Gawaari la gubay iyo dukaamo la bililiqeystay iyadoo rabshado ka dhan ah muhaajiriinta ay ka billowdeen Koonfur Afrika

Ugu yaraan 24 baabuur ayaa la gubay, waxaana la bililiqeystay dukaamo ay leeyihiin ajaanib ku nool Koonfur Afrika, kaddib markii dibadbaxyo looga soo horjeeday socdaalka ay isu beddeleen rabshado ka dhacay laba magaalo oo waaweyn, sida ay booliisku sheegeen.

Iska hor imaadyo ayaa Khamiistii ka dhacay Soweto, oo ah magaalo weyn oo ku taalla duleedka Johannesburg, magaalada ugu weyn dalka, iyo sidoo kale Durban, oo ah deked muhiim ah oo ku taalla xeebta bari ee dalka.

Rabshadahan ayaa imanaya xilli ay sii kordhayso caro ka dhalatay go'aan maxkamadeed oo dowladda ku amraya inay qaaddo caqabadihii hor istaagayay qaar ka mid ah muhaajiriinta inay codsadaan magangelyo.

Koonfur Afrika ayaa marar badan la kulantay rabshado naceybka ajaanibta ku saleysan, kuwaas oo inta badan lagu bartilmaameedsado muhaajiriinta ka yimaadda dalalka deriska ah.

Dibadbixii dhacay Khamiistii ayaa isu beddelay rabshado kaddib markii lagu eedeeyay muwaadin ajnabi ah inuu weeraray mid ka mid ah dibadbaxayaasha magaalada Durban.

Booliiska ayaa sheegay in saddex qof oo ajaanib ah la xiray, kuwaas oo lala xiriirinayo weerarka la sheegay.

Magaalada Durban, oo ku taalla gobolka bariga ee KwaZulu-Natal, dibadbaxayaal ayaa isugu soo baxay bannaanka xarun dowladeed oo qaabilsan qaxootiga, iyagoo dalbanayay in la joojiyo aqbalidda codsiyada magangelyada.

Booliiska ayaa adeegsaday rasaas cinjir ah si ay u kala eryaan dadka isugu soo baxay, iyadoo ganacsato badan oo ku sugan bartamaha magaalada ay albaabbada u laabeen.

"Waxaa dhacay iska hor imaadyo u dhexeeyay ajaanibta ku nool aagga iyo muwaadiniinta Koonfur Afrika," ayuu warbaahinta dowladda ee SABC u sheegay sarkaal sare oo booliis ah, Xolani Fihla.

"Waqtigan xaadirka ah waxaan xaqiijin karaa inaan wax dhaawac ah la soo sheegin," ayuu intaas ku daray.

Booliiska ayaa sheegay in 14 baabuur lagu gubay Durban halka 10 kalena lagu gubay Soweto, halkaas oo sidoo kale laga maqlay rasaas intii ay socdeen iska hor imaadyada u dhexeeyay dadka deegaanka iyo ganacsatada ajaanibta ah.

Ku-simaha Taliyaha Guud ee Booliiska Qaranka, Lt Gen Puleng Dimpane, ayaa cambaareeyay burburinta hantida.

Xaafadda Orlando West ee Soweto, dadka deegaanka ayaa markii hore isugu yimid si ay u dalbadaan in la xiro dukaamada yaryar ee raashinka iyo adeegyada fudud bixiya, kuwaas oo deegaanka looga yaqaan "spaza shops", isla markaana ay maamulaan ajaanib.

Warbaahinta maxalliga ah ayaa sheegtay in dibadbaxayaashu ay ganacsatada ajaanibta ah ka saareen qaar ka mid ah aagagga, halka dukaamo la weeraray isla markaana dhisme dab la qabadsiiyay.

Booliiska ayaa sheegay in ciidamo dheeraad ah la geeyay goobaha si looga hortago rabshado kale.

Mas'uuliyiinta ayaa ballanqaaday inay sharciga horkeeni doonaan dadka ka dambeeyay burburka iyo rabshadaha.

