'Dự án Tự do' của ông Trump tại Eo biển Hormuz có gì đáng chú ý?

Tổng thống Donald Trump đã thông báo Mỹ sẽ giúp "dẫn đường" cho những tàu đang bị mắc kẹt do Iran phong tỏa Eo biển Hormuz.

Eo biển này gần như đã bị chặn lại kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành không kích Iran. Tehran đáp trả bằng cách phong tỏa tuyến đường thủy quan trọng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Một ngày sau thông báo, tình hình giao tranh hạn chế dường lại xuất hiện: Mỹ tấn công một số tàu nhỏ của Iran, còn Iran được cho là tiến hành loạt đòn đáp trả.

"Dự án Tự do" (Project Freedom) của ông Trump bao gồm những gì và liệu nó có thể dẫn đến leo thang xung đột hay không?

Ông Trump nói gì?

Tổng thống cho biết Mỹ đã nhận được đề nghị từ các quốc gia "khắp thế giới" nhằm giúp giải phóng các tàu "bị mắc kẹt tại Eo biển Hormuz" – những tàu "hoàn toàn trung lập và vô tội".

Đáp lại, Mỹ sẽ "dẫn dắt các con tàu đi ra khỏi vùng nước bị hạn chế một cách an toàn".

"Việc di chuyển tàu chỉ nhằm mục đích giải cứu người dân, doanh nghiệp và các quốc gia không làm gì sai – họ là nạn nhân của hoàn cảnh," ông Trump viết trên nền tảng Truth Social.

Ông nói thêm đây là "một cử chỉ nhân đạo thay mặt cho Mỹ, các nước Trung Đông, nhưng đặc biệt là cả Iran", vì nhiều tàu đang "cạn dần lương thực và nhu yếu phẩm cần thiết để thủy thủ đoàn duy trì điều kiện sinh hoạt an toàn, vệ sinh".

Iran đã phản ứng thế nào?

Thông báo của ông Donald Trump có vẻ nhẹ giọng hơn so với các phát biểu trước đây nhằm vào Iran.

Thậm chí, cách diễn đạt còn khiến người ta có cảm giác Iran là một bên tham gia – khi tổng thống còn nói rằng Dự án Tự do được thực hiện thay cho Iran.

Tuy nhiên, Iran không nhìn nhận chiến dịch theo cách đó.

Một tuyên bố từ người đứng đầu bộ chỉ huy trung ương của Iran cho biết nước này sẽ tấn công "bất kỳ lực lượng vũ trang nước ngoài nào" tìm cách tiếp cận hoặc đi vào Eo biển Hormuz, "đặc biệt là quân đội Mỹ mang tính gây hấn".

Thiếu tướng Ali Abdollahi nói rằng việc đi qua eo biển này phải được phối hợp với Iran "trong mọi hoàn cảnh".

Quân đội Mỹ sẽ thực thi kế hoạch này ra sao?

Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) – cơ quan của Liên Hợp Quốc điều tiết hoạt động hàng hải – ước tính có khoảng 20.000 thủy thủ và 2.000 con tàu đã bị mắc kẹt tại Vịnh kể từ khi chiến sự với Iran bắt đầu.

Vấn đề nguồn cung cạn kiệt và những tác động tới sức khỏe thể chất và tinh thần của các thủy thủ ngày càng đáng lo ngại.

"Trong khi Iran lựa chọn tấn công các tàu thương mại vô tội, thì Mỹ đang thay mặt cộng đồng quốc tế chấp nhận rủi ro để bảo vệ thương mại toàn cầu và dẫn dắt những tàu bị mắc kẹt đi qua eo biển một cách an toàn," người phát ngôn Nhà Trắng Olivia Wales nói.

"Mỹ tiếp tục hành động mạnh mẽ vì lợi ích của toàn thế giới theo cách mà không quốc gia nào khác có thể."

Tuy nhiên, ông Trump không nói rõ các con tàu sẽ rời đi bằng cách nào – ông chỉ đe dọa sẽ sử dụng vũ lực "nếu tiến trình nhân đạo này bị can thiệp dưới bất kỳ hình thức nào".

Vài giờ sau, Bộ Chỉ huy Trung tâm Hoa Kỳ (Centcom) thông báo rằng "các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay trên bộ và trên biển, thiết bị không người lái đa miền tác chiến, cùng 15.000 binh sĩ" sẽ được huy động để hỗ trợ chiến dịch.

Trong một cuộc họp báo, tư lệnh Centcom – Đô đốc Brad Cooper – cho biết một số trực thăng tấn công có trách nhiệm hỗ trợ nhiệm vụ đã đánh chìm sáu tàu nhỏ của Iran đang nhắm vào tàu dân sự.

Đô đốc Cooper cũng nói thêm rằng "chúng tôi sẽ nổ súng" vào bất kỳ tàu Iran nào bị coi là cản trở nỗ lực chung nhằm giúp các tàu đi qua khu vực.

Hiện vẫn có khá ít chi tiết được công bố về tổng thể chiến dịch, dù ông Cooper giải thích rằng cuối cùng nó sẽ thiết lập một tuyến lưu thông hai chiều ở eo biển.

Nếu việc "dẫn đường" của Mỹ chỉ nhằm cung cấp thông tin và khuyến nghị cho tàu và thủy thủ đoàn, thì điều đó có thể không mang lại nhiều tác dụng trước những đe dọa đáng ngại từ Iran.

