'Tôi tưởng mình sắp chết' – Những thanh niên bị ép nhập ngũ ở Myanmar kể lại trải nghiệm đau đớn

Hai năm sau khi tái áp dụng Luật Nghĩa vụ Quân sự Nhân dân, quân đội Myanmar vẫn tiếp tục cưỡng ép nhập ngũ và điều động thanh niên tới các vùng chiến sự.

Với động thái này, quân đội Myanmar muốn giành lại quyền kiểm soát nhiều khu vực của đất nước sau thất bại nặng nề vào năm 2023.

Các báo cáo cho thấy chính quyền quân sự đã sử dụng "các phương pháp cưỡng chế" để tuyển lính mới, điều mà các chuyên gia gọi là "nạn buôn người và chế độ nô lệ hiện đại".

Thực trạng này đã khiến nhiều thanh niên Myanmar phải chạy trốn ra nước ngoài, trong khi những người khác ở các khu vực xung đột tìm cách chạy thoát, dẫn tới "sự mất mát nghiêm trọng về lực lượng lao động trẻ".

*Tên của các nhân vật đã được thay đổi để bảo vệ danh tính

Maung Maung bị một tổ chức bán quân sự ở Yangon cưỡng ép đi lính khi đang mua thức ăn trên một con đường đông đúc gần chùa Sule ở trung tâm thành phố.

"Tên bắt cóc hét vào mặt tôi, '(Mày phải khai rằng) mày tự nguyện đến phục vụ trong quân ngũ. Nếu mày nói khác đi hoặc tìm cách quay về (nhà), tụi tao sẽ giết mày,'" Maung Maung kể lại.

"Tôi vô cùng kinh hoàng và không biết điều gì sẽ xảy ra với mình."

Quân đội Myanmar đã mất quyền kiểm soát đất nước kể từ Chiến dịch 1027, một cuộc tấn công của Liên minh Anh em gồm ba đội quân sắc tộc ở vùng đông bắc đất nước tiến hành vào tháng 10/2023.

Liên minh này đã thành công chiếm được khoảng 180 căn cứ quân sự và kiểm soát nhiều thị trấn trong vài tuần.

Sau đó, Lực lượng Phòng vệ Nhân dân (PDF) – một nhóm vũ trang do Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG), chính phủ lưu vong của Myanmar, thành lập – cũng bắt đầu tấn công chính quyền quân sự ở các khu vực khác.

Đó là tổn thất lớn nhất của quân đội Myanmar kể từ khi họ lên nắm quyền trong cuộc đảo chính hồi tháng 2/2021.

Để giành lại quyền kiểm soát, chính quyền quân sự bắt đầu tái ban hành luật nghĩa vụ quân sự vào đầu năm 2024, buộc tất cả nam giới từ 18-35 tuổi và nữ giới từ 18-27 tuổi phải nhập ngũ.

Tuy nhiên, việc tái áp dụng luật này đã gây ra các cuộc biểu tình lớn trên khắp cả nước.

Ban đầu, quân đội tuyên bố sẽ tuyển quân trên cơ sở tự nguyện, nhưng trên thực tế họ lại sử dụng các biện pháp cưỡng ép.

Giống như Maung Maung, một cựu lính nghĩa vụ khác là Aung Htun (36 tuổi), đã bị bắt ép tại nhà riêng ở PyinMaNa, một thị trấn thuộc lãnh thổ Naypyitaw, nơi chính quyền quân sự kiểm soát chặt chẽ.

"Họ (quân đội) cáo buộc tôi là lính PDF, dù tôi không phải. Họ đánh ngã tôi, chĩa súng vào đầu, còng tay tôi và đưa tôi lên xe của họ đến đồn cảnh sát", Aung Htun kể lại trong một cuộc phỏng vấn với BBC.

"Họ bắt giữ và tra tấn tôi, bẻ và lật một móng chân của tôi."

Trước khi luật nghĩa vụ quân sự được ban hành, quân đội tuyển trung bình 12.000 binh sĩ mỗi năm, tương đương 7,5% mục tiêu hằng năm.

