درخت شاه‌بلوط چطور ظهور و سقوط امپراطوری روم را روایت می‌کند؟

درختان شاه‌بلوط اروپا روایت‌گر داستانی پنهانی‌اند که سرنوشت امپراطوری روم باستان و میراث به جای مانده از آن در جنگل‌های این قاره را به تصویر می‌کشند.

رومیان باستان ردپایی ماندگار بر سرزمین‌های تحت سلطه خود به جا گذاشته‌اند. جاده‌های مستقیم و طولانی که آنها ساختند، هنوز هم زیر آسفالت برخی بزرگراه‌های امروزی قابل رد‌گیری هستند. قنات‌ها، سیستم‌های فاضلاب‌، حمام‌های عمومی و زبان لاتین را در بخش عمده‌ای از اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه گسترش دادند. اما چیزی که شاید کمتر شناخته شده باشد، شیوه شگفت‌انگیزی است که رومی‌ها به واسطه آن جنگل‌های اروپا را متحول کردند.

به گفته پژوهشگران سوئیسی، رومی‌ها علاقه خاصی به درختان شاه بلوط شیرین داشتند و به همین دلیل آنها را در سراسر اروپا کاشتند و پرورش دادند. اما چیزی که آن‌ها به دنبالش بودند، نه میوه‌ لطیف این درختان بلکه در واقع چوب آن‌ها بود که به سرعت از نو می‌رویید و برای گسترش امپراتوری‌شان، ماده‌ اولیه‌ای ارزشمند به شمار می‌رفت. به این ترتیب رومی‌ها تکنیک‌های باغبانی از جمله کف‌بری را هم به سایر مناطق صادر کردند و این مساله در رشد و گسترش شاه‌بلوط در سراسر قاره اروپا تاثیری به‌سزا داشته است.

پاتریک کربس، جغرافیدان در موسسه تحقیقات جنگل، برف و چشم‌انداز فدرال سوئیس می‌گوید: «رومی‌ها اروپا را به فضایی متصل و اقتصادی تبدیل کردند. آن‌ها یک نظام حکومتی یکپارچه در سراسر اروپا بنا کردند و سامانه جاده‌ها، سیستم تجارت، سیستم نظامی و ارتباط میان اقوام مختلف در سراسر این قاره را بهبود بخشیدند.»

او می‌گوید در نتیجه این ارتباط، «مهارت‌های ویژه‌ در عرصه‌ کاشت و پرورش درختان میان تمدن‌های مختلف به اشتراک گذاشته شد.»

میراث درخت‌کاری رومی‌ها هنوز هم در بسیاری از نقاط اروپا به چشم می‌خورد. بیش از ۲/۵ میلیون هکتار از زمین‌های این قاره یعنی مساحتی برابر با جزیره ساردینیا در ایتالیا پوشیده از درختان شاه بلوط شیرین است. این درختان بخشی جدایی‌ناپذیر از چشم‌انداز بسیاری از مناطق قاره اروپا هستند و میوه آن‌ها هم همچنان یکی از عناصر اصلی آشپزی سنتی در کشورهای مختلف از جمله فرانسه و پرتغال است.

کربس در یکی از شعبه‌های موسسه تحقیقات جنگل، برف و چشم‌انداز فدرال سوئیس در ایالت تیچینو (‌یا تسین) واقع در دامنه جنوبی آلپ کار می‌کند. این منطقه‌ زیستگاه درختان شاه‌بلوط غول‌پیکر است و بسیاری از نمونه‌های آن قطری بیش از هفت متر دارند.

در قرون وسطی، شاه‌بلوط شیرین غذای اصلی این منطقه بود. اما این رومی‌ها بودند که این درختان را به آنجا بردند. پیش از ورود آنها به تیچینو، شاه‌بلوط شیرین در آنجا وجود نداشت چون این گونه گیاهی در آخرین عصر یخبندان که بیش از ۱۰ هزار سال پیش به پایان رسید در این منطقه از بین رفته بود.

