Từ tàu hạt nhân đến Đài Loan: Mỹ và Trung Quốc nói gì trước thềm cuộc gặp Trump - Tập?

Tổng thống Mỹ Donald Trump chuẩn bị thăm cấp nhà nước đến Trung Quốc từ ngày 13 – 15/5. Đây là chuyến thăm đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Trung Quốc trong gần một thập niên qua.

Chuyến thăm ban đầu dự kiến diễn ra vào tháng Ba, nhưng đã bị hoãn lại do cuộc xung đột tại Iran.

Trước đó, Bắc Kinh, dưới sự chất vấn liên tục của các nhà báo thường trú tại Trung Quốc, chỉ tuyên bố rằng hai bên đang "duy trì liên lạc".

Nhưng gần đây, hình ảnh máy bay vận tải quân sự Mỹ hạ cánh xuống sân bay quốc tế ở Bắc Kinh đã làm dấy lên suy đoán rằng chuyến thăm của ông Trump đã bước vào giai đoạn chuẩn bị cuối cùng.

Đây sẽ là chuyến thăm Trung Quốc lần thứ hai của ông Trump trên cương vị tổng thống. Nhà lãnh đạo Mỹ dự kiến sẽ hội đàm với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình, đánh dấu một cuộc gặp mặt "Trump - Tập" trực tiếp lần thứ sáu kể từ cuộc gặp gần nhất tại Busan, Hàn Quốc vào tháng 10/2025.

Khi cuộc đấu trí giữa hai siêu cường đang đến gần, cả hai bên đều đang phát ra những thông điệp ở nhiều cấp độ khác nhau, dường như đều có những ý đồ chiến lược riêng.

Các nhà quan sát nói với BBC News Tiếng Trung rằng những động thái này vừa là một màn phô trương sức mạnh ra bên ngoài, vừa nhằm nhấn mạnh tính chính danh cầm quyền ở trong nước.

Mỹ: ông Trump ca ngợi ông Tập, hàng hóa Trung Quốc và AI

Vào cuối tháng Ba, Washington đã thông báo rằng ông Trump dự kiến sẽ thăm Trung Quốc vào ngày 14–15/5, nhưng chưa bao giờ được Bắc Kinh công khai xác nhận.

Các phóng viên đưa tin từ Nhà Trắng liên tục hỏi liệu chuyến đi có thực sự diễn ra hay không, và vào ngày 7/5, ông Trump đáp: "Tôi có quan hệ rất tốt với Chủ tịch Tập."

"Tôi sẽ gặp Chủ tịch Tập. Tôi nghĩ đó sẽ là một cuộc gặp tuyệt vời. Ông ấy luôn là bạn của tôi. Chúng tôi đã rất hợp nhau trong những năm qua."

Chỉ vài ngày trước đó, ông Trump đã ca ngợi Tập Cận Bình là một "người rất tốt".

Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Mỹ cũng công khai phàn nàn về vị thế của Trung Quốc trong nền kinh tế thế giới. Ngày 4/5, khi gặp một nhóm đại diện doanh nghiệp nhỏ, ông Trump nói: "Tôi đã mua rất nhiều thứ từ Trung Quốc, đó là điều tôi buộc phải làm."

Ông Trump, người sở hữu một đế chế kinh doanh đa dạng trước khi bước vào chính trường, nói rằng lĩnh vực khách sạn của ông "buộc phải" nhập hàng từ Trung Quốc do yếu tố giá cả và các lý do khác. Ông nói thêm: "Điều mà tôi không thể có được là chất lượng mà trước đây chúng ta từng có ở đây [Mỹ]."

Ông cũng tuyên bố rằng Mỹ vẫn mạnh hơn Trung Quốc trong lĩnh vực phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).

"Chỉ trong 11 tháng qua đã có khoản đầu tư lên tới 18.000 tỷ USD. Chúng tôi đang xây dựng các nhà máy ô tô, nhà máy AI trên khắp đất nước và, trong lĩnh vực AI, chúng tôi đang dẫn trước Trung Quốc."

Trao đổi với BBC, Giáo sư Astrid Nordin từ Viện Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Đại học King's College London cho rằng những phát biểu từ phía ông Trump ngoài việc gửi tín hiệu tới Trung Quốc, còn mang ý nghĩa "biểu diễn cho nhóm cử tri chính của ông".

"Trump muốn thể hiện mình cứng rắn, thực dụng và có khả năng trực tiếp đối phó với Tập Cận Bình," bà Nordin đánh giá.

