддий гормонал ўзгаришларни бошдан кечиради. Бу ҳолат бола парваришига ҳам ўз таъсирини ўтказмай қолмайди.

Ўғлим туғилишидан бир неча ой олдин турмуш ўртоғим билан фаол туғруқ машғулотига, кўкрак сути билан эмизиш бўйича дарсга ва шифохона томонидан ташкил этилган туғруққача бўлган курсга қатнашдик, ҳомиладорлик ва чақалоқ парвариши ҳақида бир талай китоб ўқидик ва кўплаб веб-сайтларни кўздан кечирдик. Дафтарларимиз қайдларга тўлиб кетди.

Ўша пайтдаги қайдларим орасида туғруқдан олдин аёллар танасида кўплаб ўзгаришлар: гормонлар миқдори кўтарилиши ва пасайиши, аъзоларнинг жой ўзгартириши, миянинг қайта шаклланиши каби тафсилотлар бор эди.

Бироқ, менинг миям ва танам ҳам оталикка тайёрланаётганини ҳеч ким айтмаган эди.

Ўғлим бир ёшдан ошганда бу маълумотга илк бор приматолог Сара Блаффер Ҳрдининг "Father Time" (Оталик вақти) китобида дуч келдим. Муаллиф унда эркакларда ҳам "энг фидойи онадек ҳимоячи ва меҳрибон" бўлиш учун барча зарур биологик асослар шаклланишини таъкидлаган.

Бу маълумот мени қизиқтириб қўйди. Мен фаол оталик тарафдориман, лекин буни бугунги эркакларнинг маданий танлови деб ҳисоблардим. Бироқ Ҳрдининг китоби мени бутун бир илмий соҳа билан таништирдики, унга кўра бизнинг бу ёндашувимиз биологиямизга асосланган бўлиб, шунчаки "ухлоқ" ва уйғонишни кутаётган экан.

Ҳрди ва бошқа мутахассислар билан суҳбатлашиб, тадқиқотларни чуқур ўрганиб чиққач, мен оддий бир хулосага келдим: оналик аёлларни ўзгартиргани каби, оталик ҳам эркакларни ўзгартиради. Ота ўз чақалоғи парваришига қанчалик кўп жалб этилса, бу ўзгариш шунчалик чуқурлашади. Эндокрин ва асаб тизимимиздаги бу силжишлар меҳрибон оталик замонавий ҳодиса эмас, балки чуқур илдиз отган биологик хусусият эканини кўрсатади.

Тестостероннинг пасайиши

Оталарнинг чақалоқлар туфайли жисмоний ўзгариши ҳақидаги дастлабки тадқиқотлар бошқа ҳайвонларни кузатиш натижасида пайдо бўлган. XX аср охиридаги бу тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бола парвариши билан шуғулланган кўплаб эркак сутемизувчилар, жумладан, бошқа эркак приматларда ҳам одатда оналик билан боғланадиган тестостерон, вазопрессин ва пролактин каби гормонлар миқдорининг ошиши ва камайиши каби аниқ гормонал ўзгаришлар кузатилади.

2000 йиллар бошларида бу топилмалар ҳақида эшитган америкалик антрополог, ўша пайтда бакалавриат талабаси бўлган Ли Геттлер бу соҳага қаттиқ қизиқиб қолди.

"Мен [маърузачимдан] бу масалаларни одамлар мисолида кимдир ўрганяптими, деб сўрадим, деярли "йўқ" деган жавобни олдим", дейди ҳозирда Индиана штатидаги Нотр-Дам университетининг Гормонлар, саломатлик ва инсон хулқ-атвори лабораторияси директори бўлган Геттлер.

Эркаклардаги гормонал ўзгаришларни кўрсатувчи энг биринчи тадқиқот хулосалари 2000 йилда икки канадалик олим – Кетрин Уинн-Эдвардс ва Энн Стори томонидан нашр этилган эди. Геттлер бу соҳани ўрганишни бошлаган вақтда оталарда тестостерон миқдори фарзандсиз эркакларникига қараганда пастроқ эканлиги аллақачон тасдиқланган факт эди.

