شش ماه پس از اعتراضات دی ۱۴۰۴، جست‌وجوی حقیقت در میان آمارهای متناقض کشته‌شدگان

«بعد از دی‌ماه به‌ندرت پیش می‌آمد با کسی حرف بزنم و نشنوم یکی از اقوام و آشنایانش کشته شده. در جایی که من زندگی می‌کنم آدم‌ها واقعا در بیان مسائل این‌چنینی محافظه‌کارند و این برایم معنادار است. من در داروخانه شبانه‌روزی مرکز شهر کار می‌کنم، از مردم می‌شنوم و دوستانی دارم که دچار آسیب‌هایی شدند که می‌توانست منجر به مرگ شود، این شکل از اعمال خشونت، آمار بالای کشته شده‌ها را باورپذیر می‌کند. در این شهر، روی زمین تا روزها خون دلمه بسته بود.»

این روایت یکی از شهروندانی است که در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه حضور داشته و از تجربه و مشاهدات خود از این اعتراضات به بی‌بی‌سی گفت.

شش ماه اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ گذشت، روزهایی که در سایه قطع اینترنت و سایر راه‌های ارتباط جمعی، خون‌باترین سرکوب اعتراضات مردمی ایران رقم خورد. اعتراضاتی که در زمره بزرگ‌ترین کشتار دسته‌جمعی در تاریخ معاصر ایران و یکی از بزرگ‌ترین کشتارهای معترضان جهان قرار گرفته است.

در کنار ابعاد سیاسی و اجتماعی اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴، همانند سایر اعتراضات در تاریخ جمهوری اسلامی، مسئله شمار کشته‌شدگان به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات تبدیل شده است. پس از گذشت شش ماه‌، روایت‌های متفاوتی درباره تعداد کشته‌شدگان مطرح می‌شود و حکومت ایران چون گذشته، شفافیت لازم در این باره را نداشته است.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ که ابتدا در واکنش به افزایش پیوسته نرخ ارز و مشکلات معیشتی در بازار تهران آغاز شد، به سرعت جنبه ضدحکومتی به خود گرفت و به شهرهای مختلف گسترش پیدا کرد. از ابتدای اعتراضات دی‌ماه، نیروهای امنیتی سرکوب معترضان را آغاز کردند و تعدادی کشته شدند، اما خشونت‌بارترین روزهای سرکوب این اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه اتفاق افتاد و در نتیجه‌ آن هزاران شهروند معترض در سراسر ایران به‌دست نیروهای امنیتی کشته شدند.‌

در جریان این اعتراضات و پس از آن سازمان‌های حقوق بشری، رسانه‌ها و چهره‌های سیاسی مخالف جمهوری اسلامی ایران آمارهای متفاوتی از تعداد جان‌باختگان ارائه کرده‌اند. برخی از این آمارها از چند هزار نفر سخن گفته‌اند، در حالی که برخی دیگر تعداد کشته‌شدگان را ده‌ها هزار نفر برآورد می‌کنند. این اختلاف چشم‌گیر در ارقام، پرسش‌های مهمی را درباره منابع اطلاعاتی، روش‌های جمع‌آوری داده‌ها و میزان دقت این برآوردها به وجود آورده است.

در شرایطی که دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است، خبرنگاران و نهادهای مستقل امکان راستی‌آزمایی بسیاری از این آمارها را ندارند و تعیین شمار دقیق قربانیان به کاری دشوار تبدیل شده است. از سوی دیگر، اهمیت این موضوع تنها به ثبت یک عدد محدود نمی‌شود، آمار کشته‌شدگان نه‌تنها بخشی از واقعیت تاریخی این رویداد را شکل می‌دهد، بلکه مبنایی برای ارزیابی عملکرد نهادهای مسئول، مستندسازی موارد نقض حقوق بشر و پاسخ‌گویی آمرین و عاملین در آینده محسوب می‌شود.

در موارد متعددی نیز بحث آمار کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه به یک کشمکش سیاسی بین گروه‌های مختلف اپوزسیون تبدیل شده است. اختلاف در آمارها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که برخی شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی در مقاطع مختلف ارقام متفاوتی را مطرح کرده‌اند.

این گزارش با هدف بررسی روایت‌های مختلف درباره شمار کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، تلاش دارد آمارهای منتشرشده از سوی منابع گوناگون را مورد بررسی قرار گیرد.

