Giáo sư Tương Lai qua đời: Dấu ấn của một trí thức từ bỏ Đảng Cộng sản

Giáo sư Tương Lai, tên thật là Nguyễn Phước Tương, cựu Viện trưởng Viện Xã hội học, thành viên Hội đồng tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, đã qua đời vào sáng 30/4/2026, thọ 91 tuổi, theo thông tin từ gia đình.

Nhiều bạn bè trong giới trí thức tại Việt Nam chia sẻ tin buồn trên mạng xã hội vào sáng 30/4.

Nhà thơ Hoàng Hưng viết: "Nghiêng mình vĩnh biệt Giáo sư Tương Lai, một trí thức yêu nước cấp tiến kiên trì chủ trương hòa hợp dân tộc."

Nhà nghiên cứu Hoàng Dũng viết: "Một người luôn đau đáu hòa giải hòa hợp dân tộc như anh, nay đã chọn đúng ngày 30/4 để ra đi!"

Trên Facebook, ông Menras André, một nhà làm phim người Pháp có nhiều năm gắn bó với Việt Nam, chia sẻ: "Lại một người nữa trong số những người làm nên lịch sử Việt Nam vừa đi qua.

Giáo sư Tương Lai xuất thân từ một gia đình cách mạng, những người chưa bao giờ phản bội các giá trị độc lập dân tộc, đồng thời vẫn luôn giữ vững tinh thần dân chủ và nhân văn.

Tôi dành cho ông một sự kính trọng sâu sắc; chúng tôi đã từng cùng nhau xuống đường biểu tình tại Sài Gòn.

Chính sự kiên định không khoan nhượng của ông trong việc bảo vệ tự do và nhân quyền đã khiến ông bị khai trừ khỏi Đảng. Ông rời bỏ chúng ta vào đúng sáng ngày 30/4: một biểu tượng đầy ý nghĩa!

Vĩnh biệt người bạn thân thiết, xin hãy yên nghỉ!"

Được biết, bộ sách Mênh mông thế sự, tập hợp loạt bài viết về thế sự của ông còn đang dang dở, trong đó có nhiều bài viết đã đăng trên website Văn Việt của Văn đoàn Độc lập Việt Nam.

Trong một bài đăng trên Văn Việt năm 2023, Giáo sư Tương Lai viết: "Phải tạm dừng Mênh mông Thế sự để gió cuốn đi ở số 141 vào tháng 4/2023 vì sức khỏe bất ổn, không ngồi được lâu trước máy tính, dòng chảy của những trang viết khó liền mạch, luôn trục trặc, bài viết xong đành phải xóa."

Nhưng sau đó ông lại tự vấn: "Mà không đọc, không viết nữa thì làm sao sống? Quả là sống dở chết dở. Sống không nổi mà chết cũng không xong."

Thế là ông đi đến quyết định: "Phải trở lại Mênh mông thế sự để mà sống để mà viết thôi. Nhưng e phải chọn cách viết khác vì không còn đủ sức lục lọi tra cứu lập trang tư liệu cho bài viết nữa. Chỉ có thể tìm về những mảnh ghép của cuộc sống như những gợn sóng trên dòng hồi ức..."

Giáo sư Tương Lai sinh năm 1936 trong gia đình hoàng tộc Nguyễn Phước ở Huế.

Trong thập niên 1980-1990, ông từng là phó viện trưởng, rồi trở thành viện trưởng Viện Xã hội học Việt Nam

Từ thập niên 1990 đến những năm đầu thập niên 2000, ông là thành viên nhóm tư vấn của các thủ tướng Võ Văn Kiệt và Phan Văn Khải.

Vào năm 2007, ông cùng các trí thức như Giáo sư Hoàng Tụy, Tiến sĩ Nguyễn Quang A, Giáo sư Chu Hảo, nhà nghiên cứu Trần Đức Nguyên,… thành lập Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS), một viện nghiên cứu chính sách tư nhân độc lập đầu tiên thành hình ở Việt Nam sau Đổi mới.

Đến ngày 14/9/2009, IDS đã ra quyết định giải thể để phản đối Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg do Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ký ban hành, trong đó có một số điều khoản khiến viện không thể hoạt động theo tiêu chí của mình. Theo Quyết định 97, các tổ chức nghiên cứu khoa học có phản biện ngược với chính sách của Chính phủ thì không được công bố công khai, một điều cấm mà nhóm IDS gọi là "phản tiến bộ".