"Аммо бу ерда товуқ биринчими ёки тухум, қабилидаги муаммо бор, шундай эмасми? – дея тушунтирди Геттлер менга. – Тестостерони паст эркакларнинг ота бўлиш эҳтимоли юқорироқми? Ёки оталикка ўтишнинг ўзи эркакларда биологик ўзгаришлар занжирини келтириб чиқарадими?"

Бу ва бошқа саволларга жавоб топиш учун Геттлер Филиппиннинг Себу шаҳрида ўн йиллардан бери давом этаётган лойиҳани бошқараётган олимлар жамоасига қўшилди.

2005 йилда ушбу жамоа ўртача ёши 21 да бўлган ва турмуш ўртоғи йўқ 624 нафар эркакдан сўлак намуналарини тўплаб, улардаги тестостерон миқдорини таҳлил қилди, тўрт йилдан сўнг эса уларни қайта текширди. Улар икки саволга жавоб топмоқчи эди: шу вақт оралиғида ота бўлган эркакларда тестостерон миқдори пасайганми ва бола парваришига кўпроқ вақт сарфлаган оталарда бу кўрсаткич янада паст бўладими?

Натижалар чиққанда, иккала саволга ҳам жавоб ижобий бўлди. Фарзандли бўлган эркакларда тестостерон миқдори ота бўлмаганларга қараганда сезиларли пасайиши аниқланди. Чақалоқ парваришига кўпроқ вақт ажратган эркакларда эса тестостероннинг энг кўп пасайиши кузатилди. Чақалоқлари билан бир тўшакда ухлаганларда ҳам бу кўрсаткич пастроқ эди.

"Менимча, бу илмий адабиётларда эркакларнинг оталикка тайёрланиш қобилияти борлиги ҳақидаги илк аниқ маълумот эди", деди Геттлер менга. Унинг тушунтиришича, бу бир маънода уларнинг биологияси бола парваришлашга тайёрланишидир.

Уларнинг топилмалари ягона эмас. Бошқа жамоалар ҳам аёлнинг ҳомиладорлиги даврида эркакда тестостерон миқдори пасайиши туғруқдан кейинги садоқат, масъулият ва қониқиш билан боғлиқлигини, шунингдек, бу гормон миқдори эркакларнинг чақалоқ йиғисига муносабатига ҳам таъсир қилишини аниқлаган: бу уларни сергакроқ ва эътиборлироқ қилган. 2018 йилда Геттлер лабораториясидаги яна бир гуруҳ тадқиқотчилар ҳам тестостерони паст оталар чақалоқлар ва кичик ёшдаги болаларга ғамхўрлик қилишга кўпроқ мойил бўлади, деган хулосага келди.

Хўш, бу қачон содир бўлади? Бу туғилишдан олдинми ёки кейин? Бу савол АҚШдаги Эмори университети қошидаги Инсон ижтимоий неврологияси лабораторияси директори Жеймс К. Риллингнинг хаёлини банд этган эди.

"Тахминимча, – деди менга Риллинг, – бу ҳолат ота чақалоқ билан бирмунча мулоқот қилганидан сўнг, яъни туғруқдан кейинги даврда содир бўлса керак, деб ўйлагандим".

Аммо олинган натижалар кутилмаган эди. Ҳомиладорликнинг тўртинчи ойидаёқ бўлажак оталарни тестдан ўтказишганда, уларда иккита гормон назорат гуруҳидагига қараганда анча паст экани аниқланди: булар тестостерон ва вазопрессин эди. "Қизиғи шундаки, оталардаги тестостерон миқдори қанчалик паст бўлса, туғруқдан кейин она ва чақалоққа шунчалик кўпроқ меҳр қўяр экан", дейди оталик ҳақидаги "Ота табиати" (2024 йил) китобини нашр этган Риллинг. Унинг айтишича, вазопрессин ҳам худди шундай таъсир кўрсатган.

