Chanzo cha vita vya kwanza vya dunia na migogoro ya Mashariki ya Kati

Takriban miaka 112 iliyopita, kiongozi wa msafara aliyepotoshwa aliongoza tukio la kigaidi ambalo lilisababisha mzozo wa kimataifa, na baadaye mzozo huo ukaongezeka na kuwa Vita vya Kwanza vya Dunia.

Vita hivyo vilisababisha vifo vya karibu watu milioni 20, vikaangusha himaya kadhaa, na kuweka njia ya kuanzishwa kwa mataifa mapya katika sehemu mbalimbali za dunia, ikiwemo Mashariki ya Kati.

Vita vya Kwanza vya Dunia vilidumu kwa zaidi ya miaka minne. Katika kipindi hicho, vita vingi vilipiganwa na makubaliano mengi ya kidiplomasia yaliafikiwa.

Kuelewa jinsi matukio haya yalivyotokea kutatusaidia kuelewa sababu zilizo nyuma ya mfumo wa kisiasa wa sasa na jinsi mipaka ya nchi tunayoiona duniani leo, hasa katika Mashariki ya Kati, ilivyoundwa.

Kuuawa kwa Archduke Franz Ferdinand

Mnamo Juni 1914, Mwanamfalme Franz Ferdinand, mrithi wa kiti cha utawala wa Dola ya Austro-Hungary (Habsburg), alitembelea Sarajevo, mji mkuu wa Bosnia, akiwa pamoja na mke wake, Princess Sophia.

Wakati wa ziara hiyo, baadhi ya wanaharakati wa kitaifa wa Waserbia wa Bosnia, waliotaka Bosnia iungane na Serbia, walijaribu kumuua. Jaribio la kwanza la mauaji halikufanikiwa, ingawa baadhi ya watu waliokuwa katika msafara wa mwanamfalme walijeruhiwa.

Mwanahistoria Christopher Clarke anaeleza katika kitabu chake Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 kwamba baada ya Mwanamfalme kumaliza kutoa hotuba yake, aliamua kwenda kuwatembelea watu waliojeruhiwa hospitalini, na hivyo akaacha kuendelea na ziara zake nyingine.

Gavana alipotambua kosa lililokuwa limefanyika, aliamuru dereva ageuze gari na kurudi njia sahihi. Lakini dereva alipokuwa akisimamisha gari ili kubadilisha mwelekeo, gari hilo lilisimama karibu na mtu aliyeitwa Gavrilo Princip, mmoja wa watu waliokuwa wamejaribu kumuua Mwanamfalme mapema asubuhi hiyo.

Princip mara moja alifyatua risasi kuelekea kwa Mwanamfalme na mke wake, na kusababisha vifo vyao.

Hata hivyo, madereva wa magari mengine yaliyokuwa kwenye msafara hawakuwa wamejulishwa kuhusu mabadiliko ya njia. Hilo lilisababisha gari lililokuwa mbele kuchukua njia tofauti, huku gari lililombeba Mwanamfalme, mke wake na gavana wa Bosnia, Oskar Potiorek, likiwa nyuma yao.

Baada ya kuuawa kwa Archduke Franz Ferdinand, Dola ya Austro-Hungary (Habsburg) iliitangazia Serbia vita mnamo Julai 28, 1914. Mataifa ya Ulaya yaligawanyika mara moja katika makundi mawili. Baadhi yaliunga mkono Dola ya Habsburg, huku mengine yakiunga mkono Serbia, ambayo ilikuwa mshirika wa Urusi.

Baadhi ya wanahistoria wanaamini kuwa mauaji ya Mwanamfalme hayakuwa chanzo halisi cha vita hivyo, bali yalikuwa kichocheo tu cha mzozo ambao tayari mataifa ya Ulaya yalikuwa karibu kuingia. Nchi hizo zilikuwa tayari zimeshajikusanyia mvutano mkubwa wa kisiasa na kijeshi kabla ya tukio hilo.

Hali hii ilisababisha kuundwa kwa makundi mawili makuu katika Vita vya Kwanza vya Dunia. Upande mmoja ulikuwa Washirika (Allies), uliokuwa na Urusi, Uingereza na Ufaransa. Upande mwingine ulikuwa na Ujerumani na Dola ya Habsburg.

