Đánh cược mạng sống để dập 'bom carbon' cháy âm ỉ ở Indonesia

Bầu trời Borneo trở nên nặng nề, nhưng không phải vì mưa. Không khí nhuốm màu hổ phách, đặc quánh như mật mía, mờ mịt dưới một lớp khói mù đã lan qua biên giới quốc tế – tới Singapore, Manila và Kuala Lumpur.

Khói bốc lên nghi ngút từ lòng đất.

"Giống như khí cay vậy," Dwi Sujatmoko mô tả.

"Nó lập tức xộc vào mũi, khiến mắt cay xè – đại khái là như thế," anh nói. "Người ta nói những đám cháy này đặc biệt nghiêm trọng vì lửa và khói. Và họ nói đúng."

Người lính cứu hỏa tình nguyện 35 tuổi đã trải qua hơn một tháng chìm trong màn khói mù này, hít thở những hạt carbon siêu nhỏ độc hại có niên đại hàng ngàn năm tuổi, vật lộn với một mặt trận lửa dường như không thể dập tắt.

Với những dụng cụ cầm tay, xe kéo và máy bơm nước chữa cháy di động, anh cùng hàng nghìn lính cứu hỏa tình nguyện khác – nhiều người trong số đó là người Dayak và Banjar bản địa – đang đối đầu với biển lửa đã thiêu rụi khoảng 200.000ha rừng và đất nông nghiệp trên đảo Borneo thuộc Indonesia kể từ đầu tháng Bảy.

Ẩn dưới lòng đất và không thể nhìn thấy bằng mắt thường, những đám cháy than bùn khổng lồ vẫn tiếp tục âm ỉ, khiến không khí trở nên ngột ngạt vì khói độc.

"Khi một đám cháy vượt khỏi tầm kiểm soát, nó gây hại cho rất nhiều người. Không chỉ con người mà cả động vật và cây cối," Sujatmoko nói. "Nếu lửa dưới lòng đất lan rộng và không kiểm soát được, thiệt hại sẽ vô cùng lớn."

Indonesia đang trải qua một thảm họa cháy rừng.

Trong lúc cái gọi là "Siêu El Niño" khiến tình trạng hạn hán tại địa phương trở nên nghiêm trọng hơn, hàng ngàn điểm cháy đang hoạt động lan rộng và gia tăng trên khắp đất nước, gây ra một cuộc khủng hoảng khói mù xuyên biên giới tồi tệ nhất tại khu vực trong hơn một thập niên.

Nhưng điều khiến các đám cháy ở Borneo đặc biệt đáng lo ngại là chúng đang thiêu rụi một trong những hệ sinh thái đất than bùn nhiệt đới lớn nhất thế giới.

Vùng rừng và đầm lầy rộng 4,5 triệu hecta này, trong điều kiện bình thường, là một kho lưu trữ carbon cổ đại quan trọng.

Khi các vùng đất than bùn bắt lửa, chúng có nguy cơ giải phóng hàng triệu tấn carbon dioxide, carbon monoxide và methane vào khí quyển – một "đợt xung" phát thải khí nhà kính khiến chúng được ví như những "quả bom carbon".

"Đất than bùn là những kho lưu trữ carbon cực kỳ hiệu quả vì điều kiện ngập nước làm chậm quá trình phân hủy, cho phép carbon tích tụ dưới lòng đất trong hàng ngàn năm," Tiến sĩ Nisa Novita, một nhà nghiên cứu về đất than bùn tại tổ chức bảo tồn thiên nhiên Indonesia Yayasan Konservasi Alam Nusantara (YKAN), giải thích.

"Nhưng điều này cũng có nghĩa chúng có thể trở thành một 'quả bom carbon' khi bị rút nước hoặc đốt cháy vì lượng carbon đó có thể nhanh chóng được giải phóng vào khí quyển.

"Các vùng đất than bùn nhiệt đới ở Indonesia nằm trong số những kho lưu trữ carbon tự nhiên hiệu quả nhất thế giới. Than bùn càng sâu thì lượng carbon tích trữ càng lớn – và tại Kalimantan, chúng tôi đã phát hiện những lớp than bùn có thể sâu hơn 20m."