Ngược lại, nếu Mỹ tìm cách hộ tống các tàu bằng lực lượng quân sự, điều đó có thể kéo họ trở lại đối đầu trực tiếp với Iran.

Ông Cooper cho biết nỗ lực này bao gồm một "gói phòng thủ rộng hơn nhiều" so với mức cần thiết chỉ để hộ tống tàu.

Mick Mulroy – cựu trợ lý thứ trưởng quốc phòng phụ trách Trung Đông và là cựu binh Thủy quân Lục chiến cũng như lực lượng bán quân sự của CIA – nói với BBC rằng ông tin Dự án Tự do sẽ tập trung vào việc cung cấp yểm trợ trên không và phòng thủ trước tên lửa và máy bay không người lái, thay vì hộ tống trực tiếp các tàu qua eo biển.

Tuy nhiên, ông Mulroy cho rằng không có gì đảm bảo chiến dịch sẽ thành công trong việc khôi phục tự do lưu thông và thương mại tại eo biển.

"Câu hỏi là liệu các con tàu có tin rằng họ có thể đi qua mà không bị tấn công hay không – và quan trọng hơn là các công ty bảo hiểm có tin như vậy không," ông nói.

"Nếu không, nỗ lực này sẽ không đạt được tác động như kỳ vọng."

Các tàu có đang đi qua Eo biển Hormuz không?

Quân đội Mỹ cho biết họ đang triển khai kế hoạch của ông Trump.

Chiều thứ Hai 4/5, Centcom cho biết các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường của Hải quân Mỹ đang hoạt động tại Vịnh "sau khi đi qua Eo biển Hormuz để hỗ trợ Dự án Tự do".

Cơ quan này cho biết thêm lực lượng Mỹ đang "tích cực hỗ trợ các nỗ lực khôi phục hoạt động vận tải thương mại", nhưng không cung cấp chi tiết.

"Bước đầu tiên, hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đã đi qua Eo biển Hormuz thành công và đang tiếp tục hành trình một cách an toàn," Centcom cho biết. Một lần nữa, không có thông tin về danh tính các tàu này.

BBC không thể ngay lập tức xác định những tàu khớp với mô tả của Mỹ trên trang theo dõi MarineTraffic. Ngoài ra, các tàu cũng có thể tắt tín hiệu định vị hoặc làm giả dữ liệu.

Lực lượng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phủ nhận việc có bất kỳ tàu nào đi qua eo biển.

Họ gọi tuyên bố của Mỹ là "vô căn cứ và hoàn toàn sai sự thật", đồng thời cảnh báo mọi hoạt động đi ngược chỉ thị của hải quân IRGC sẽ "đối mặt với rủi ro nghiêm trọng".

Ông Grant Rumley – chuyên gia Trung Đông từng làm cố vấn cho cả chính quyền Biden và Trump – cho rằng việc đảm bảo an toàn cho tất cả các tàu trong Vịnh sẽ "rất, rất khó".

Điều đó có thể đòi hỏi một phương thức quân sự mạnh hơn, "mang tính động năng" – một khả năng ông cho rằng là cao.

"Tôi nghĩ sự đồng thuận chung là xung đột sẽ tái bùng phát, chỉ là vấn đề thời gian thôi," ông nói. "Không phải là có hay không."

Iran có đang bắn vào tàu chiến Mỹ và các tàu khác không?

Chỉ vài giờ sau khi chiến dịch của Mỹ được cho là bắt đầu, quân đội Iran tuyên bố: "Với cảnh báo cứng rắn và nhanh chóng từ Hải quân Cộng hòa Hồi giáo, việc các tàu khu trục của kẻ thù Mỹ và Zionist tiến vào Eo biển Hormuz đã bị ngăn chặn."

Sau đó, truyền thông nhà nước Iran đưa thêm thông tin chi tiết, cho biết hải quân Iran đã "phát cảnh báo và bắn chỉ thiên dọc theo tuyến đường của các tàu khu trục thù địch", nhưng phía Mỹ "phớt lờ".

Centcom nhanh chóng bác bỏ tuyên bố của Iran rằng một tàu chiến Mỹ đã bị trúng hai tên lửa.

Theo Centcom, Iran thực sự đã phóng tên lửa hành trình vào cả tàu chiến Mỹ và tàu thương mại treo cờ Mỹ, đồng thời sử dụng thiết bị không người lái và tàu nhỏ để tấn công tàu dân sự.

Trong một bài đăng trên Truth Social, ông Trump cáo buộc Iran đã "nổ súng" vào các quốc gia không liên quan, dẫn tới việc Mỹ tấn công các tàu nhỏ.

Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) – một đồng minh vùng Vịnh của Mỹ – cho biết một tàu chở dầu liên kết với công ty dầu khí quốc doanh Adnoc đã bị hai thiết bị không người lái tấn công khi đi qua Eo biển Hormuz.

Không có ai bị thương, theo tuyên bố của bộ ngoại giao nước này. Ít nhất ba vụ đánh chặn tên lửa cũng đã được ghi nhận.

Ông Trump cũng nói một tàu hàng Hàn Quốc neo đậu tại eo biển, trong vùng biển gần UAE, đã bị nghi trúng đòn tấn công.