Hiện nay, quân đội đã tuyển ít nhất 110.000 lính, gần gấp mười lần, theo Viện Quốc phòng và An ninh Myanmar (MDSI), một tổ chức nghiên cứu quân sự hàng đầu được thành lập bởi các cựu binh sĩ và sĩ quan đào ngũ sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021.

Báo cáo của MDSI cho thấy việc tuyển quân của quân đội đang trở nên "có hệ thống và có tổ chức".

Theo báo cáo và các cuộc phỏng vấn của BBC với các cựu lính nghĩa vụ, quân đội sử dụng ba chiến thuật cưỡng chế chính để tuyển lính mới.

Phương pháp đầu tiên là trả tiền, thu hút thanh niên bằng lời hứa về mức lương, thường nhắm vào các gia đình có hoàn cảnh khó khăn về tài chính.

Một phương pháp khác là "xổ số trong khu phố", khi các quan chức địa phương bốc thăm tên để tuyển mộ thanh niên trong số các gia đình ở đó. Những người bị chọn đôi khi có thể trả tiền hoặc thuê người đi thay thông qua một tổ chức bán quân sự đóng vai trò cung cấp người thay thế.

Phương pháp phổ biến nhất là cưỡng bức nhập ngũ, bắt giữ và bắt cóc người như trong trường hợp của Maung Maung và Aung Htun.

"Đây là một hình thức buôn người hiện đại và nô lệ thời hiện đại, vi phạm nhân quyền một cách có hệ thống", Thiếu tá Naung Yoe, một sĩ quan quân đội tại MDSI, cho biết.

Cuộc sống trong trại quân sự: 'Chúng tôi sợ phải thấy buổi sáng hôm sau'

Sau khi bị bắt, Maung Maung bị những kẻ bắt cóc đưa đến một khu trại ở Mingaladon, một thị trấn đồn trú quân sự ở ngoại ô Yangon, cách chùa Sule một giờ đi xe, bằng xe tải.

Anh bị đưa đến một tòa nhà hai tầng rộng 70 mét vuông bên trong khu trại, và bị ép ký vào giấy đăng ký nghĩa vụ quân sự.

Anh mô tả tòa nhà đó như "một cái lồng nhốt gà hoặc chim nhỏ" và "tệ hơn cả nhà tù".

Các cửa sổ luôn đóng kín và được che bằng tấm nhựa màu xanh lá cây, hoàn toàn giống như "một nơi giam giữ".

Những người bị giam giữ thường xuyên bị lính canh đánh đập.

Một ngày nọ, Maung Maung chứng kiến một người lính nghĩa vụ khác bị quật vào mặt và người bằng một chiếc roi tự chế chỉ vì điểm danh sai.

Maung Maung và những người khác cũng bị buộc phải ngồi im lặng suốt ban ngày, điều khiến họ "căng thẳng, kiệt sức và đau nhức toàn thân".

Vào buổi tối, họ bị ép ngủ chen chúc cạnh nhau "như cá mòi". Nếu không ngủ, họ sẽ bị đánh đập và đá liên tiếp.

"Tôi cảm thấy như mình đang ở trong địa ngục trần gian. Tôi nghĩ mình có thể chết", Maung Maung kể lại trong nỗi sợ hãi tột độ.

Việc đánh đập không chỉ xảy ra ở các khu giam giữ trung chuyển mà còn ở các trại huấn luyện quân sự.

Thông thường, những người lính nghĩa vụ được đưa đến trại huấn luyện quân sự sau khi bị giam giữ nhiều ngày trong trại tạm giam.

Trong hai tháng huấn luyện ở Yamethin, vùng Mandalay, Aung Htun đã phải chịu đựng những trận đòn.

"Mỗi khi chúng tôi bắn trượt mục tiêu, ném lựu đạn sai, đặt mìn không đúng, họ đều đánh chúng tôi. Họ cũng dùng những lời lẽ thô tục và thậm chí đánh vào mặt chúng tôi", Aung Htun nói trong một cuộc phỏng vấn với BBC.