Baadaye vita vilipanuka zaidi, ambapo Marekani na Italia vilijiunga na upande wa Washirika, huku Dola ya Ottoman (Ufalme wa Uturuki) ikiungana na Ujerumani. Hatua hii ilikuwa na athari kubwa sana kwa mustakabali wa Mashariki ya Kati.

Jinsi vifaru vilivyobadilisha mwelekeo wa vita

Kama vile kosa lililofanywa na msafara wa gari la Archduke Franz Ferdinand lilivyosababisha kuuawa kwake, kuingia kwa baadhi ya meli za kivita za Ujerumani katika maji ya Uturuki kulisababisha Dola ya Ottoman (Ufalme wa Uturuki) kuingia katika Vita vya Kwanza vya Dunia.

Kabla ya vita kuanza, uhusiano kati ya Dola ya Ottoman na Ujerumani ulikuwa umeanza kuwa wa karibu zaidi, jambo lililowatia wasiwasi Uingereza na mataifa mengine ya Ulaya. Ingawa baadhi ya viongozi wa Ottoman walitaka nchi hiyo ibaki bila upande wowote katika vita, Waziri wa Vita, Enver Pasha, na viongozi wengine wakuu walikuwa na mwelekeo mkubwa wa kuunga mkono Ujerumani.

Mnamo Agosti 10, 1914, Dola ya Ottoman iliruhusu meli mbili za kivita za Ujerumani kuingia katika maji yake wakati zikifuatwa na meli za Uingereza na Ufaransa. Hatua hiyo iliikasirisha London na Paris.

Dola ya Ottoman ilisema ilinunua meli hizo kutoka Ujerumani ili kuchukua nafasi ya baadhi ya meli ambazo Uingereza ilikuwa imekataa kuzikabidhi licha ya makubaliano yaliyokuwa kati yao.

Mwanahistoria Eugene Rogan anasema kuwa serikali ya Ottoman kwa muda mrefu ilijaribu kuepuka kuingia vitani, lakini hatimaye ikaingia rasmi mnamo Novemba 1914. Ujerumani iliamini kuwa hatua hiyo ingeleta manufaa makubwa, hasa kutokana na ushawishi ambao Dola ya Ottoman ilikuwa nao katika ulimwengu wa Kiislamu uliokuwa

'Jihadi iliyoandaliwa na Ujerumani'

Baada ya Dola ya Ottoman kutangaza vita dhidi ya Uingereza, Ufaransa na Urusi, ilitumia siasa na dini kuhalalisha msimamo wake.

Mfalme wa Ottoman, Mehmed V, ambaye wakati huo hakuwa na mamlaka kamili ya kuongoza, alitangaza jihad (vita vitakatifu) dhidi ya wale aliowachukulia kuwa maadui wa Uislamu.

Tangazo hilo lilitolewa baada ya mwanazuoni mkuu wa Dola ya Ottoman, Sheikhul Islam Mustafa Khair Effendi, kumkabidhi mfalme kile kilichodaiwa kuwa ni upanga wa Mtume Muhammad (S.A.W.).

Baada ya kutangaza vita, Ujerumani ilianza kampeni ya propaganda iliyolenga kuwahamasisha Waislamu kuanzisha jihad dhidi ya maadui wa Dola ya Ottoman. Mwaka 1915, shirika la habari lililoitwa Oriental News Agency lilianzishwa mjini Berlin kwa lengo la kusambaza ujumbe uliowataka Waislamu kushiriki katika jihad.

Wataalamu wa Mashariki (Orientalists) waliungana na baadhi ya waandishi mashuhuri kutoka nchi za Kiislamu, akiwemo mwandishi wa Lebanon Shakib Arslan na Sheikh wa Misri Abdel Aziz Jawish.

Ujerumani pia iliwaruhusu wafungwa Waislamu wa vita waliokuwa katika kambi zake kufanya ibada na kupata chakula kulingana na misingi ya dini yao, huku ikiwaalika baadhi ya wanazuoni kutoa hotuba kuhusu jihad.