Một vùng đất than bùn sâu như vậy được xác định có thể chứa hơn 6.000 tấn carbon mỗi héc ta – tương đương với lượng khí thải CO₂ hằng năm của 4.800 chiếc ô tô. Và khi nó bốc cháy, theo Tiến sĩ Nisa, lượng carbon hóa thạch đó có thể "rất nhanh" được giải phóng vào khí quyển.

Mây độc

Hàng ngàn người trên khắp Đông Nam Á hiện đang cảm nhận tác động của lượng khí thải này ở mắt, ngực và cổ họng.

Tại Indonesia cũng như Brunei, Malaysia, Singapore và Philippines, các chỉ số ô nhiễm không khí đã tăng vọt lên mức "có hại cho sức khỏe" – trong một số trường hợp cao gần 75 lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Số ca nhập viện cũng tăng mạnh.

Trong tháng Bảy và Tám, Bộ Y tế Indonesia ghi nhận hơn 50.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp liên quan đến cháy rừng và cháy đất. Hơn 12.000 ca trong số đó là trẻ em dưới năm tuổi.

"Ai sống trong vùng không khí ô nhiễm này đều đang hít phải các sản phẩm từ những đám cháy than bùn âm ỉ," Susan Page, giáo sư tại Khoa Địa chất và Môi trường thuộc Đại học Leicester, người đã nghiên cứu các vùng đất than bùn ở châu Á trong ba thập niên, nói.

"Họ đang hít phải carbon monoxide, một chất độc, và những hạt vật chất dạng bụi cực kỳ nhỏ… [những hạt này] có thể đi qua các phế nang trong phổi vào máu và gây ra thêm nhiều vấn đề ở những nơi khác trong cơ thể, bao gồm cả các vấn đề về tim.

"Sống trong một vùng không khí ô nhiễm như thế này là cực kỳ có hại cho sức khỏe."

Không nơi nào những tác động đối với sức khỏe được cảm nhận rõ rệt hơn tại tâm điểm thảm họa: mặt trận lửa.

Tại đây, những lính cứu hỏa tình nguyện đang đánh đổi mạng sống và lá phổi của mình để dập tắt các vùng đất than bùn đang bốc cháy – vốn nổi tiếng là cực kỳ khó dập tắt. Hai tình nguyện viên ở Trung Kalimantan đã thiệt mạng trong những ngày gần đây, được cho là sau khi sức khỏe của họ suy giảm vì tham gia dập lửa.

Bị bao phủ trong lớp khói độc có thể rút ngắn tuổi thọ, các tình nguyện viên đào ao, kênh và giếng khoan xuyên qua lớp than bùn khô cứng trong nỗ lực tuyệt vọng nhằm duy trì nguồn nước cho vòi chữa cháy.

Một số người đóng các đường ống xuống lòng đất, tạo ra những hệ thống tưới tiêu tạm thời để đối phó với các đám cháy dưới lòng đất. Những người khác ngủ chỉ cách tiền tuyến vài chục mét để có thể chiến đấu với ngọn lửa suốt đêm.

"Điều tồi tệ nhất ở đây là khói," Fahrin Ramadhianto, một lính cứu hỏa tình nguyện tại Banjarbaru, Nam Kalimantan – một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất – nói.

"Mùi giống như gỗ mục đang bị đốt cháy – đó là mùi đặc trưng của than bùn. Và than bùn chứa gỗ phân hủy cùng các vật chất hữu cơ từ nhiều nguồn khác nhau."

Mất căn bằng tự nhiên

Việc cháy đất than bùn ở Indonesia không phải là hiện tượng mới.

Các chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ nhiều thập niên thay đổi mục đích sử dụng đất, từ thời kỳ Suharto, khi những vùng rộng lớn rừng nhiệt đới và đất than bùn ở Kalimantan được mở cửa cho hoạt động khai thác gỗ, xây dựng đồn điền và các dự án phát triển quy mô lớn.

Tuy nhiên, chính quyền có lịch sử tránh quy trách nhiệm cho các doanh nghiệp công nghiệp về việc gây ra những vụ cháy quy mô lớn.

Thay vào đó, chính những cộng đồng bản địa hiện đang tham gia chữa cháy trên khắp hòn đảo lại thường bị cáo buộc là nguyên nhân gây ra các đám cháy vì tập quán canh tác truyền thống sử dụng lửa có kiểm soát để phát quang thảm thực vật.