"Chúng tôi sợ phải nhìn thấy buổi sáng hôm sau. Chúng tôi sợ lại bị đánh tiếp. Chúng tôi chỉ cầu mong khóa huấn luyện kết thúc thật nhanh."

Vào buổi tối, anh thậm chí không thể ăn uống vì quá kiệt sức sau những buổi huấn luyện nặng nhọc. Thêm vào đó, thức ăn được phát "cũng rất tệ, không tươi và không thể ăn nổi".

Mức lương được hứa hẹn là 200.400 MMK (kyat Myanmar - khoảng 95 USD) đã không được trả đầy đủ. Thay vào đó, họ chỉ nhận được 6.000 MMK (khoảng 3 USD). Quân đội đã khấu trừ rất nhiều tiền lương của Aung Htun.

Lính trên tiền tuyến

Sau khi hoàn thành huấn luyện quân sự, những người bị cưỡng ép nhập ngũ được điều tới các vùng chiến sự. Theo MDSI, phần lớn họ được phân vào các đơn vị bộ binh với nhiều nhiệm vụ chiến đấu mặt đất khác nhau.

Một tỷ lệ nhỏ hơn được đưa vào hải quân, không quân và các đơn vị kỹ thuật, tùy thuộc vào trình độ học vấn và kỹ năng của từng người.

Những người còn lại làm việc trong các đơn vị hậu cần, liên lạc, pháo binh và các đơn vị khác.

Aung Htun bị buộc phải làm việc trong một đơn vị hậu cần ở vùng Bago.

"Tôi phải canh chừng (kẻ thù) vào ban đêm và dậy từ sáng sớm mỗi ngày để vác gạo (mỗi bao gần 50 kg) trên vai để tiếp tế cho tiền tuyến và các đồn ở xa. Đồn đó đóng trên đỉnh núi," Aung Htun kể.

"Chúng tôi là những người lao động khổ sai, làm việc như súc vật cho họ (quân đội)."

Một người khác cũng bị cưỡng ép nhập ngũ là Win Zaw, 20 tuổi, cũng bị buộc phải tòng quân làm lính chiến đấu trên tuyến đầu trong suốt năm tháng sau khi bị bắt.

Win Zaw là thành viên của một đơn vị bộ binh gồm 250 người.

"Tôi đã tham gia bốn trận giao tranh trong khu vực đó. Họ mở các cuộc càn quét từ Kama Maung và giao tranh diễn ra liên tục suốt dọc đường đi," Win Zaw nói với BBC.

"Tôi chỉ muốn có một cuộc sống yên bình, không còn chiến đấu."

Giành lại quyền kiểm soát

Theo tổ chức nghiên cứu ISP Myanmar, chính quyền quân sự đã tái chiếm 26 căn cứ quân sự và giành lại quyền kiểm soát 15 thị trấn tại một số bang, bao gồm Shan và Mandalay, tính đến tháng 12/2025.

Trong khi đó, các nhóm nổi dậy vẫn đang kiểm soát 87 thị trấn.

Các cuộc giao tranh trên nhiều mặt trận vẫn đang tiếp diễn ở những bang khác.

Để tái lập hoàn toàn quyền kiểm soát, quân đội sẽ tiếp tục tuyển quân.

"Một khi họ đạt được lực lượng mà họ cho là đủ hoặc cân bằng, họ có thể điều chỉnh hệ thống nghĩa vụ quân sự và áp dụng nó dưới một hình thức khác," Thiếu tá Naung Yoe nói thêm.

"Tuy nhiên, khó có khả năng luật nghĩa vụ quân sự sẽ bị đình chỉ."

BBC đã cố gắng liên hệ với các sĩ quan quân đội Myanmar và hỏi về cáo buộc này nhưng không nhận được phản hồi.

Giống như quân đội, các lực lượng kháng chiến và các tổ chức vũ trang sắc tộc cũng đang tiến hành tuyển quân và ban hành các lệnh nghĩa vụ quân sự bắt buộc.