Hata hivyo, jaribio hilo halikufanikiwa. Mwanahistoria Tillman Lödke, mwandishi wa kitabu German-Made Jihad, anasema kushindwa huko kulitokana na ukweli kwamba nchi za Kiislamu zilizokuwa chini ya ushawishi wa Uingereza na Ufaransa hazikuwa na nguvu za kutosha kukabiliana na uwezo mkubwa wa kijeshi wa Ulaya Magharibi.

Baada ya jaribio hilo kushindwa, harakati mpya ilianzishwa kwa msaada wa Uingereza ili kupambana na Dola ya Ottoman. Harakati hiyo ilihusisha msaada wa kijeshi kutoka Ulaya pamoja na ushirikiano wa wazalendo wa Kiarabu na historia yao.

Arab Spring

Kabla ya kuanza kwa Vita vya Kwanza vya Dunia, baadhi ya wanasiasa na wasomi kutoka majimbo ya Kiarabu yaliyokuwa chini ya Dola ya Ottoman walitumaini kwamba baada ya Chama cha Muungano na Maendeleo (Union and Progress Party) kuchukua madaraka, mfumo wa kikatiba ungerudishwa na bunge lingeanzishwa. Hilo lingewawezesha kushiriki katika masuala ya kisiasa na kufanya maamuzi serikalini.

Hata hivyo, migogoro ilianza kutokea kati ya viongozi wapya wa Ottoman na baadhi ya wazalendo wa Kiarabu.

Mwandishi wa Lebanon Asad Khalil Dagher anahusisha mgogoro huo na sera ya "Uturuki-fikishaji" (Turkification), ambayo anasema viongozi wa chama hicho waliitekeleza kwa kupendelea watu wa kabila la Kituruki zaidi kuliko makundi mengine ya kikabila ndani ya himaya hiyo.

Wakati wa vita, mvutano kati ya serikali ya Ottoman na baadhi ya raia wake uliongezeka na kusababisha vurugu. Nchini Syria, wasomi na wanaharakati kadhaa wa Kiarabu waliuawa mwaka 1915 na 1916 kwa tuhuma za kushirikiana na Uingereza na Ufaransa, madai ambayo viongozi wa Kiarabu waliyakanusha.

Hata hivyo, ushirikiano wa baadhi ya Waarabu na Washirika wa Ulaya ulianza kupitia barua kati ya Sharif Hussein, mtawala wa Mecca, na maafisa wa Uingereza.

Katika barua hizo, London ilieleza nia yake ya kutambua uhuru wa Waarabu iwapo wangetusaidia kuiondoa Uturuki katika ardhi za Kiarabu.

Makubaliano ya Sykes–Picot

Kabla ya Vita vya Kwanza vya Dunia, eneo la Mashariki ya Kati na Afrika Kaskazini lilikuwa eneo lenye ushindani mkubwa kati ya Uingereza na Ufaransa kuhusu nguvu za kikoloni.

Hata hivyo, wakati mwingine nchi hizo mbili ziliungana ili kuzuia Urusi kupata ushawishi mkubwa katika maeneo yaliyokuwa chini ya Dola ya Ottoman, ambayo iliitwa "mgonjwa wa Ulaya" kutokana na hali yake ya kudhoofika.

Baada ya Dola ya Ottoman kuingia vitani upande wa Ujerumani na washirika wake, wito ulianza kutolewa huko London na Paris wa kugawanywa kwa maeneo ambayo yalitarajiwa kubaki chini ya utawala wa dola hiyo baada ya kuanguka kwake.

Mwaka 1916, Washirika wa Ulaya walishindwa kuishinda Dola ya Ottoman. Ingawa Uingereza ilifanikiwa kuzuia shambulio la Ottoman dhidi ya Mfereji wa Suez, jaribio la kuuteka Istanbul kupitia Gallipoli lilishindwa, na Uingereza ilipata hasara kubwa nchini Iraq.

Licha ya hali ya vita iliyokuwa ikiendelea, Uingereza na Ufaransa zilianza kufanya mazungumzo kuhusu mustakabali wa maeneo yaliyokuwa chini ya Dola ya Ottoman baada ya vita kumalizika.