تیم تحقیقاتی کربس با استفاده از طیف گسترده‌ای از شواهد، از جمله داده‌های دیرینه‌بوم‌شناسی گرده‌ها و متون روم باستان، پراکندگی درختان شاه‌بلوط شیرین و گردو را قبل، حین و بعد از امپراتوری روم در اروپا تجزیه و تحلیل کردند.

درختان شاه‌بلوط شیرین و گردو از نمونه‌های مهم تأثیر انسان بر یک چشم‌انداز هستند چون مداخله انسانی از جمله هرس کردن و مهار و کنترل درختان رقیب در کاشت و پرورش آن‌ها نقش دارد. علاوه بر این میوه‌ و چوب این درختان هم بسیار پرطرفدار و ارزشمند است.

این مطالعه و همین‌طور تحقیقات قبلی نشان می‌دهد در برخی کشورها نظیر سوئیس، فرانسه و بخش‌هایی از آلمان، پیش از ورود رومی‌ها میزان گرده شاه بلوط شیرین در مجموعه گسترده‌تر ثبت‌شده از گرده‌ها از جمله گرده‌های فسیلی یافته شده در نمونه‌های خاک و رسوب بسیار کم یا نزدیک به صفر بوده است.

اما با گسترش امپراتوری روم، میزان گرده شاه بلوط شیرین هم افزایش یافت. کربس می‌گوید: « در حدود سال صفر میلادی یعنی زمانی که امپراتوری روم در اروپا در اوج قدرت بوده است، میزان گرده شاه بلوط شیرین در مقایسه با سایر گرده‌ها در سراسر این قاره افزایشی ناگهانی داشته است.»

پس از حملات بربرها به روم در حدود ۵۰۰-۴۰۰ میلادی که در نهایت به فروپاشی امپراتوری روم در بحبوحه آشوب‌های گسترده منجر شد، میزان گرده شاه بلوط به طور موقت کاهش یافت. به اعتقاد کربس، این کاهش نشان می‌دهد بسیاری از باغ‌های رومی رها شده بودند و این تنها به دلیل سقوط امپراتوری روم نبود بلکه کاهش گسترده‌ جمعیت که هم‌زمان در بسیاری از مناطق رخ داد هم در این مساله نقش داشت.

کربس می‌گوید: «گردوها الگوی متفاوتی دارند.» او و همکارانش دریافتند ارتباط چندان مشخصی میان پراکندگی گرده این درختان با ظهور و سقوط امپراتوری روم وجود ندارد. پراکندگی گرده درختان گردو در اروپا حتی پیش از ورود رومی‌ها افزایش یافته بود، که این خود می‌تواند نشانی از نقش یونانیان باستان و دیگر تمدن‌های پیشا‌رومی در این مساله باشد.

رومی‌ها شاید اولین تمدنی بودند که شاه بلوط شیرین را در سراسر سرزمین اصلی اروپا گسترش دادند، اما برخی تحقیقات نشان می‌دهد که ورود این درختان به بریتانیا ارتباطی با آن‌ها نداشته است. اگرچه پیش‌تر رومی‌ها را مسئول ورود شاه بلوط شیرین به جزایر بریتانیا - جایی که این درختان هنوز هم بخشی کلید از جنگل‌های امروزی آن هستند - می‌دانستند، اما تحقیقات دانشمندان دانشگاه گلاسترشر بریتانیا نشان داده که این درختان احتمالاً بعدتر به این منطقه آورده شده‌اند.

درختان شاه بلوط شیرین می‌توانند جلوه‌ای خیره‌کننده به یک منظره بدهند. آن‌ها می‌توانند به ارتفاع ۳۵ متری برسند و در برخی مناطق حتی تا هزار سال عمر کنند. اکثر درختانی که امروزه هنوز وجود دارند احتمالا به دست رومی‌ها کاشته نشده‌اند اما بسیاری از آن‌ها نسل‌های بعدی یا حتی قلمه‌هایی هستند که سربازان و جنگل‌بانان روم باستان با خود به اقصی‌ نقاط امپراتوری بردند. قدیمی‌ترین درخت شاه بلوط شیرین شناخته شده در جهان در سیسیل ایتالیا قرار دارد و گمان می‌رود که حدود ۴ هزار سال قدمت داشته باشد.