Риллингни бу ҳодисанинг сабаби қизиқтирмоқда. Балки бўлажак оталар ҳомиладор жуфтларидан феромонли сигнал олишармикан? Ёки фарзанд кутаётганини билгач, бу шунчаки психологик ўзгаришмикан? Энди ривожланаётган соҳадаги кўплаб ҳайратланарли топилмалар сингари, бунинг ҳам жавобини ҳали билмаймиз. Лекин бир нарса аниқ: бу ўзгаришлар тестостерон билан чекланиб қолмайди.

Меҳр гормони тўлқини

Масалан, "меҳр гормони" деб аталадиган окситоцинни олайлик. Бу гормонни туғруққа тайёрлов курсларидан эслайман: туғруқ вақтида жуфтимнинг организмида окситоцин ишлаб чиқарилиб, тўлғоқлар енгил ўтиши учун бизга хотиржам ва осойишта бўлишни маслаҳат беришганди.

Ўғлим туғилгач эса, туғруқ пайтидаги окситоциннинг кучли тўлқини ва эмизиш вақтида унинг миқдори қайта-қайта ортиб бориши ўғлим билан онаси ўртасидаги меҳрни мустаҳкамлашга ёрдам беришини айтишганди. Аммо ўғлим туғилганидан кейинги илк соатларда, яланғоч кўксимда ухлаб ётганида, менинг танамда ҳам окситоцин миқдори ортиб бораётганидан бехабар эдим.

Дунё бўйлаб ўтказилган кўплаб тадқиқотлар оталарда, жумладан, бир ёшдан икки ёшгача бўлган боласи бор ва олти ойгача бўлган чақалоқлар билан мулоқот қиладиган оталарда окситоцин миқдори юқори эканини аниқлаган. Бу фарзандларимиз билан ўтказадиган вақтимиз миқдорига боғлиққа ўхшайди.

Масалан, фарзандлари билан кўпроқ ўйнайдиган ва яқин мулоқотда бўладиган оталарда окситоцин миқдори ортгани кузатилган. Ҳатто оталар янги туғилган чақалоқларини илк бор қўлларига олганларида ҳам шунга ўхшаш ўзгариш яққол сезилган.

Окситоцин оталик инстинктимизни кучайтиради. Риллингнинг тушунтиришича, буни эркакларнинг бурнига ушбу гормондан сепиб, нима содир бўлишини кузатиш мумкин.

"Мен жуда яхши кўрадиган бир тадқиқот бор, – дейди у. – Унда оталарга чақалоқлари билан мулоқот қилаётган пайтда бурун орқали окситоцин юборишади ва бу оталарнинг бошини тезроқ ҳаракатлантиришига сабаб бўлишини аниқлашади". Видеомулоқот чоғида Риллинг худди ҳаддан ташқари ҳаяжонланган отадек бошини чапдан ўнгга, юқорига ва пастга силкитиб кўрсатди.

Бундай натижалар окситоцин ўз-ўзини кучайтирувчи занжир ҳосил қилишини кўрсатади: гормон миқдори ошгани сари, ота ўз фарзанди билан кўпроқ шуғулланишга мойил бўлади, бу эса ўз навбатида гормоннинг янада кўпайишига олиб келади.

Олимлар бу мавзуни қанчалик чуқур ўрганса, бошқа гормонларда ҳам шунчалик кўп ўзгаришларни аниқламоқда. 2025 йилда чоп этилган тадқиқотда Риллинг ва унинг жамоаси ҳайвонларда кўпинча ҳудуд учун кураш ва ўз жинсидаги рақибига нисбатан тажовузкорлик билан боғлиқ вазопрессин гормони янги оталарда фарзанди туғилишидан олдин камайганини аниқлади.

Яна бир кутилмаган номзод – пролактин. Одамларда бу кимёвий модда лактация ва оналик меҳри билан боғлиқ. Аммо биологлар унинг қушлар, балиқлар ва оталик инстинкти билан танилган Жанубий Америка маймуни – мармосетлар каби бошқа ҳайвонларда оталик ғамхўрлиги билан боғлиқлигини аниқлашган.