Katika mkutano huo, mwanadiplomasia wa Ufaransa François-Georges Picot alimwakilisha nchi yake, huku mwanadiplomasia wa Uingereza Mark Sykes akiwakilisha London.

Mtafiti Christian Coates Ulrichsen, katika kitabu chake The First World War in the Middle East, anasema kuwa Mark Sykes na François-Georges Picot walijadili mustakabali wa majimbo ya Ottoman wakati huo huo ambapo mawasiliano kati ya Sharif Hussein na Henry McMahon yalikuwa yakiendelea.

Baada ya miezi kadhaa ya mazungumzo, Uingereza na Ufaransa zilifikia makubaliano mwezi Mei 1916, yaliyokuja kujulikana kama "Makubaliano ya Sykes–Picot".

Makubaliano hayo yalieleza jinsi maeneo ya kaskazini ya Waarabu yangegawanywa katika sehemu mbalimbali, zikiwemo Syria, Iraq, Palestina, Lebanon na Jordan. Maeneo ya kaskazini yangekuwa chini ya ushawishi wa Ufaransa, huku maeneo ya kusini yangekuwa chini ya ushawishi wa Uingereza.

Chini ya makubaliano hayo:

Uingereza ingepewa udhibiti wa maeneo ya Baghdad na Basra, na kupata ushawishi katika eneo linaloanzia Gaza hadi Kirkuk kupitia msaada wa serikali za Kiarabu.

Ufaransa ingepewa udhibiti wa maeneo ya pwani ya Syria, huku ushawishi wake ukienea kutoka Damascus na Aleppo hadi Mosul upande wa mashariki.

Aidha, nchi hizo mbili zilikubaliana kuanzisha mfumo wa kimataifa wa kusimamia eneo la Palestina. Mpango huo baadaye ulihusishwa na ahadi nyingine iliyotolewa na Uingereza, ambayo ilikuwa na athari kubwa kwa mustakabali wa eneo hilo.

Makubaliano haya yalikuwa miongoni mwa matukio muhimu yaliyobadilisha sura ya kisiasa ya Mashariki ya Kati, hasa katika uundaji wa mipaka na mifumo ya utawala iliyofuata baada ya kuanguka kwa Dola ya Ottoman.

Dunia Mpya Baada ya Vita vya Kwanza vya Dunia

Saa 11:00 asubuhi, Novemba 11, 1918, Vita vya Kwanza vya Dunia vilimalizika rasmi kwa ushindi wa Washirika (Allies) na kushindwa kwa mataifa yaliyokuwa upande wa Ujerumani, yakiwemo Dola ya Ottoman.

Vita hivyo vilikuwa na athari kubwa kwa maisha ya watu katika Mashariki ya Kati. Migogoro iliyofuata, ikiwemo njaa kubwa, ilisababisha vifo vya maelfu ya watu. Nchini Lebanon pekee, inakadiriwa kuwa karibu watu 200,000 walikufa kutokana na njaa.

Aidha, nchi zilizoshiriki katika vita ziliajiri mamia ya maelfu ya watu kutoka Mashariki ya Kati na Afrika Kaskazini kwa ajili ya huduma za kijeshi au kazi nyingine za lazima.

Inakadiriwa kuwa takriban askari 300,000 kutoka Algeria, Morocco na Tunisia walipigana katika jeshi la Ufaransa, huku zaidi ya 30,000 kati yao wakipoteza maisha.

Katika maeneo yaliyokuwa chini ya utawala wa Ottoman, serikali pia iliweka sheria zilizowataka wanaume kujiunga na jeshi. Baadhi ya wanahistoria wanakadiria kuwa hadi Wamisri 500,000 waliandikishwa kwa ajili ya kusafirisha bidhaa na kujenga reli.

Baada ya vita kumalizika, mataifa yaliyoshinda yaliandaa mkutano wa kimataifa mjini Paris mwaka 1919 ili kujadili namna ya kupanga dunia ya baada ya vita.

Miongoni mwa masuala makuu yaliyojadiliwa katika mkutano huo yalikuwa:

Kuanzishwa kwa Jumuiya ya Mataifa (League of Nations).

Fidia ambazo Ujerumani ilipaswa kulipa kutokana na uharibifu wa vita.