هدف این گزارش تایید یا رد هیچ‌یک از آمارهای منتشرشده نیست، بلکه تلاشی است برای ارائه تصویری روشن‌تر از وضعیت موجود، بررسی ادعاهای مطرح‌شده و کمک به درک بهتر یکی از حساس‌ترین و مهم‌ترین موضوعات مرتبط با اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ است.

از آمارهایی که تاکنون منتشر شده چه می‌دانیم؟

در هشت سال گذشته، از دی‌ماه ۱۳۹۶ تا دی‌ماه ۱۴۰۴، ایران شاهد پنج اعتراض گسترده و سراسری بوده، اما حکومت هیچ‌گاه نسبت به آمار و هویت کشته‌شدگان شفافیت کافی نداشته است و اطلاع دقیقی درباره میزان دقیق قربانیان اعتراضات در دست نیست.

با وجود قطعی گسترده اینترنت، ویدیوهای محدودی از اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه منتشر شد که خبر از کشته‌شدن تعداد زیادی از معترضان می‌داد. اولین ویدیو مربوط به پارکینگ خانه‌ای در فردیس کرج بود که توسط بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی فارسی تایید شد و سپس ویدیوهای پزشکی قانونی کهریزک یکی پس از دیگری منتشر شد، صدها جسد که تجهیزات پزشکی هنوز بر روی بعضی از آنها مانده بود، در داخل محوطه کهریزک و سوله‌های آن در کیسه‌های سیاه رها شده بودند، و خانواده‌هایی که با بهت و حیرت، در میان انبوهی از جسدها، به دنبال عزیزان‌شان می‌گشتند.

ابعاد کشتار معترضان در دی‌ماه ۱۴۰۴ به قدری وسیع بود که علی خامنه‌ای، رهبر پیشین ایران نیز به شمار کشته‌شدگان واکنش نشان داد.

رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، ۲۷ دی ۱۴۰۴ در سخنانی علاوه بر اینکه مانند همیشه اعتراضات را به کشورهای خارجی نسبت داد و آن را «فتنه آمریکایی» خواند و گفت عوامل وابسته به آمریکا و اسرائیل «چندهزار نفر را به قتل» رساندند. آقای خامنه‌ای در سخنانش دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را مسئول این اعتراضات دانست و گفت ترامپ «آشکارا فتنه‌گران را تشویق کرد».

این نخستین بار بود که رهبر جمهوری اسلامی به کشته شدن «چندین هزار نفر» در اعتراضات مردمی اذعان می‌کرد و این اتفاق در حالی افتاد که تنها دو روز پیش از اظهارات آقای خامنه‌ای، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز، آمار کشته‌شدگان را «تنها چند صد نفر» اعلام کرده بود.

اگرچه خامنه‌ای کشته شدن معترضان را به عوامل آمریکا و اسرائیل نسبت داد، بعدا در دوران جنگ اخیر، سپاه پاسداران با ارسال پیامکی شهروندان را تهدید کرد اگر قصد برگزاری اعتراضات داشته باشند «ضربه‌ای محکم‌تر از ۱۸ دی» در انتظارشان است.

ایران اینترنشنال

اولین آمار درباره کشته‌شده‌های اعتراضات شب‌های ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه را شبکه ایران اینترنشنال منتشر کرد.

در تاریخ ۲۳ دی ۱۴۰۴، شورای سردبیری ایران‌اینترنشنال در بیانیه‌ای اعلام کرد عمدتا در دو شب پیاپی، پنج‌شنبه ۱۸ و جمعه ۱۹ دی‌ماه، «دست‌کم ۱۲ هزار نفر» کشته شده‌اند. ایران اینترنشنال گفته این ارزیابی بر اساس «اطلاعات رسیده از یک منبع نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، دو منبع در دفتر ریاست‌جمهوری، روایت‌های رسیده از چند منبع در سپاه پاسداران در شهرهای مشهد، کرمانشاه و اصفهان، روایت شاهدان عینی و خانواده‌های کشته‌شدگان، گزارش‌های میدانی، داده‌های مرتبط با مراکز درمانی، و اطلاعاتی را که پزشکان و پرستاران در شهرهای مختلف» به دست آمده است.

شورای سردبیری ایران‌اینترنشنال در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴، در بیانیه‌ای دیگر اعلام کرد «با استناد به موجی تازه از اسناد، گزارش‌های محرمانه و میدانی، و همچنین روایت‌های کادر درمان، شاهدان و خانواده‌های جان‌باختگان، بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در این سرکوب هدفمند» کشته‌ شده‌اند.

