چرا فیلم «ادیسه» کریستوفر نولان این‌همه جنجال به پا کرده است؟

فیلم کریستوفر نولان با اقتباس از داستان حماسی هومر از یونان باستان، با بازی مت دیمون، زندیا و گروهی از بازیگران سرشناس، به یکی از خبرسازترین فیلم‌های سال ۲۰۲۶ تبدیل شده است.

«اوپنهایمر»، آخرین فیلم کریستوفر نولان که برنده اسکار شد، درباره اختراع بمب اتم و مسئله اخلاقی کشتن ده‌ها هزار غیرنظامی در یک جنگ جهانی بود. با در نظر گرفتن موضوع جنجالی فیلم، احتمالا او تصور می‌کرد اثر بعدی‌اش بسیار کم‌حاشیه‌تر باشد.

«ادیسه» با اقتباس از منظومه باستانی هومر ساخته شده؛ داستانی حماسی درباره جنگجویان، پادشاهان، خدایان و هیولاها. اما چه چیزی در چنین اثری می‌تواند باعث انتقاد و اعتراض شود؟ قد و قامت پولیفموس، غول یک‌چشم؟ یا نوع چوبی که برای ساخت اسب تروا استفاده شده بود؟ شاید نه این‌ها. اما حالا معلوم شده که تقریبا درباره هر چیز دیگری در این فیلم ایراد و اعتراضی وجود دارد.

فیلم «ادیسه» که در ماه ژوئیه اکران می‌شود، به جنجالی‌ترین فیلم سال تبدیل شده است؛ اثری که انواع نارضایتی‌های سیاسی و فرهنگی را به دنبال داشته است. اما در یک حماسه فانتزی «شمشیر و صندل» از یونان باستان، چه چیزی می‌تواند تا این اندازه حساسیت‌برانگیز باشد؟

جنجال انتخاب بازیگران

بخش عمده‌ای از این گلایه‌ها ناشی از نگرانی‌های محافظه‌کارانی است که فیلم را بیش از حد لیبرال می‌دانند. تصمیم نولان در انتخاب الیوت پیج، بازیگر تراجنسیتی، برای ایفای نقش یک شخصیت مرد (که هنوز هویتش فاش نشده) و تراویس اسکات، رپر آمریکایی، برای نقش دمودوکوس، شاعر و نوازنده داستان هومر، به مذاق همه خوش نیامده است.

همچنین برخی به انتخاب لوپیتا نیونگو، بازیگر سیاه‌پوست، برای نقش هلن تروا اعتراض کردند؛ شخصیتی که هومر او را «سپیدبازو» توصیف کرده است. فیلم «تروا» ساخته ولفگانگ پترسن در سال ۲۰۰۴ که اقتباسی آزاد از داستان «ایلیاد» هومر بود، تا یک سال پیش طرفداران زیادی نداشت، اما اخیرا برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی، آن را دست‌کم از نظر انتخاب برد پیت برای نقش آشیل و دایان کروگر برای نقش هلن، برتر از نسخه نولان دانسته‌اند.

مت والش، وبلاگ‌نویس راست‌گرا، مدعی شد نولان یک بازیگر زن با ریشه کنیایی را برای نقش هلن انتخاب کرده، چون نگران متهم شدن به نژادپرستی بوده است. او هیچ مدرکی برای این ادعا ارائه نکرد. در واقع، اکثریت بازیگران فیلم سفیدپوست هستند. در این میان ایلان ماسک هم به جمع منتقدان این فیلم پیوسته است.

در مقابل، برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی، والش و ماسک را به تعصب و پیش‌داوری متهم می‌کنند. گروهی دیگر نیز رویکردی آکادمیک‌تر در پیش گرفته‌اند. دنیل مندلسون، استاد دانشگاه که ترجمه‌اش از منظومه هومر سال گذشته منتشر شد، چندی پیش گفت این موضوع که «ناگهان این‌همه چهره‌های فضای مجازی نگران ادبیات یونان باستان شده‌اند» برایش جالب بوده است.

بر اساس گزارش روزنامه تلگراف، آقای مندلسون گفته بود: «خنده‌دار اینجاست که هلن نقش بسیار کوچکی در ادیسه دارد... به همین دلیل این بحث، به طور خاص، بی‌معنی است.» او در عین حال استدلال کرد که انتخاب لوپیتا نیونگو با یکی از دغدغه‌های اصلی افسانه تروا، یعنی مفهوم زیبایی، همخوانی دارد. به گفته او: «فکر می‌کنم انتخاب این بازیگر بسیار زیبا که اتفاقا آفریقایی‌تبار است، دقیقا ما را در قلب یکی از بحث‌های بسیار قدیمی قرار می‌دهد.»