Đào ngũ

Ba người lính nghĩa vụ mà BBC đã phỏng vấn đã trốn thoát khỏi các trại quân sự. Maung Maung chạy trốn khỏi lính canh khi họ đang giữ anh tại một quán trà gần trung tâm giam giữ.

"Tôi may mắn thoát ra được mà vẫn còn sống. Nhiều người khác thì không được như vậy." Anh chưa bị điều tới các vùng chiến sự và sau đó đã đoàn tụ với vợ mình.

Trong khi đó, Aung Htun chạy trốn vào rừng khi anh và những người lính khác bị phục kích trên đường trở về sau khi vận chuyển gạo.

"Tổng cộng 17 người chúng tôi đã chạy trốn khỏi căn cứ - chúng tôi mất liên lạc với 10 người và chỉ còn 7 người chạy trốn mà không biết mình sẽ đi đâu. Sau đó, chúng tôi gặp các chiến binh kháng chiến," Aung Htun nói.

Một lính nghĩa vụ khác, Win Zaw, đã chạy trốn khỏi chiến trường ở Kama Maung với sự hỗ trợ của Quân Giải phóng Quốc gia Karen (KNLA), một nhóm vũ trang sắc tộc.

"Tôi chạy trốn khỏi một căn cứ quân sự, và KNLA đã đón tôi bằng xe tải," Win Zaw nói.

Khi trả lời phỏng vấn BBC vào cuối năm ngoái, Win Zaw dự định trốn sang Mae Sot, Thái Lan.

"Tôi nghĩ sẽ rất khó để trở về Myanmar vì quân đội sẽ truy lùng tôi," anh nói.

Theo báo cáo của MDSI, những người bỏ trốn và trốn tránh nghĩa vụ quân sự thường bị theo dõi, giám sát và chặn lại.

'Mất mát nghiêm trọng nguồn lao động trẻ'

Theo Thiếu tá Naung Yoe, hệ thống nghĩa vụ quân sự đã làm gián đoạn sinh kế trên khắp Myanmar và ảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống của cả một thế hệ thanh niên.

Giới trẻ không còn cảm thấy an toàn vì họ đã phải đối mặt với "sự đàn áp của nhiều cấp chính quyền địa phương khác nhau".

Giống như Win Zaw, nhiều người bị cưỡng ép nhập ngũ và các thanh niên đang cố gắng trốn ra nước ngoài. Với anh, hiện không còn nhiều lựa chọn, và việc tìm kiếm việc làm tại Myanmar cũng rất khó khăn.

"Myanmar hiện đang đối mặt với sự mất mát nghiêm trọng về lực lượng lao động trẻ, gây ra tình trạng thiếu hụt nhân lực," Thiếu tá Naung Yoe nhận định.

Khoảng từ 300.000 đến 500.000 thanh niên đã rời khỏi Myanmar, theo một báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) công bố vào tháng 8/2025.

Cứ bốn trên mười thanh niên vẫn còn ở lại đất nước cho biết họ sẽ cân nhắc ra nước ngoài nếu có cơ hội.

Thiếu tá Naung Yoe cho rằng một trong những cách gây sức ép buộc quân đội chấm dứt việc cưỡng ép nhập ngũ là ghi nhận và công bố các hành vi vi phạm của quân đội, thông qua cả các tổ chức nhân quyền trong nước và quốc tế.

Ngoài ra, ISP Myanmar đề xuất các nước ASEAN tiếp tục sử dụng ngoại giao như một "quân bài mặc cả", gắn việc công nhận chính trị với cải cách hoặc đình chỉ luật nghĩa vụ quân sự.

Tường thuật: Phyo Hein Kyaw, Zeyar Htun, Win Naing Oo

Sản xuất: Aghnia Adzkia

Đồ họa: Arvin Supriyadi

Minh họa: Andro Saini

Biên tập: Mie Mie Khaing và Soe Win Than