Trong khi đó, Giáo sư khoa học chính trị Hạ Minh tại Đại học Thành phố New York, phân hiệu Staten Island, cũng nói với BBC News Tiếng Trung rằng cuộc thượng đỉnh "Tập - Trump" lần này thiếu nền tảng tin tưởng lẫn nhau, "bằng mặt mà không bằng lòng", và cả hai đều muốn "ghi điểm chính trị trong nước từ sân chơi quốc tế".

"Hiện nay lãnh đạo hai nước này đều coi thường đối phương trong lòng, đều quá tự tin vào quyền lực của mình. Nhưng họ đều đánh giá sai quyền lực của chính mình, cũng như quyền lực của đối phương. Mỹ không tệ như Trung Quốc nghĩ, nhưng cũng không mạnh như ông Trump tưởng," ông Hạ nhận định.

Trung Quốc: 'Tàu hạt nhân', Đài Loan và Iran

Trước khi Trung Quốc xác nhận lịch trình chuyến thăm của ông Trump, vào ngày 1/5, các máy bay vận tải quân sự của Mỹ đã hạ cánh xuống sân bay quốc tế của thủ đô Bắc Kinh.

Các bản tin truyền thông và bài đăng trên mạng xã hội suy đoán rằng Mỹ đã bắt đầu vận chuyển các vật tư cần thiết cho chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump, bao gồm cả xe bọc thép của tổng thống, được gọi là "the Beast" (Quái thú).

Nhiều máy bay vận tải quân sự của Mỹ đã thực hiện các chuyến bay qua lại, và các video cùng hình ảnh do cư dân mạng ghi lại đã lan truyền trên các nền tảng như Weibo.

Cụm từ khóa "Chuyến thăm Trung Quốc của Trump" và "con bài mặc cả" xuất hiện trong chức năng "mọi người đang tìm kiếm" của WeChat.

Trong đó, một bài đăng trên nền tảng này cho rằng việc máy bay vận tải chuyển phương tiện tới trước nửa tháng cho chuyến thăm chưa đầy hai ngày thực chất là "mang tới con bài cứu mạng của ông Trump", và "đại trận thế" này không phản ánh sức mạnh quốc gia của Mỹ mà cho thấy ông chủ Nhà Trắng "thiếu tự tin" khi tới Trung Quốc đàm phán.

Bài viết này cho rằng ông Trump "giống như một con bạc bị dồn vào đường cùng, đặt tất cả hy vọng vào chuyến thăm Trung Quốc lần này", viện dẫn các lý do gồm tỷ lệ ủng hộ sụt giảm và giá nhiên liệu tăng vọt khiến dư luận Mỹ bất mãn – hiện giá dầu tăng cao nói chung được cho là hệ quả của cuộc chiến Mỹ và Israel với Iran.

Một bài đăng khác có hơn 100.000 lượt xem trên WeChat còn đi xa hơn, tuyên bố ông Trump "nếu không thăm Trung Quốc ngay thì sẽ quá muộn", và rằng "thăm Trung Quốc hiện là sự kiện quan trọng nhất của Nhà Trắng, không thể thay đổi và cũng không đủ khả năng để thay đổi".

Một video tuyên truyền do Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đăng vào ngày 23/4, nhân ngày thành lập Hải quân – dường như nhằm phô diễn "con bài mặc cả" để đối phó Mỹ – chiếu cảnh một tân binh 19 tuổi có tên Hà Kiếm gia nhập hàng ngũ đã làm dấy lên tin đồn về việc đưa vào biên chế một tàu chiến chạy bằng năng lượng hạt nhân. "Hà Kiếm" (何剑, hé jiàn) đồng âm với từ "hạch hạm" (核舰, hé jiàn: tàu hạt nhân) trong tiếng Trung.

Sau đó, Đại tá Trương Hiểu Cương, người phát ngôn Bộ Quốc phòng Trung Quốc, nói: "Trong mắt một ngàn khán giả có một ngàn góc nhìn khác nhau. Cảm ơn các bạn đã quan tâm."

Thông tin về việc Trung Quốc đóng chiếc "tàu hạt nhân" đầu tiên – một tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân – đã xuất hiện từ lâu, với việc tạp chí quốc phòng Janes của Anh và tờ Newsweek của Mỹ gần đây đã đưa tin về vấn đề này dựa trên hình ảnh vệ tinh.

Trong khi các bài đăng của Hải quân và thậm chí cả phản hồi của Bộ Quốc phòng Trung Quốc về tin đồn "tàu hạt nhân" không nêu tên Mỹ hay ông Trump, một blogger trên Weibo ở Quảng Đông với 760.000 người theo dõi đã đăng một bài viết dài trong đó cho rằng: "Trump phát lệnh cướp bóc toàn cầu, thời gian dành cho chúng ta không còn nhiều nữa", "vì vậy năm 2027, Hà Kiếm (chơi chữ, ý là tàu hạt nhân) sẽ được đưa vào biên chế".

