Chiến sự Iran phủ bóng đen lên kinh tế các quốc gia Vùng Vịnh

Đầu những năm 1990, Qatar phải vật lộn trong thời kỳ khó khăn kinh tế - mức nợ công cao và nguồn thu ngân sách nhà nước yếu kém gây áp lực nặng nề lên tài chính quốc gia.

Để cố gắng xoay chuyển vận mệnh, quốc gia vùng Vịnh nhỏ bé này đã đặt cược quyết định vào khí đốt tự nhiên.

Qatar lên kế hoạch phát triển mỏ khí đốt khổng lồ ngoài khơi, và - điều quan trọng - làm lạnh khí đốt thành LNG (khí tự nhiên hóa lỏng) để dùng tàu vận chuyển đến các quốc gia trên thế giới.

Quyết định đó đã dẫn đến sự ra đời của Ras Laffan - một thành phố công nghiệp ven biển, cách thủ đô Doha khoảng một giờ lái xe.

Trong ba thập kỷ tiếp theo, nơi đây đã trở thành trung tâm xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, biến Qatar thành một trong những quốc gia giàu nhất toàn cầu.

Nhưng vào ngày 18/3, câu chuyện thành công đó đã bị rung chấn.

Một tên lửa đạn đạo của Iran đã tấn công khu phức hợp khí đốt Ras Laffan chủ chốt, làm tê liệt khoảng 17% nguồn cung LNG toàn cầu.

Ước tính, thiệt hại này sẽ khiến công ty năng lượng quốc doanh QatarEnergy mất khoảng 20 tỷ USD doanh thu hàng năm, đồng thời làm gián đoạn nguồn cung cho các thị trường trọng điểm ở châu Á, gồm cả Trung Quốc.

Việc sửa chữa có thể mất từ ​​ba đến năm năm.

"Vụ tấn công là một cú sốc - không chỉ đối với thị trường năng lượng toàn cầu mà còn đối với chính các quốc gia vùng Vịnh, hiện đang cảm thấy rất dễ bị tổn thương," bà Karen Young, một học giả nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, cho biết.

Tổng giám đốc của QatarEnergy, ông Saad Al Kaabi, cho biết mức độ thiệt hại đã "kéo khu vực thụt lùi từ 10 đến 20 năm".

Vụ tấn công của Iran diễn ra sau khi Israel ném bom mỏ khí đốt South Pars của Iran, giáp với mỏ North Dome của Qatar.

Cả hai mỏ này tạo thành trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới.

Theo một ước tính, cuộc xung đột kéo dài với Iran đã gây ra thiệt hại lên tới 58 tỷ USD trên khắp vùng Vịnh.

Hơn 80 cơ sở đã bị tấn công kể từ khi Mỹ và Israel phát động các cuộc không kích vào Iran ngày 28/2, trong đó hơn một phần ba bị hư hại nghiêm trọng, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế.

Ngoài Qatar, thiệt hại cũng được ghi nhận ở Bahrain, Kuwait, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Cuộc xung đột đã đẩy khu vực vào một cú sốc kinh tế lớn.

Ngân hàng Thế giới đã hạ dự báo tăng trưởng cho Trung Đông xuống còn 1,8% trong năm nay, do hậu quả của chiến tranh, cảnh báo rằng hậu quả có thể dẫn đến "vết sẹo" lâu dài đối với nền kinh tế.

Trước đó, tổ chức này ước tính tăng trưởng 4% vào năm 2026.

Ngân hàng Thế giới cho biết Qatar và Kuwait sẽ chứng kiến ​​mức suy giảm lớn nhất.

Trong khi đó, Ả Rập Xê Út và UAE đã thể hiện khả năng phục hồi tốt hơn, chủ yếu là do một số mặt hàng xuất khẩu dầu không đi qua eo biển Hormuz mà Iran đã đóng cửa.

Ông Justin Alexander, giám đốc công ty tư vấn Khalij Economics, chuyên nghiên cứu khu vực, cho biết tác động đối với các quốc gia vùng Vịnh là rất nghiêm trọng.

Ông nói thêm rằng vẫn rất khó để đánh giá đầy đủ thiệt hại, vì cuộc xung đột vẫn chưa được giải quyết.

"Ngay cả khi chiến tranh kết thúc hôm nay, vẫn sẽ có những tác động đáng kể trước khi mọi thứ trở lại bình thường," ông nói.

Không chỉ những thiệt hại vật chất đối với cơ sở hạ tầng năng lượng đang gây tổn hại cho nền kinh tế.

Việc đóng cửa Eo biển Hormuz đã làm giảm mạnh xuất khẩu dầu khí, làm gia tăng thêm áp lực.

Eo biển hẹp này đảm nhận khoảng 20% ​​lượng dầu và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu.

Đối với các nhà sản xuất vùng Vịnh, đây là huyết mạch kinh tế của họ.

Ả Rập Xê Út buộc phải dựa vào đường ống Đông-Tây để chuyển dầu đến cảng Yanbu trên Biển Đỏ, trong khi UAE đang sử dụng đường ống Fujairah để tránh đi qua eo biển này.

