Ymchwilio i honiadau o 'ddiffyg ystyriaeth o'r Gymraeg' gan Lywodraeth Cymru

Mae Comisiynydd y Gymraeg yn ymchwilio i bum cwyn ynghylch safonau llunio polisi Llywodraeth Cymru yn 2025-26.

Mae'r pump yn ymwneud â honiadau o "ddiffyg ystyriaeth o'r Gymraeg" wrth baratoi deddfwriaeth ac mewn dogfennau ymgynghori.

Maen nhw ymhlith 22 o gwynion "dilys a dderbyniwyd am wasanaethau Cymraeg" Llywodraeth Cymru, yn ôl adroddiad blynyddol ar eu cydymffurfiaeth gyda Safonau'r Gymraeg o 1 Ebrill 2025 i 31 Mawrth 2026 - sef y flwyddyn olaf yr oedd Llafur mewn grym.

Dywedodd llefarydd ar ran Comisiynydd y Gymraeg wrth y BBC: "Fel rheoleiddiwr, byddwn yn ystyried pob cwyn a ddaw i'n sylw er mwyn penderfynu a oes angen cynnal ymchwiliad. Mae'r ymchwiliadau i'r Safonau Llunio Polisi yn parhau ac felly ni fyddai'n briodol i wneud sylw pellach."

Dywedodd Llywodraeth Cymru wrth y BBC: "Mae Safonau'r Gymraeg wedi eu gwreiddio yng ngwaith Llywodraeth Cymru fel y gall dinasyddion Cymru ymgysylltu â'u llywodraeth yn y Gymraeg."

O'r 22 cwyn, mae chwech yn gysylltiedig â gwasanaeth Trafnidiaeth Cymru, gan gynnwys gwallau ar yr ap, y wefan ac ar sgrin wybodaeth mewn gorsaf, cyhoeddiad uniaith Saesneg ar drên, ac ymateb uniaith Saesneg drwy e-bost.

O'r cwynion am wasanaethau eraill Llywodraeth Cymru, ni chynhaliwyd ymchwiliad i sawl un gan fod "cyngor wedi'i ddarparu gan y Comisiynydd ac wedi'u weithredu".

Mae'r rhain yn cynnwys "testun Cymraeg anghyflawn mewn datganiad", "diffyg gwasanaeth Cymraeg wyneb yn wyneb gan swyddogion", a "chwyn fod proses recriwtio yn trin y Gymraeg yn llai ffafriol na'r Saesneg".

Ni chynhaliwyd ymchwiliad mewn achosion eraill gan fod Comisiynydd y Gymraeg "yn fodlon fod camau eisoes wedi'u cymryd i ddatrys y mater".

Ymhlith yr enghreifftiau o'r rhain, anfonwyd gohebiaeth uniaith Saesneg at unigolyn oedd yn ymgeisio am swydd ac at dderbynnydd oedd â'r Gymraeg yn ddewis iaith.

Mae'r safonau llunio polisi yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru:

Dywed yr adroddiad bod gan Lywodraeth Cymru "fframwaith asesu effaith integredig ar waith [sy'n] tywys staff drwy'r broses o ystyried effeithiau penderfyniadau polisi ar gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg a'r egwyddor na ddylid trin y Gymraeg yn llai ffafriol na'r Saesneg".

"Mae'r asesiad effaith ar y Gymraeg yn un o'r asesiadau statudol, gorfodol y mae'n rhaid i swyddogion eu cwblhau wrth ddatblygu, adolygu neu ddiwygio polisïau a deddfwriaeth."

Dywedodd y llywodraeth bod gweithgareddau diweddar Trafnidiaeth Cymru i wella'r gwasanaethau dwyieithog yn cynnwys uwchraddio cyhoeddiadau dwyieithog mewn gorsafoedd rheilffordd, "gyda'r rhan fwyaf o'r gwaith hwn wedi'i gwblhau", a darlledu eu pennod podlediad cyntaf yn y Gymraeg.

Ychwanegodd y llywodraeth bod "gwaith wedi digwydd i sicrhau gwybodaeth dwyieithog i gwsmeriaid, yn glywedol a gweledol, ar bob fflyd trên newydd – mae Trafnidiaeth Cymru yn parhau i ddefnyddio'r Dosbarth 197 a Dosbarth 231 newydd ar draws y rhwydwaith rheilffyrdd, sy'n darparu cyhoeddiadau a gwybodaeth yn gwbl ddwyieithog".

"Erbyn hyn mae 77.1% o deithiau ar rhwydwaith yn cael eu gwneud ar y trenau newydd (mae hyn yn cyfateb i 31.7m o deithiau trên).

"Bydd trenau Dosbarth 197 newydd sbon yn cael eu cyflwyno ar Linell y Cambrian (Pwllheli i Birmingham) yn ddiweddarach yr hydref hwn, gan gynyddu ymhellach nifer y trenau newydd sy'n darparu gwasanaethau dwyieithog ar rwydwaith Cymru a'r Gororau."

Mae gan y llywodraeth, ers Ebrill 2020, strategaeth ar gyfer "prif ffrydio'r Gymraeg o fewn y sefydliad, a gweld rhagor o gyfleoedd i'w staff ei defnyddio".

Mae tua 5,700 o staff yn gweithio i Lywodraeth Cymru ac mae'r adroddiad yn dangos mai:

Dros y flwyddyn, cafodd 991 o staff wersi Cymraeg, gan gynnwys dosbarthiadau wythnosol, cwrs bloc dwys a chwrs codi hyder.

Mae sesiynau cynefino i bob aelod newydd o weithlu Llywodraeth Cymru "lle mae gofynion Safonau'r Gymraeg yn cael eu cyflwyno a thrafodir sut mae'r Safonau'n effeithio ar waith dydd i ddydd swyddogion".

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.