Giáo sư Astrid Nordin nghi ngờ nhận định cho rằng video tuyên truyền của Hải quân Trung Quốc được tung ra nhằm vào cuộc gặp Tập-Trump, nhưng bà cho rằng điều này phù hợp với một mô thức rộng hơn: Bắc Kinh muốn nhắc nhở Washington và người dân trong nước rằng Trung Quốc không tham gia đàm phán với tư thế là bên yếu hơn.

"Hiện đại hóa quân sự là trọng tâm trong diễn ngôn chính trị của ông Tập Cận Bình, nhằm phô trương sức mạnh ra bên ngoài và trấn an trong nước rằng Trung Quốc có khả năng chống lại áp lực từ Mỹ.

Từ góc độ này, video tuyên truyền không chỉ nhằm mục đích tạo con bài mặc cả đối phó với ông Trump, mà còn nhằm duy trì tính chính danh trong nước," bà đánh giá.

Giáo sư Hạ Minh đồng quan điểm rằng video tuyên truyền "tàu hạt nhân" có phần nhằm vào Mỹ: "Đó là để gửi lời cảnh báo đến Mỹ rằng họ sẽ không được lợi gì khi can dự vào bất kỳ vấn đề gì của Trung Quốc. Lời cảnh báo là: 'Khi Mỹ mạnh nhất họ còn không kiếm được lợi ích gì, thì hiện nay khi nước Mỹ đang hỗn loạn nhất, Washington càng không thể kiếm được lợi ích'."

Sự chú ý của dư luận Trung Quốc trước thềm cuộc gặp Tập-Trump không chỉ dừng lại ở đó.

Ngay trước kỳ nghỉ lễ Quốc tế Lao động, các cơ quan truyền thông chính thức, bao gồm cả tờ Nhân dân Nhật báo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, liên tiếp đăng bài bình luận rằng nước Mỹ dưới thời ông Trump đang hướng tới "bá quyền mang tính săn mồi" (predatory hegemony).

Thuật ngữ ngày được bắt nguồn từ một bài viết dài do Giáo sư quan hệ quốc tế Stephen Walt của Đại học Harvard công bố hồi tháng Hai.

Bộ phận BBC Mornitoring chỉ ra rằng truyền thông nhà nước Trung Quốc đã "nhiệt tình tiếp nhận" và "phổ biến rộng rãi" thuật ngữ này.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói rằng vấn đề Đài Loan có khả năng sẽ là trọng tâm thảo luận tại cuộc gặp giữa ông Tập và ông Trump ở Bắc Kinh.

Phản hồi sau đó của Bộ Ngoại giao Trung Quốc cũng được truyền thông nhà nước đăng tải rộng rãi.

Ngày 7/5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm tuyên bố rằng "vấn đề Đài Loan là cốt lõi của các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc và là nền tảng của cơ sở chính trị trong quan hệ Trung-Mỹ".

Người phát ngôn này nói thêm rằng "chủ nghĩa ly khai đòi 'Đài Loan độc lập' không thể dung hòa với hòa bình ở eo biển Đài Loan"; và rằng "tuân thủ nguyên tắc 'Một Trung Quốc' và ba tuyên bố chung Trung - Mỹ, cũng như tuân thủ các cam kết mà các đời chính phủ Mỹ đã đưa ra về vấn đề Đài Loan là nghĩa vụ quốc tế mà phía Mỹ cần phải thực hiện."

Một số bài đăng được Weibo gắn nhãn "thịnh hành" cho rằng phía Trump có thể sẽ "coi Đài Loan như một con bài mặc cả". Cũng có bài đăng nhận định "chuyến thăm Trung Quốc lần này của ông Trump e rằng sẽ hoàn toàn khép lại một thời đại, những ngày mà Mỹ dùng Đài Loan để dọa Trung Quốc đã đến hồi kết".

Một bài xã luận trên China Review News Agency, một nền tảng chính thức trực thuộc Hiệp hội Quan hệ xuyên Eo biển Đài Loan (ARATS) ở Trung Quốc, cảnh báo: "Chuyến thăm Trung Quốc lần này của ông Trump dường như chủ yếu xuất phát từ việc Mỹ cần sự hỗ trợ của Trung Quốc. Bên cạnh vấn đề Iran, ông Trump hy vọng Trung Quốc sẽ mua thêm máy bay, thịt bò, đậu nành… để giải quyết các vấn đề kinh tế của Mỹ."