چوب برای ساخت قلعه‌ها

اما دلیل این همه علاقه رومی‌ها به درخت شاه بلوط شیرین چه بود؟ به گفته کربس، آنها به میوه این درخت علاقه چندانی نداشتند. در فرهنگ رومی، شاه‌بلوط به‌عنوان غذای روستایی و متعلق به طبقات فقیر جامعه مانند چوپان‌ها در نظر گرفته می‌شد . اما ارزش اصلی این درختان برای نخبگان رومی در واقع سرعت رویش چشمگیر آن‌ها پس از قطع شدن بود. این ویژگی آن هم در شرایطی که امپراتوری روم همواره به منابع اولیه برای گسترش نظامی خود نیاز داشت، بسیار مفید واقع شد.

او می‌گوید: «متون باستانی نشان می‌دهند که رومی‌ها به شاه‌بلوط شیرین به ویژه به دلیل قابلیت جوانه زدن مجدد آن، علاقه‌ زیادی داشتند. وقتی این درخت را می‌برید، به سرعت دوباره جوانه می‌زند و ساقه‌های زیادی تولید می‌کند که به طور طبیعی سرشار از جوهر مازو هستند. جوهر مازو ماده‌ای است که باعث مقاومت و دوام چوب می‌شود. می‌توانید چوب این درختان را قطع کنید و از آن برای ساخت قلعه‌ یا هر سازه دیگری استفاده کنید. آن‌ها به سرعت دوباره رشد خواهند کرد.»

کف‌بری می‌تواند حتی پس از سال‌ها بی‌توجهی و عدم رسیدگی، تاثیری احیا‌کننده‌ بر درخت شاه‌بلوط داشته باشد.

بر اساس داده‌های گرده‌شناسی، در دوران روم باستان درختان شاه‌بلوط در منطقه تیچینو به‌تدریج به گونه‌ای غالب تبدیل شدند. کربس می‌گوید که این درختان حتی پس از سقوط امپراتوری روم هم محبوب باقی ماندند.

یک توضیح برای این مساله می‌تواند این باشد که مردم محلی کاشت و نگهداری این درختان را از رومی‌ها آموخته بودند و پس از آن کم کم به ارزش غذایی شاه‌بلوط به‌عنوان خوراکی مقوی با کشتی آسان پی‌ بردند . این میوه در قرون وسطی دیگر به یکی از مواد غذایی اصلی در بسیاری از مناطق اروپا تبدیل شده بود. برای مثال، شاه‌بلوط را می‌توانستند خشک و از آن آرد تهیه کنند. کربس می‌گوید درختان شاه‌بلوط احتمالا در جوامع کوهستانی هم از محبوبیت برخوردار بوده چون برخلاف بسیاری از درختان میوه و محصولات کشاورزی دیگر حتی در دامنه‌های سنگلاخی به خوبی رشد می‌کند.

او می‌گوید: «دستاورد اصلی رومی‌ها آوردن این مهارت‌ها از سرزمین‌های دوردست، ایجاد ارتباط میان مردم و گسترش این دانش بود. اما کار اصلی کاشت باغ‌های شاه‌بلوط، احتمالاً توسط مردم محلی انجام شده است.»

به گفته‌ی کربس، وقتی درختان شاه‌بلوط شیرین در باغ پرورش داده می‌شوند، مراقبت‌هایی مانند هرس شاخه‌های خشک یا بیمار و همین‌طور نبود رقابت با دیگر گیاهان، باعث افزایش طول عمر آن‌ها می‌شود. او می‌گوید: «در باغ، فقط درختان شاه‌بلوط و چمن زیر آن‌ها وجود دارد و این برای یک درخت مثل یک اقامتگاهی لوکس است. اما وقتی باغ رها شود، درختان رقیب سر می‌رسند و کنترل را به‌دست می‌گیرند.»