ایران اینترنشنال گفت آمار اولیه ۱۲ هزار کشته بر اساس «گزارش سازمان اطلاعات سپاه پاسداران به شورای عالی امنیت ملی و دفتر ریاست‌جمهوری در تاریخ ۲۱ دی» بود و گزارش آنها مبنی بر آمار «بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر کشته» بر اساس اطلاعات دو منبع مطلع از شورای عالی امنیت ملی و بر اساس دو گزارش «سازمان اطلاعات سپاه پاسداران به شورای عالی امنیت ملی» در تاریخ‌های دوم و چهارم بهمن است.

ایران‌اینترنشنال در تاریخ ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ با انتشار گزارشی اعلام کرد «اطلاعات و اسامی ۶۶۳۴ نفر از جان‌باختگان را دریافت کرده» است. این شبکه در همان تاریخ تنها اسامی هزار و ۱۴۱ نفر از کشته شدگان را در وب‌سایتی به نام «نقشه ثبت حقیقیت» منتشر کرد.

آمارهای ارائه شده توسط ایران اینترنشنال فاقد جزئیات است.

نهاد ریاست‌جمهوری

در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۴۰۴، زمانی که تنها کم‌تر از یک‌ماه از اعتراضات دی‌ماه گذشته بود، طی اقدامی بی‌سابقه، برای اولین بار دفتر رئیس جمهور ایران فهرست مشخصات ۲۹۸۶ نفر از کشته‌شدگان را منتشر کرد. در اطلاعیه دفتر مسعود پزشکیان آمده بود که آمار کل کشته‌شدگان ۳ هزار و ۱۱۷ نفر است و علت اختلاف ۱۳۱ نفر، «مجهول‌الهویه بودن عده‌ای از افراد و مغایرت در ثبت شناسه ملی عده‌ای از جان‌باختگان با سامانه ثبت احوال» بوده است.

نهاد ریاست‌جمهوری ایران گفته آمار منتشر شده از سوی آنها «با تجمیع اسامی توسط پزشکی قانونی کشور تهیه و با سامانه سازمان ثبت احوال تطبیق» داده شده است.

آمار منتشر شده توسط نهاد ریاست‌جمهوری در یک فایل اکسل و تنها حاوی نام، نام خانوادگی، نام پدر و شش رقم آخر کدملی است. این آمار بر اساس استان، شهر، جنسیت، نحوه کشتن شدن تفکیک نشده و هیچ کدام از این جزئیات را ندارد.

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی مستقلا هویت و روایت بیش از ۳۰۰ نفر از کشته شدگان را تایید و منتشر کرده است. بررسی‌های ما نشان می‌دهد برخی از اسامی تایید شده توسط بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی در لیست نهاد ریاست‌جمهوری وجود دارد و برخی دیگر از کشته‌شدگان که توسط بی‌بی‌سی هویت آنها تایید شده، در این لیست نیست.

بررسی‌ها ما همچنین نشان می‌دهد که آمار منتشر شده توسط نهاد ریاست‌جمهوری، دارای اسامی تکراری است یا در برخی موارد یک کد ملی برای چند نفر مختلف درج شده است.

هرانا

ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، به طور روزانه آمار کشته‌شدگان، بازداشتی‌ها و نقاطی که اعتراضات در آن شکل گرفته بود را منتشر می‌کرد.

هرانا در تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۴، طی یک گزارش مفصل به نام «زمستان سرخ» که درباره ۵۰ روز نخست اعتراضات سراسری در دی‌ ۱۴۰۴ است، آمار هفت هزار و هفت نفر از کشته‌شدگان این اعتراضات را منتشر کرد.‌

این سازمان حقوق بشری گفته همچنان اسامی ۱۱ هزار و ۷۴۴ نفر در دست بررسی است که در آمار نهایی به روزشده، لحاظ نشده‌ است.

هرانا در گزارش خود گفته در جریان اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴، در ۳۱ استان، ۶۸۲ محل و ۲۰۳ شهر اعتراضات را ثبت کرده است.

این نهاد حقوق بشری شمار کشته‌های ۵۰ روز نخست اعتراضات دی را به این صورت تقسیم‌بندی کرده است:

در گزارش هرانا اسامی چهار هزار و ۱۶۲ نفر از مجموع شش هزار و ۴۸۸ هزار معترض کشته‌شده، منتشر شده است. ‌

باقی‌مانده آمار کشته‌شدگان مربوط به کسانی‌ است که کشته‌شدن آنها تایید شده، اما به گفته این سازمان حقوق بشری «فاقد هویت» هستند و ۷۶ نفر نیز به عنوان شهروندان «غیرمعترض» کشته‌شده در جریان اعتراضات معرفی شده‌اند.