Sinh thời, Giáo sư Tương Lai, trong nhiều bài viết và các bài phát biểu trên nhiều diễn đàn, từng trăn trở và nhấn mạnh nhu cầu hòa giải dân tộc trên cơ sở đối thoại và thay đổi thể chế.

Ông được coi là một trong những trí thức tiêu biểu ở Việt Nam với nhiều bài nghiên cứu xã hội học công phu, đồng thời là một trong những tiếng nói phản biện quyết liệt trước nhiều vấn đề văn hóa, lịch sử, chính trị của đất nước.

Năm 2015, ông cùng hơn 100 trí thức Việt Nam đã gửi thư ngỏ đến Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương khóa 11 và toàn Đảng Cộng sản Việt Nam đề nghị đổi tên đảng, đổi tên nước, trả lại tự do cho những người bất đồng chính kiến đang bị giam giữ.

Năm 2013, ông là một trong 72 nhân sĩ trí thức đã ký tên vào bản Kiến nghị về sửa đổi Hiến pháp 1992, nhấn mạnh hiến pháp phải là đạo luật cơ bản để dân kiểm soát quyền lực và đề xuất bỏ Điều 4 (điều khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng) và yêu cầu trao quyền phúc quyết hiến pháp cho nhân dân.

Ông cũng tham gia vào nhiều hoạt động phản đối Trung Quốc gây hấn trên Biển Đông, trong đó có cuộc biểu tình lớn vào tháng 5/2014 phản đối vụ Trung Quốc đưa giàn khoan 981 vào vùng biển Hoàng Sa.

Vào đầu năm 2020, trong vụ tranh chấp đất ở xã Đồng Tâm, khi công an tấn công vào làng, dẫn tới bốn người thiệt mạng (gồm một cụ già và ba công an), Giáo sư Tương Lai cùng một nhóm trí thức đã viết thư ngỏ gửi các lãnh đạo chủ chốt trung ương.

Thư có đoạn: "Để chất vấn các vị về một việc làm 'điên rồ' và không một chính phủ nào ở trên thế giới này có thể làm một việc 'điên rồ' như thế khi dùng súng bắn vào dân lành, bắn vào một ông cụ già 84 tuổi, đã từng cống hiến hết sức mình cho sự nghiệp cứu nước.

"Trong bối cảnh đó, chúng tôi muốn chất vấn những người cầm quyền phải giải thích cho chúng tôi vì sao lại có một việc làm 'dã man, vô nhân đạo như vậy' của một nhà nước tự xưng là của dân, do dân và vì dân..?"

Là một đảng viên thâm niên, nhưng vào năm 2017, Giáo sư Tương Lai đã chọn ngày Quốc khánh để từ bỏ Đảng Cộng sản, "tuyên bố dứt bỏ mọi liên hệ với đảng Nguyễn Phú Trọng đang thao túng, để tiếp tục chiến đấu với tư cách đảng viên Đảng Lao động Việt Nam" và muốn đi tìm một "phương thức đấu tranh mới".

Trong tuyên bố được chia sẻ trên mạng xã hội ngày 2/9/2017, Giáo sư Tương Lai viết:

"Chọn hôm nay, ngày Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tuyên bố trước thế giới và với quốc dân đồng bào lý tưởng và mục tiêu chiến đấu nhằm xây dựng một nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thể hiện trong Hiến pháp 1946 để đưa ra tuyên bố này là nhằm khẳng định lý tưởng và mục tiêu nhất quán của tôi, không hề là một quyết định nhất thời bởi những nhân tố ngẫu nhiên."

Giáo sư Tương Lai mô tả trong khi ông "kiên trì dấn thân" vào cuộc đấu tranh làm thay đổi thực trạng của hệ tư tưởng giáo điều, bảo thủ đang dìm đất nước trong trì trệ lạc hậu, và "nhẫn nhục tiếp tục ở lại trong Đảng" thì sự hậu thuẫn trực tiếp của nhà cầm quyền Bắc Kinh đang thao túng Đảng khiến đây "không còn gì là đảng của Hồ Chí Minh nữa".

Ông nói hiện nay chưa có một lực lượng chính trị nào đủ mạnh để có thể thay thế được đảng đang nắm quyền bằng hệ thống "chuyên chính vô sản được cài cắm đến tận cơ sở", nhưng tin rằng "những gì đã cũ kỹ, hư hỏng trong bộ máy quyền lực duy trì chế độ toàn trị phản dân chủ sẽ bị lật nhào" và rằng "vấn đề chỉ còn là thời gian".