تحقیقات روی باغ‌های متروکه شاه‌بلوط نشان داده‌ که وقتی این درختان به حال خود رها می‌شوند، به‌تدریج توسط گونه‌های دیگر از بین می‌روند. کربس می‌گوید: «در جنگل‌های وحشی، درخت شاه‌بلوط شیرین حداکثر حدود ۲۰۰ سال عمر می‌کند و پس از آن می‌میرد. اما اینجا در تیچینو، جایی که سال‌ها شاه‌بلوط‌ کشت شده‌ است، عمر این درختان می‌تواند تا نزدیک به هزار سال هم برسد دلیلش رابطه‌ هم‌زیستی آن‌ها با انسان‌هاست.»

بر اساس داده‌های گرده‌شناسی در پایان دوران روم باستان درخت شاه‌بلوط شیرین دیگر به گونه‌‌ای غالب در منطقه تیچینو تبدیل شده بود و جای پوشش جنگلی پیشین شامل توسکایان و سایر درختان را گرفته بود. کربس توضیح می‌دهد: «این تغییر کار انسان‌ها بود. در واقع یک بازسازی کامل در پوشش گیاهی منطقه رخ داد.»

به گفته کربس داده‌های گرده‌شناسی مرتبط با منطقه‌ای در تیچینو با ارتفاع حدود ۸۰۰ متری از سطح دریا نشان می‌دهد که در دوران روم باستان میزان گرده‌ درختان شاه‌بلوط شیرین، همین‌طور گرده‌ غلات و درختان گردو، به‌شدت افزایش یافته است و این موضوع از احتمال وجود یک باغ در این نقطه خبر می‌دهد.

کربس می‌گوید در قرون وسطی و مدت‌ها پس از پایان امپراتوری روم، بسیاری متون تاریخی به سلطه‌ شاه‌بلوط و اهمیت غذاهایی مانند آرد شاه‌بلوط در تیچینو اشاره دارند. او در ادامه می‌گوید: « در قرون وسطی شاه‌بلوط پایه‌ اصلی معیشت مردم در دره‌های واقع در این منطقه بوده است.»

به گفته کربس مردم تیچینو در طول قرن‌ها همچنان به نگهداری از درختان شاه‌بلوط ادامه دادند؛ آن‌ها این درختان را می‌کاشتند، کف‌بر می‌کردند، شاخه‌هایشان را هرس می‌کردند و مانع رشد درختان رقیب می‌شدند. کربس می‌گوید: «این ماهیت این هم‌زیستی است. انسان‌ها از میوه و چوب درخت شاه‌بلوط بهره‌مند می‌شوند و درخت نیز در مقابل عمری طولانی پیدا می‌کند» و در عین حال فرصتی می‌یاید تا محدوده‌ی طبیعی پراکندگی‌اش را به‌ شکلی قابل توجه گسترش دهد.

به گفته کربس انتقال دانش مربوط به شاه‌بلوط به مردم محلی ممکن است در دیگر مناطق امپراتوری روم هم رخ داده باشد که رد‌دپای آن حتی در زبان‌های این منطقه هم به چشم می‌خورد. طبق نتایج یک تحقیق در بسیاری از زبان‌های اروپایی، واژه‌ای که برای «شاه‌بلوط» به‌کار می‌رود، شباهت زیادی به واژهٔ لاتین «castanea» دارد.

درختان شاه‌بلوط شیرین اروپا امروزه با تهدیدهایی چون انواع بیماری‌ها، تغییرات اقلیمی و رها شدن باغ‌های سنتی که بخشی از روند افول زندگی روستایی است روبه‌رو هستند. با این حال، مسیرهای پیاده‌روی در باغ‌های شاه‌بلوط و جشنواره‌های مربوط به آن در تیچینو و سایر مناطق آلپ جنوبی، همچنان تاریخچهٔ این میوه را به‌عنوان یکی از مواد غذایی اصلی در گذشته گرامی می‌دارند و یادآور میراث ماندگار اندیشه‌ها و مهارت‌های رومیان باستان و جوامع محلی در نگهداری از این درختان هستند.