در این گزارش هشت مورد مرگ غیرنظامیان در اثر درگیری میان شهروندان در اماکن عمومی نیز به‌طور جداگانه مستند شده است.

هرانا گفته آمار کشته‌شدگان را تفکیک کرده تا تمایز میان معترضان، کودکان، غیرنظامیانِ غیرمعترض و نیروهای حکومتی یا حامی حکومت از «خطای تحلیلی جلوگیری کند و امکان تفسیر حقوقی و آماری دقیق‌تر را فراهم آورد.»

با این‌حال بررسی‌های بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که در گزارش هرانا، هرچند محدود، تعدادی از اسامی تکراری هستند و در چندین مورد از تصاویر ساخته/دستکاری شده با هوش مصنوعی استفاده شده است.

سازمان حقوق بشر ایران

سازمان حقوق بشر ایران مستقر در نروژ، ۲ بهمن ۱۴۰۴ در گزارشی براساس آنچه «مستندات دریافتی از منابع موثق» اعلام کرده، از کشته‌شدن «دست‌کم ۳۴۲۸ معترض» در جریان اعتراضات دی‌ماه اعلام کرد.

سازمان حقوق بشر ایران در این گزارش با اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران در پنج سال گذشته تنها «حدود ۱۲ درصد از اعدام‌های انجام شده را به صورت رسمی» اعلام کرده است، نوشته حکومت ایران «سابقه‌ای مستند و طولانی در کم‌ گزارش‌کردن نظام‌مند خشونت مرگبار حکومتی» دارد. به گفته این سازمان اگر الگوی کم‌ گزارش‌کردن اعدام‌ها از سوی حکومت در مورد کشته‌شدگان اعتراضات نیز اعمال شده باشد، «تعداد واقعی جان‌باختگان می‌تواند حدود ۲۵هزار نفر» باشد.

آمار ارائه شده توسط سازمان حقوق بشر فاقد اسامی کشته‌شدگان است.

محمود امیری‌مقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران به بی‌بی‌سی گفت «اطلاعات بیشتری درباره کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه» به دست آنها رسیده که در حال به‌روزرسانی و راستی‌آزمایی آن هستند. به گفته آقای امیری‌مقدم سازمان حقوق بشر ایران قرار است به زودی آمار به‌‎روز شده همراه با لیست اسامی را منتشر کنند.

سازمان مجاهدین خلق

سازمان مجاهدین خلق، از گروه‌های اپوزسیون و مخالف جمهوری اسلامی ایران نیز تاکنون در چندین گزارش، آمار و اسامی تعدادی از کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ را منتشر کرده است.

این سازمان در آخرین گزارش خود به تاریخ ۵ اسفند ۱۴۰۴، گفته در مجموع اسامی ۲ هزار و ۵۷۲ نفر از کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه را طی هفتاد گزارش منتشر کرده است. سازمان مجاهدین خلق گفته این آمار شامل ۲۸۶ زن و دست‌کم ۱۷۲ کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال است.

کشته‌شدگانی که سازمان مجاهدین خلق می‌گوید هویت آنها را احراز کرده در استان تهران ۶۹۱ نفر، استان اصفهان ۳۳۸ نفر، استان خراسان رضوی ۲۰۸ نفر، استان البرز ۲۲۳ نفر، استان گیلان ۱۶۰ نفر و در کرمانشاه ۱۰۷ نفر است.

آمار سازمان مجاهدین عموما شامل نام، نام خانوادگی و شهر محل کشته‌شدن معترضان است و در مواردی سن کشته‌شدگان نیز عنوان شده است.

سازمان مجاهدین همچنین آمار و اسامی برخی از اعضا و هواداران خود را که می‌گوید در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ کشته شده‌اند را منتشر کرده است، اما تعداد دقیق آنها مشخص نیست.

بی‌بی‌سی با سازمان مجاهدین خلق تماس گرفت و از آنها پرسید آیا آمار به‌روزی در اختیار دارند و می‌توانند درباره چگونگی جمع‌آوری این آمار و اسامی، منابع مورد استفاده و همچنین آمار دقیق اعضا و هواداران کشته این سازمان بیشتر توضیح بدهند، اما تاکنون به درخواست بی‌بی‌سی پاسخی نداده‌اند.

رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران

رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران که برای اعتراضات روزهای ۱۸ و ۱۹ دی فراخوان داده بود، تاکنون در بیانیه‌ها و سخنرانی‌های مختلف، آمارهای متفاوت و متناقضی درباره تعداد کشته‌شدگان مطرح کرده است.

آقای پهلوی در تاریخ ۲۵ دی ۱۴۰۴ در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) به کشته شدن «۱۶ هزار نفر طی دو هفته» در جریان اعتراضات دی‌ماه اشاره کرد.

آقای پهلوی همچنین در پیام خود به مناسبت نوروز ۱۴۰۵، «از کشته شدن ده‌ها هزار نفر در سال ۱۴۰۴» سخن گفت.

در تاریخ ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، در جریان یک نشست مطبوعاتی در برلین، آقای پهلوی در پاسخ به خبرنگاران گفت در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ «۵۰ هزار نفر» کشته شدند.

دو روز بعد از این نشست مطبوعاتی، ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، آقای پهلوی در ویدویی که در واکنش به سفر خود به برلین منتشر کرد، گفت «۴۰ هزار نفر» در اعتراضات دی‌ماه کشته شدند.

‌آقای پهلوی تا کنون اسامی یا جزئیاتی از کشته‌شدگان ارائه نکرده و نگفته این آمارها را چگونه به دست آورده است.

بی‌بی‌سی از دفتر رضا پهلوی پرسید که علت اعلام آمارهای متفاوت از جانب ایشان چیست و اگر اطلاعات بیشتری درباره آمار و تعداد کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه دارند، آیا مایلند با ما در میان بگذارند. دفتر آقای پهلوی پاسخی به پرسش‌های بی‌بی‌سی نداد.‌

دونالد ترامپ

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ در میانه جنگ با ایران، با اشاره به کشته شدن علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی گفت: «مردی که مسئول قتل ۳۲ هزار نفر بود، دیروز هم کشته شد.»

رئیس جمهوری آمریکا در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۴۰۵، در واکنش به پاپ لئو، رهبر کاتولیک‌های که جهان که از جنگ با ایران انتقاد کرده بود، در تروث سوشال نوشت که حکومت ایران «در دو ماه گذشته حداقل ۴۲ هزار معترض بی‌گناه و کاملا غیرمسلح را کشته» است.

دونالد ترامپ در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ عدد ۴۲ هزار معترض کشته شده را بار دیگر تکرار کرد.

منبع آمارهای متفاوت درباره کشته شدگان اعتراضات دی‌ماه از سوی رئیس‌جمهور آمریکا مشخص نیست.

خبرگزاری سی‌بی‌اس

شبکه خبری سی‌بی‌اس شریک کاری بی‌بی‌سی در آمریکا، ۲۳ دی ۱۴۰۴ در گزارشی به نقل از دو منبع که یکی در داخل ایران و یکی در خارج بود، نوشت که در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ «دست‌کم ۱۲ هزار نفر و احتمالا تا ۲۰ هزار نفر» کشته شده‌اند.

شبکه سی‌بی‌اس در این گزارش گفته نتوانسته به‌طور مستقل آمار بسیار بالای کشته‌شدگان ارائه‌شده از سوی این منابع را تأیید کند.

مجله تایم

مجله آمریکایی تایم در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴ به نقل از دو مقام ارشد وزارت بهداشت ایران گزارش داد که تنها در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، «ممکن است تا ۳۰ هزار نفر در خیابان‌های ایران کشته شده باشند».

مجله تایم در این گزارش تاکید کرد نتوانسته این آمار را به‌طور مستقل راستی‌آزمایی کند.

روزنامه گاردین

روزنامه بریتانیایی گاردین، در تاریخ ۷ بهمن ۱۴۰۴، طی گزارشی با استناد به مشاهدات گروهی از پزشکان و روایت‌های جمع‌آوری‌شده از سردخانه‌ها و گورستان‌های نقاط مختلف کشور ترکیب شده و در اختیار این روزنامه قرار گرفته بود است، به نقل از این پزشکان نوشت که شمار واقعی کشته‌شدگان ممکن است از «۳۰ هزار نفر» فراتر رفته باشد.

آمارهایی که تاکنون از رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری خارج از ایران منتشر شده، عموما شامل معترضان کشته شده است. حکومت ایران نیز آمارهای متناقضی درباره نیروهای امنیتی کشته شده در اعتراضات منتشر کرده است.