2023 йилда америкалик клиник психолог Дарби Саксби бошчилигидаги гуруҳ бўлажак оталардаги пролактин миқдорини ўрганиб, ҳали туғилмаган фарзандига нисбатан кучлироқ меҳр ҳис қилганларда ушбу гормон миқдори юқори бўлишини аниқлади. Шунингдек, туғруқдан олдинги пролактин миқдори бу оталарнинг келажакда фарзанд парваришида қанчалик фаол иштирок этишини кўрсатиши ҳақида хулосага келди.

Окситоцин миқдорида кўрганимиздек, бу икки гормонал ўзгариш ҳам чақалоғига кўпроқ ғамхўрлик қиладиган оталарда яққолроқ намоён бўлади. "Гормонал ўзгаришлар фақат янги туққан оналардагина кузатилмайди, – дейди Саксби. – Кўринишидан, эркакларда ҳам шунга ўхшаш мослашувлар ва оқибатлар кузатилмоқда".

Иккинчи ўсмирлик

Саксби бу гормонал ўзгаришларнинг оқибатлари оталарнинг миясида ўз изини қолдирадими ёки йўқ, шуни тадқиқ қилиб келмоқда. "Менимча, оталар аслида жуда қизиқарли, деярли алоҳида бир гуруҳ. Чунки улар биологик ҳомиладорликни бошдан кечирмасдан туриб, муайян ўзгаришларни ҳис қилади", дейди у менга.

Фарзанд дунёга келтираётган оналар ҳомиладорлик даврида гормонлар "портлаши"ни бошдан кечиради, сўнг туғруқ пайтида яна бир кучли гормонал туртки олади. Аммо оталарнинг бошдан кечирадиган тажрибалари унча билинмайди. "Шу сабабли, улар гўёки ҳомиладорлик таъсирини ота-оналик тажрибаси таъсиридан ажратиб олишга имкон беради", деб тушунтирди 2026 йилда "Ота мияси" номли китоби чиқадиган Саксби.

Бир неча йил аввал унинг жамоаси Испаниядаги ҳамкасблари билан биргаликда илк бор ота бўлаётганларнинг миясини фарзандлари туғилишидан олдин ва кейин сканерлади. Улар мияда неврологик ўзгаришлар кечаётганини аниқладилар. Оталарнинг мияси янги тажриба ва маълумотларга мослашаётган эди.

Саксби оталикка ўтиш даврини ўсмирлик билан қиёслайди – бу давр ҳам миямиз янги қийинчиликлар, рағбатлантирувчи омиллар ва ғояларга мослашиши керак бўлган яна бир муҳим ривожланиш босқичидир. Кейинги тадқиқотида у туғилмаган фарзанди билан кучлироқ боғланиш ҳис қилган ёки бола парвариши таътилига кўпроқ чиқишни режалаштирган эркаклар миясида каттароқ ўзгаришлар кузатилганини аниқлади. 2026 йилда Риллинг янги оталарда ҳам шунга ўхшаш белгиларини қайд этиб, бу неврологик жараён мавжудлигини тасдиқлади.

Оталар мияси ва танасидаги кўплаб ўзгаришларга келсак, бу ерда "фойдаланиш ёки йўқотиш" қоидаси ишлайди: жараёнга қанчалик кўп аралашсангиз, шунчалик кўп ўзгарасиз. "Бу худди бирор нарса ишга тушиб кетганига ўхшайди", дейди приматолог Сара Ҳрди.

Унинг ишонишича, барча инсонлар миясида ота-оналикка салоҳият мавжуд, у буни "аллопарентал субстрат" деб атайди ва бу салоҳиятни тўғри шароитларда фаоллаштириш мумкин.

"Оталар замони" асарида у инсонлар мураккаброқ жамиятларга айланиб борган сари, айнан жамоавий ғамхўрлик уларнинг гуллаб-яшнашига сабаб бўлганини таъкидлайди. Чақалоққа ғамхўрлик қила оладиган эркакларнинг бўлиши тур учун қимматли эди, шунинг учун бизда бу ишни бажариш қобилияти ривожланган ва биз уни ҳозиргача сақлаб қолганмиз.