Rabshadahii ugu dambeeyay ayaa ka dambeeyay xukun ay bishii Luulyo soo saartay Maxkamadda Dastuuriga ah ee Koonfur Afrika, oo ah maxkamadda ugu sarraysa dalka. Maxkamaddu waxay laashay xayiraado hor istaagayay qaar ka mid ah dadka doonaya magangelyada, kuwaas oo aan codsan karin sababo la xiriira sida ay dalka ku soo galeen ama inay dhaafeen waqtiyadii loo asteeyay arrimaha socdaalka.

Go'aankaasi wuxuu ka dhigan yahay in dadka magangelyo doonka ahi loo oggolaado inay gudbiyaan codsiyadooda xitaa haddii ay dalka soo galeen iyagoo aan wadan dukumentiyadii loo baahnaa.

Arrintan ayaa keentay in boqolaal qof ay isugu yimaadaan xarumaha qaabilaadda qaxootiga, taasoo sii hurisay carada kooxaha kasoo horjeeda socdaalka, kuwaas oo ka cabsi qaba in go'aanku dhiirrigelin doono socdaalka sharci darrada ah.

Afhayeenka dowladda, William Baloyi, ayaa wakaaladda wararka Reuters u sheegay in dadku si ula kac ah u faafiyeen warar aan sax ahayn oo ku saabsan xukunka, taasoo abuurtay aragti ah in muhaajiriinta aan sharciga haysan si toos ah loo siin doono sharciyad rasmi ah.

Baloyi wuxuu ku adkaystay in go'aanka maxkamaddu aanu si toos ah dadka muhaajiriinta ah u siinayn xaalad qaxootinimo ama xaq ay si joogto ah ugu sii joogaan Koonfur Afrika.

Mas'uuliyiintu waxay sheegeen in codsi kasta si gaar ah loo qiimeyn doono, isla markaana codsadayaashu ay weli mari doonaan hubinta la xiriirta socdaalka.

Horaantii sanadkan, kooxaha kasoo horjeeda socdaalka ayaa sameeyay dibadbaxyo socday toddobaadyo iyagoo dalbanayay in ajaanibta aan sharciyeysneyn ay dalka uga baxaan ugu dambayn 30-kii Juun.

Dibadbaxyadaasi waxay ku qasbeen tobannaan kun oo muhaajiriin ah inay ka barakacaan goobihii ay ku noolaayeen, iyadoo qaarkood dib loogu celiyay dalalkoodii hooyo iyada oo loo marayo barnaamijyo dib-u-celin ah oo ay dowladahoodu abaabuleen.

Koonfur Afrika waxay ku dhibtoonaysay weerarro naceybka ajaanibta ku saleysan ku dhowaad labaatan sano. Sannadkii 2008, in ka badan 60 qof ayaa ku dhintay, halka tobannaan kun oo kale ay ku barakaceen weerarro baahsan oo lagu qaaday ajaanibta.

Rabshadahii ugu dambeeyay waxay kusoo beegmeen xilli dalka uu wajahayo saboolnimo baahsan, sinnaan la'aan dhaqaale oo aad u weyn, iyo shaqo la'aan saameysay ku dhowaad saddex meelood meel xoogga shaqaalaha.

Muhaajiriinta ayaa inta badan lagu eedeeyaa inay shaqooyinka ka qaataan dadka deegaanka, ka qayb qaataan dambiyada, islamarkaana culays saaraan adeegyada dadweynaha, inkastoo cilmi-baarayaashu ay sheegeen in eedeymahaas guud aysan jirin caddeymo ku filan oo taageeraya.

In kasta oo ay jiraan dhibaatooyinka dhaqaale, Koonfur Afrika weli waa mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn qaaradda Afrika ee ay tagaan muhaajiriinta raadinaya shaqo, ammaan iyo fursado nololeed oo ka wanaagsan kuwa dalalkooda.