لوپیتا نیونگو نیز در گفت‌وگو با مجله «ال» پاسخ کوتاهی به منتقدان داد. او گفت: «این یک داستان اسطوره‌ای است. بازیگران فیلم ما نماینده جهان امروز هستند.»

اما برخی اشاره کرده‌اند که این ادعا کاملا درست نیست و از نبود بازیگران یونانی در فیلم انتقاد کرده‌اند. کریس کوتونو، روزنامه‌نگار یونانی-بریتانیایی، در گاردین نوشت که «هالیوود بار دیگر و بدون هیچ دلیل موجهی، یونانی‌ها را از حماسه‌ها و اساطیر ریشه‌دار خودشان کنار گذاشته است».

او افزود: «اگر فیلم قرار است آینه‌ای از جهان امروز باشد، آیا منطقی نیست که در این میز بزرگ و چندفرهنگی، دست‌کم جایی هم برای مردمی در نظر گرفته شود که اصیل‌ترین پیوند را با منبع اصلی داستان دارند؟»

همه انتقادها به «ادیسه» لزوما از موضع محافظه‌کارانه مطرح نشده‌اند. زمانی که نخستین تیزر فیلم در ماه دسامبر منتشر شد، برخی کاربران نوشتند زره آگاممنون با بازی بنی سفدی یادآور لباس بتمن است و کشتی اودیسئوس هم شبیه «کشتی وایکینگ‌ها» است. این انتقادها این فرض را در خود داشت که حتی فیلمی درباره غول‌ها و جادوگران هم باید تا حد ممکن از نظر تاریخی دقیق باشد.

سوزان دیسی، نویسنده کتاب «خدایان یونان و جهان‌های آن‌ها»، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «فکر می‌کنم ناخودآگاه گرایش پیدا کرده‌ایم که به مطالب اسطوره‌ای نگاهی تاریخی داشته باشیم. در حالی که ادیسه همواره بازآفرینی شده است و تقریبا هر نسلی، هومر مخصوص به خود را خلق می‌کند.»

جنجال لهجه‌ها

موضوع دیگری که بحث‌برانگیز شد، تیزری بود که در آن بازیگران فیلم، حتی بازیگران بریتانیایی، با لهجه آمریکایی و اصطلاحات عامیانه امروزی صحبت می‌کردند.

نمونه شاخص آن تام هالند بود که با همان لحن آشنای نقش مرد عنکبوتی می‌گفت: «بابام داره برمی‌گرده خونه»، به جای آن‌که واژه‌ای رسمی‌تر مانند «پدر» را با لحن سنگین بازیگران نمایش‌های شکسپیر ادا کند.

یکی از کاربران شبکه‌های اجتماعی نوشت: «انگار دارند در پیاده‌رو کنار استارباکس درباره مسائل حماسی بحث می‌کنند.» فرد دیگری هم گفت: «خیلی نامتناسب به نظر می‌رسید. امیدوارم دیالوگ‌ها آن‌قدر امروزی نباشند که تماشاگر را از فضای دوره تاریخی داستان بیرون بکشند.»

اما این انتقاد چندان منطقی به نظر نمی‌رسد. اگر قرار باشد داستان در یونان و هزاران سال پیش رخ دهد، حتی استفاده از زبان رسمی‌تر و قدیمی‌تر هم آن را به هومر نزدیک‌تر نمی‌کند. واقعیت این است که یونانیان باستان، چه واقعی و چه اسطوره‌ای، نه مانند بازیگران آمریکایی قرن بیست‌ویکم حرف می‌زدند و نه مانند بازیگران بریتانیایی قرن بیستم.

با این حال، در هالیوود سنتی دیرینه وجود دارد که بر اساس آن یونانی‌ها و رومی‌های شمشیر به دست، همانند جادوگران، خدایان اسکاندیناوی و حتی برخی افسران نازی، باید با لحنی باشکوه و با لهجه انگلیسی صحبت کنند.

خانم دیسی می‌گوید: «لهجه بریتانیایی در فیلم‌های تاریخی به دلیل یک سنت دیرینه سینمایی برای مخاطبان طبیعی به نظر می‌رسد، نه به این دلیل که شباهت بیشتری به زبان یونانی باستان داشته باشد.»

او در ادامه می‌گوید اتفاقا دیالوگ‌های رسمی و کتابی، پیوند نزدیک‌تری با اثر هومر ایجاد نمی‌کنند: «دیالوگ‌های عامیانه و گفتاری حتی می‌توانند به روح قصه‌گویی هومر نزدیک‌تر باشند تا آن زبان فاخر و سنگینی که ما معمولا به دنیای باستان نسبت می‌دهیم. نباید فراموش کنیم که ادیسه در اصل برای نقالی، اجرای شفاهی و سرگرمی توده مردم خلق شده بود، نه اینکه صرفا یک متن ادبی رسمی و کلاسیک باشد.»