"Она Табиат ёмон одатлари бор кекса аёлга ўхшайди, – дейди у менга. – Жуда тежамкор уй бекаси. У дарҳол ишлатмайдиган масаллиғини ташлаб юбормайди, жавонига бекитиб қўяди".

Бу "бекитиб қўйган масаллиқлар" 2014 йилги тадқиқотда намоён бўлди. Ҳрди уни "ҳаётимда ўқиган энг ҳаяжонли илмий мақолалардан бири" деб атайди.

Унда Рут Фелдман бошчилигидаги исроиллик олимлар асосий ғамхўрликни аёл ўз зиммасига олган ва ота "ёрдамлашадиган" гетеросексуал жуфтликларни ҳамда фарзандларини аёл иштирокисиз тарбиялаётган гей жуфтликларни жалб қилиб, ўз фарзандлари видеосини томоша қилаётган пайтда уларнинг миясини сканерлаган.

Гетеросексуал жуфтликларда асосий ғамхўрликни қилаётган аёллар миясида бодомсимон без каби чуқурроқ инстинктив реакциялар кечадиган қисмлар фаоллашган, уларни қўллаб-қувватловчи эркакларда эса ижтимоий соҳаларда кўпроқ фаоллик кузатилган.

Бироқ асосий ғамхўрликни амалга ошираётган гей эркаклар миясининг бодомсимон без ва бошқа "оналик" ҳудудларида жуда ўхшаш фаоллик намоён бўлган, шу билан бирга, ижтимоий унсур ҳам сақланиб қолган.

Оталик уларнинг миясини чинакамига қайта шакллантираётган эди.

Ижтимоий ўзгаришлар

Мен суҳбатлашган барча мутахассислар ва ушбу соҳадаги адабиётларнинг мутлақ кўпчилиги оталик биологиясидаги бу ўзгаришлар оилага оид давлат сиёсатини қайта кўриб чиқишга ундаши керак, деган фикрни тасдиқлайди.

"Оталардаги бу салоҳият рўёбга чиқишини таъминлаш – жамиятнинг долзарб ва устувор вазифасидир", дейди Саксби. Унинг айтишича, масалан, ота-оналик таътили билан боғлиқ сиёсатни такомиллаштириш оталар ва болалар ўртасидаги ришталарни мустаҳкамлашга ёрдам бериши мумкин.

Геттлернинг айтишича, яна бир муҳим ўзгариш – эркакларни бошиданоқ жараёнга жалб қилишдир, жумладан, ультратовуш текширувларига бирга бориш, шифокор қабулида қатнашиш ва ҳомиладорлик даврида турмуш ўртоғи билан фаол мулоқотда бўлиш.

"Бу биологик жараён ҳомиладорлик даврида, оилалар ўз фарзандларини кутиб олишга тайёрланаётган пайтда фаоллашиши мумкин", деди у менга.

Фаол ва ғамхўр оталарнинг оилага фойдаси катта. Покистон, Кения ва АҚШ каби кўплаб мамлакатларда турмуш ўртоғи фаолроқ бўлган оналар руҳий саломатлиги яхшиланганини айтишган.

Энг муҳими, бундан болалар ҳам фойда кўради. Етти йил давомида 292 та оилани кузатган ва 2026 йил бошида эълон қилинган йирик тадқиқотда америкалик тадқиқотчилар отаси эътиборлироқ фарзандлар юрак саломатлиги яхшироқ бўлгани ҳақида хулоса қилди. Қизиғи шундаки, оналарнинг хулқ-атвори бундай таъсир кўрсатмаган.

"Назаримда, оталик биологияси бошданоқ мустаҳкам ва соғлом оилаларни барпо этиш учун қандай пойдевор яратиши ҳақида ўйлаб кўриш керак", дейди Геттлер.