Kugawanywa kwa Dola ya Habsburg na kuundwa kwa mataifa mapya.

Mustakabali wa Dola ya Ottoman na maeneo yaliyokuwa chini ya utawala wake.

Mkutano huo pia ulijadili haki ya watu kuamua mustakabali wao wenyewe, wazo ambalo lilikuwa limeungwa mkono kwa muda mrefu na Rais wa Marekani Woodrow Wilson.

Mgawanyiko wa Dola ya Ottoman na ramani mpya ya Mashariki ya Kati

Washiriki wa Mkutano wa Paris walikubaliana kwamba hatima ya majimbo ya Ottoman na mabaki ya dola hiyo ingeamuliwa katika mikutano na makubaliano mengine yaliyofuata, ikiwemo Mkutano wa San Remo, kwa kuzingatia mapendekezo ya Jumuiya ya Mataifa (League of Nations).

Kutokana na mikataba hiyo, nguvu za Dola ya Ottoman zilipungua kwa kiasi kikubwa, na mwaka 1923 nafasi yake ikachukuliwa na Jamhuri ya Uturuki. Ushindi wa jeshi la Uturuki chini ya uongozi wa Mustafa Kemal Atatürk dhidi ya majeshi ya Ugiriki na Ufaransa ulisaidia kuanzisha mipaka ya nchi hiyo kama ilivyo leo.

Hata hivyo, sehemu kubwa ya maeneo ya Dola ya Ottoman katika Mashariki ya Kati yaliingia chini ya utawala wa kikoloni wa Uingereza na Ufaransa.

Syria na Lebanon

Nchini Syria, Ufaransa ilipewa udhibiti wa nchi hiyo, ambapo majeshi yake chini ya uongozi wa Jenerali Henri Gouraud yaliingia Damascus mwaka 1920.

Baada ya mfululizo wa mapigano na migogoro, Ufaransa iliiondoa serikali ya Faisal bin Hussein madarakani.

Mwaka huo huo, Jenerali Gouraud alitangaza kuanzishwa kwa Dola ya Lebanon, ambayo ilijumuisha eneo la Mlima Lebanon pamoja na maeneo mengine kama Beirut, Tripoli na Sidon.

Iraq na Jordan

Nchini Iraq, Uingereza iliunga mkono uteuzi wa Faisal bin Hussein kuwa mfalme, ili kuchukua nafasi aliyopoteza nchini Syria.

Baadaye Iraq iliunganisha eneo lote la Mosul, ingawa Makubaliano ya Sykes–Picot yalikuwa yamependekeza eneo hilo ligawanywe kati ya Uingereza na Ufaransa.

Uingereza pia ilikataa jaribio la Wakurdi la kuanzisha taifa lao kaskazini mwa Iraq, ambako utawala wa Nasaba ya Hashemite uliendelea hadi mwaka 1958.

Mwaka 1921, Uingereza pia iliunga mkono kupandishwa kwa Abdullah bin Hussein kuwa mtawala wa Emirate ya Transjordan (Jordan ya Mashariki), ambayo baadaye ikawa Ufalme wa Jordan.

Palestina na kuundwa kwa Israel

Palestina ilirudi chini ya utawala wa Uingereza. Utawala huo wa kikoloni uliruhusu kuingia kwa maelfu ya Wayahudi kutoka Ulaya kwa karibu miongo miwili, kabla ya London baadaye kuweka vikwazo vya uhamiaji.

Baada ya miaka mingi ya migogoro kati ya Waarabu, Wayahudi na Waingereza, Uingereza ilimaliza utawala wake katika eneo hilo.

Mwaka 1948, taifa la Israel lilianzishwa, na vita vya kwanza kati ya Waarabu na Israel vilianza. Wapalestina wanakiita kipindi hicho Nakba (janga/kukatishwa kwa maisha yao ya kitaifa).

Mipaka mingi ya nchi za Kiarabu iliundwa kutokana na makubaliano na mazungumzo yaliyofanyika wakati wa vita na baada ya vita.

Baadhi ya mipango hiyo ya kihistoria bado inaendelea kuwa na athari kubwa katika siasa na migogoro ya Mashariki ya Kati hadi leo.