Tuy nhiên, các phương án thay thế này cộng lại cũng chỉ có thể vận chuyển chưa đến một nửa lượng dầu thường đi qua Hormuz.

Người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế đã mô tả tình hình hiện nay là "cuộc khủng hoảng năng lượng lớn nhất trong lịch sử".

Trong khi đó, Bộ trưởng Tài chính Qatar cảnh báo rằng những hậu quả kinh tế toàn diện từ cuộc chiến tranh Iran vẫn chưa được cảm nhận đầy đủ.

Bader Al Saif, giáo sư tại Đại học Kuwait và là một học giả tại viện nghiên cứu Chatham House, cho biết cuộc khủng hoảng có thể thúc đẩy các quốc gia như Qatar, Kuwait và Bahrain phát triển mạng lưới đường ống trở thành giải pháp thay thế cho tàu chở dầu.

"Họ không thể chỉ dựa vào một tuyến đường duy nhất để vận chuyển dầu khí. Hiện tại là Iran. Trong tương lai có thể là một mối đe dọa bên ngoài khác", ông nói.

Hậu quả kinh tế đang lan rộng ra ngoài lĩnh vực năng lượng.

Ngành du lịch - trụ cột chính của việc đa dạng hóa nền kinh tế ở một số quốc gia vùng Vịnh - đã bị ảnh hưởng nặng nề.

Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới hồi tháng Ba ước tính rằng mỗi ngày Trung Đông mất khoảng 600 triệu đô la Mỹ doanh thu du lịch kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

UAE, quốc gia đã dành hàng thập kỷ để xây dựng hình ảnh là một trung tâm du lịch toàn cầu, là một trong những nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Các doanh nghiệp liên quan đến du lịch và khách sạn ở Dubai đang báo cáo sự sụt giảm mạnh về lượng đặt phòng, cùng với tình trạng hủy đặt phòng và lượng khách giảm.

Điều này đã dẫn đến tình trạng thất nghiệp và nhân viên phải nghỉ không lương.

Đã xuất hiện dấu hiệu cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống tài chính.

Tháng trước, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ đang xem xét mở rộng các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ cho các đồng minh vùng Vịnh, gồm cả UAE, để giảm bớt áp lực thanh khoản đô la.

Những thỏa thuận như vậy sẽ cho phép các ngân hàng trung ương tiếp cận đô la Mỹ dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, UAE không đánh gia cao tầm quan trọng của động thái đó.

Ông Yousef Al Otaiba, đại sứ UAE tại Mỹ, cho biết các ý kiến ​​cho rằng quốc gia này cần sự hỗ trợ tài chính từ bên ngoài là "diễn giải sa sự thật".

UAE cũng đã tuyên bố sẽ rời khỏi nhóm các nước sản xuất dầu mỏ OPEC, động thái giúp nước này có thêm tự do để thúc đẩy xuất khẩu.

Đây là nhà sản xuất lớn thứ tư trong OPEC, vốn kiểm soát khoảng 37% nguồn cung toàn cầu.

Trên khắp khu vực Trung Đông, Gaza, Lebanon và Syria sẽ tiếp tục phụ thuộc vào sự hỗ trợ tài chính từ các quốc gia vùng Vịnh giàu dầu mỏ để tái thiết nền kinh tế.

Nhưng sự hỗ trợ đó hiện có thể đang chịu áp lực, khi các chính phủ vùng Vịnh chuyển hướng nguồn lực sang tái thiết nền kinh tế của chính họ.

"Những khoản viện trợ và đầu tư khổng lồ mà một số nơi trong khu vực cần có thể không còn nữa," ông Alexander nói.

Xung đột cũng có thể ảnh hưởng đến các chương trình đa dạng hóa kinh tế của các quốc gia vùng Vịnh vốn đang đầu tư hàng tỷ đô la Mỹ vào các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, thể thao và giải trí để giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu mỏ.

Ả Rập Xê Út và UAE đã đổ hàng tỷ USD để định vị là các trung tâm công nghệ và trí tuệ nhân tạo khu vực, nhằm thu hút nhân tài có tay nghề cao.

Một số nhà phân tích đặt câu hỏi liệu các quốc gia vùng Vịnh có thể giảm đầu tư vào Mỹ hay không.

"Những khoản đầu tư hàng ngàn tỷ đô la vào Mỹ sẽ lại bị một số quốc gia xem xét lại," ông Al Saif nói.

Cũng đã xuất hiện các lo ngại rằng căng thẳng kinh tế có thể càng trầm trọng hơn, trừ khi đạt được một thỏa thuận lâu dài về việc chấm dứt xung đột với Iran, trong đó đảm bảo việc mở cửa Eo biển Hormuz.

"Các quốc gia vùng Vịnh cần phải chuẩn bị cho một thời kỳ bất ổn kéo dài - một cuộc xung đột chưa được giải quyết hoặc cường độ thấp trong khu vực có thể tiếp diễn nếu không đạt được thỏa thuận," bà Young nói.