Bài viết có đoạn: "Giới chức Đài Loan hiện đang rất lo lắng về việc bị đưa vào 'thực đơn' của cuộc gặp Tập-Trump, nhưng bất chấp những lo ngại này, Lại Thanh Đức [Tổng thống Đài Loan – BBC] đã dàn dựng một màn kịch du hành thời gian để đến Eswatini. Iran và Đài Loan vốn dĩ chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng giờ đây cả hai lại cùng trở thành trọng tâm của cuộc gặp Tập-Trump. Đài Loan hãy chờ bị xử lý đi!"

Ngoại trưởng Rubio trước đó đã tuyên bố: "Cả hai nước đều hiểu rằng không bên nào mong muốn bất ổn trong khu vực."

"Chúng ta không cần bất kỳ sự kiện gây mất ổn định nào ở Đài Loan hay toàn bộ khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Điều này phù hợp với lợi ích chung của cả Mỹ và Trung Quốc," ông Rubio nói.

Bên nào sẽ chiếm ưu thế và thu được kết quả?

Trên mạng xã hội ở Trung Quốc, không khó để tìm thấy những ý kiến không mấy lạc quan về cuộc gặp Tập-Trump.

Truyền thông nhà nước Trung Quốc hiện chưa đăng bài viết nào thể hiện rõ sự bi quan, trong khi truyền thông nước ngoài lại trực tiếp bày tỏ sự bi quan.

Tạp chí Time của Mỹ đã đăng một bài bình luận với nhan đề Định sẵn thất bại về hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung; còn tờ The Economist của Anh nhận định rằng cuộc đàm phán sẽ "phơi bày hai con người bị rối loạn chức năng" và "chỉ cần tránh được xung đột lần nữa đã có thể xem là thành công".

Hãng thông tấn Reuters, trích dẫn các nguồn tin giấu tên, đưa tin vào ngày 8/5 rằng ông Trump sẽ dẫn đầu một phái đoàn thương mại đến Trung Quốc, nhưng quy mô nhỏ hơn đáng kể so với chuyến thăm trong nhiệm kỳ trước của ông vào năm 2017.

Trước đó, một phái đoàn Mỹ do Thượng nghị sĩ Steve Daines thuộc Đảng Cộng hòa dẫn đầu đã tới Bắc Kinh. Ông Daines nói với Ngoại trưởng Vương Nghị: "Tôi tin chắc rằng điều chúng tôi muốn là hạ nhiệt tình hình, chứ không phải tách rời; chúng tôi mong muốn sự ổn định, chúng tôi mong muốn sự tôn trọng lẫn nhau."

Một số cơ quan truyền thông mô tả ông Daines là "đồng minh thân cận" của ông Trump.

Giáo sư Hạ Minh nói với BBC rằng vì thiếu lòng tin, thiếu chương trình nghị sự rõ ràng giữa Mỹ và Trung Quốc, nên khó có thể hình dung cuộc gặp Tập-Trump sẽ đạt được đột phá gì ngay cả khi được tổ chức đúng kế hoạch.

"Trung Quốc có thể tạm thời mua thêm đậu nành, lúa mì; ông Trump đặc cách cho xuất khẩu một số công nghệ sang Trung Quốc, hoặc nới lỏng đôi chút về thị thực. Nhưng tất cả những thứ nhỏ nhặt đó đều chỉ là một dạng hối lộ, nhằm đáp ứng nhu cầu của một nhóm lợi ích hoặc một nhóm tài phiệt cụ thể," ông Hạ phân tích.

Giáo sư Astrid Nordin nói thêm rằng ông Trump có lẽ chưa đến mức phải tay trắng ra về.

Theo bà, nếu nhà lãnh đạo Mỹ có thể đạt được một thỏa thuận với Chủ tịch Tập Cận Bình trong cuộc chiến thương mại, hay một vài hợp đồng mua bán lớn, thậm chí chỉ là đồng thuận tiếp tục liên lạc, thì cũng đủ coi là thành tựu của chuyến thăm.

Phía ông Tập Cận Bình được cho là cũng có thể thu được một số lợi ích, cho phép ông tuyên bố rằng Trung Quốc đã được đối xử bình đẳng như một cường quốc thế giới, chứ không bị Mỹ áp đảo.

"Kết quả có khả năng cao hơn là sự ổn định mang tính biểu tượng: đủ để tránh leo thang tình hình, nhưng không đủ để giải quyết mối quan hệ đối địch mang tính căn bản," chuyên gia này kết luận.