چرا این فیلم هدف این حجم از انتقاد شده است؟

پس مشکل اصلی چیست؟ یک پاسخ این است که مردم عاشق این هستند که اگر فیلمی دقیقا مطابق میلشان نبود، در شبکه‌های اجتماعی هیاهو و اعتراض راه بیندازند و فیلم «ادیسه» هم در حال حاضر بزرگ‌ترین هدف ممکن برای این کار است.

فیلم‌های نولان رویدادهای مهم فرهنگی محسوب می‌شوند؛ آثاری بسیار پرهزینه، با تبلیغات گسترده و پرسروصدا که همواره موضوع بحث قرار می‌گیرند. بنابراین هر کسی که از آن‌ها انتقاد کند، مطمئن است که شنونده خواهد داشت.

از سوی دیگر، این فیلم اقتباسی از یکی از مهم‌ترین آثار ادبی تاریخ است؛ اثری که حتی کسانی که شناخت اندکی از اسطوره‌شناسی یونان دارند نیز می‌توانند درباره آن اظهار نظر کنند.

زمانی که امیلی ویلسون در سال ۲۰۱۷ ترجمه خود را از ادیسه منتشر کرد، به خاطر لحن و واژگان مدرنی که به کار برده بود، هدف چیزی قرار گرفت که خودش آن را «ترول‌های زن‌ستیزانه» می‌نامد.

او اخیرا به نشریه والچر گفت: «این موضوع برای من بسیار گیج‌کننده است. با افرادی طرف هستیم که خود شعر برایشان اهمیتی ندارد، اما وقتی پای این بحث‌های اینترنتی و جنگ‌های فرهنگی وسط می‌آید، نقش آدم‌های عصبانی و حامی اثر را بازی می‌کنند.»

او افزود: «این رفتار ریشه در تصوری کاملا صلب و تغییرناپذیر از مفاهیمی مثل عظمت و مردانگی دارد... هر چیزی که این تفسیر خاص از تاریخ باستان را به چالش بکشد، هویت جنسیتی و نژادی آن‌ها را به خطر می‌اندازد.»

نولان و جنگ‌های فرهنگی

تام شون، نویسنده کتاب «وجوه مختلف نولان» که یکی از مهم‌ترین آثار درباره این کارگردان محسوب می‌شود، می‌گوید نولان در جنگ‌های فرهنگی جایگاهی متفاوت دارد. او به بی‌بی‌سی می‌گوید یکی از ویژگی‌هایی که نولان را از همتایانش متمایز می‌کند، این است که ایدئولوژی آثارش معمولا ساده و تک‌بعدی نیست. «او کارگردانی شبیه آزمون رورشاخ است. فیلم‌هایی می‌سازد که هم چپ‌گرایان و هم راست‌گرایان می‌توانند در آن‌ها چیزی در تایید دیدگاه‌های خود پیدا کنند؛ و اغلب هر دو گروه همزمان چنین احساسی دارند.»

برای مثال جریان‌های راست‌گرا بارها از تصاویر، مضامین و لحن به‌کاررفته در سه‌گانه بتمن نولان استفاده کرده‌اند. به همین دلیل ممکن است برخی محافظه‌کاران احساس کنند فیلم ادیسه نسبت به آنچه انتظار داشتند، رویکردی لیبرال‌تر دارد.

آقای شون می‌گوید: «در میان تمام فیلم‌های پرفروشی که واکنش‌های ضد ووک را برمی‌انگیزند - از جنگ ستارگان گرفته تا پری دریایی کوچولو - ادیسه احتمالا برای محافظه‌کاران دردناک‌ترین مورد است، چون فیلم‌های نولان، دست‌کم در ظاهر، بیشتر به راست متمایل به نظر می‌رسند تا چپ.»

نولان همچنین فیلم‌هایش را به شیوه‌ای کاملا شخصی و خاص خود می‌سازد. او چه سراغ بتمن برود، چه جنگ جهانی اول یا اعماق فضا، هرگز خود را به قواعد ژانر محدود نمی‌کند. وقتی با چنین رویکرد مستقلی به سراغ متنی در حد و اندازه‌های ادیسه هومر می‌رود، ممکن است برای برخی نوعی بی‌حرمتی تلقی شود.

با این حال، همان عناصری که باعث اعتراض‌ها شده، احتمالا موفقیت فیلم را نیز تضمین خواهند کرد. ادیسه از همین حالا به خاطر مقیاس عظیم، پیچیدگی، اعتبار ادبی و ویژگی‌های مستقل و سازش‌ناپذیرش شناخته می‌شود. دقیقا به همین دلیل است که عده‌ای از آن ایراد می‌گیرند و به همین دلیل هم تماشاگران برای دیدنش صف خواهند کشید.