Tono, một đại diện của người Dayak Kanayatn ở Tây Kalimantan, nói với BBC rằng các cộng đồng Dayak thường xuyên bị biến thành "vật tế thần", dù họ tiến hành phát quang đất đai với sự chuẩn bị kỹ lưỡng, thận trọng và tuân thủ các tập quán được truyền qua nhiều thế hệ.

Tono cho biết các tập quán truyền thống này, được gọi là uma bukit hay "canh tác trên đồi", bắt nguồn từ quan niệm duy trì sự cân bằng với thiên nhiên.

Nhưng sự cân bằng tự nhiên đang nhanh chóng tan vỡ tại Kalimantan, khu vực bị mất rừng nhiều nhất tại Indonesia.

Khu vực này đã mất gần 160.000ha rừng trong năm 2025, chiếm hơn một phần ba tổng diện tích rừng bị mất trên toàn quốc – phần lớn diện tích được chuyển đổi để xây dựng các đồn điền và phục vụ nông nghiệp độc canh.

Theo Giáo sư Page, chính những dự án phát triển quy mô công nghiệp này phần lớn đã làm cạn kiệt các vùng đầm lầy than bùn, khiến các vùng này dễ bắt lửa hơn đáng kể.

"Đất than bùn thực sự không phải nơi lý tưởng để xây dựng đồn điền – nhưng tất nhiên, một khi những vùng đất khoáng sản phù hợp hơn đã bị khai thác hết, người ta có thể sử dụng máy móc hạng nặng để rút nước khỏi đất than bùn và tạo ra điều kiện đủ khô để canh tác," bà nói.

"Vì vậy, không chỉ có nạn phá rừng, mà việc rút nước khỏi đất than bùn cũng làm nguy cơ cháy tăng lên đáng kể."

Page cũng chỉ ra rằng, dù có cháy hay không, một vùng đất than bùn đã bị rút nước vẫn liên tục thải carbon dioxide vào khí quyển.

"Tôi nghĩ điều này thường bị lãng quên," bà nói. "Tôi nghĩ điều quan trọng là phải nhận ra rằng khi chúng ta nhìn thấy các vụ cháy, đó chỉ là một ví dụ đầy kịch tính của những gì thực sự đang diễn ra mọi lúc tại một vùng đất than bùn đã bị rút nước… Những đám cháy chỉ là biểu hiện tồi tệ nhất của [quá trình đó]."

Giờ đây, khi những đám cháy mới nhất tiếp tục mất kiểm soát, Sujatmoko và những người khác phải đối mặt với hàng loạt khó khăn trong những ngày, tuần và tháng tới – một trong số đó là tình trạng thiếu nước.

Việc chữa cháy than bùn đòi hỏi phải làm đất bão hòa nước đến mức nó "giống như cháo", Sujatmoko giải thích.

Ngay cả khi đó, khả năng ngọn lửa bùng lên trở lại vẫn rất cao, giống như một bóng ma âm ỉ quay trở lại, được tiếp nhiên liệu bởi những vật chất dễ cháy ẩn sâu dưới lòng đất, trong lớp than bùn mà mắt thường không thể nhìn thấy.

Trước tình trạng lửa liên tục tái bùng phát, hạn hán kéo dài và khói mù độc hại, sự kiệt sức cũng là một mối lo ngại.

"Chúng tôi chắc chắn đã rất mệt," Sujatmoko nói.

"Chúng tôi kiệt sức, nhớ gia đình, nhớ con cái, nhớ vợ. Nhưng hiện tại, tất cả chúng tôi đều gác những điều đó sang một bên. Chúng tôi đang làm tất cả những gì có thể để góp phần ứng phó với thảm họa khói mù này vì đó là trách nhiệm của chúng tôi."

"Chúng tôi cũng hy vọng trời sẽ sớm mưa," anh nói thêm. "Chúng tôi đã xa nhà hàng tháng trời… Mong rằng mọi nỗ lực của những người ở tuyến đầu sẽ mang lại điều tốt lành cho tất cả mọi người."

Faisal Irfani từ BBC Tiếng Indonesia tường thuật bổ sung