Thành phố đa số nói tiếng Nga ở Ukraine cân nhắc lệnh cấm tiếng Nga

Odesa, thành phố lớn thứ ba của Ukraine, sẽ quyết định liệu có ủng hộ kế hoạch gây tranh cãi về việc cấm tiếng Nga trong lĩnh vực nghệ thuật hay không.

Đề xuất đang được các ủy viên hội đồng thành phố Odesa bên bờ Biển Đen xem xét nhằm bổ sung vào các hạn chế hiện có đối với tiếng Nga do luật pháp quốc gia quy định.

Điều này đặc biệt quan trọng vì Odesa có đa số người nói tiếng Nga, mặc dù lệnh cấm chỉ ảnh hưởng đến không gian công cộng và việc sử dụng tiếng Nga hàng ngày sẽ không bị ảnh hưởng.

Đối với hàng triệu người Ukraine, tiếng Nga là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ, bao gồm cả nhiều binh sĩ đang bảo vệ đất nước trong cuộc chiến với Nga. Nhưng tiếng Ukraina là ngôn ngữ quốc gia duy nhất và được đa số người dân sử dụng, và một số người coi tiếng Nga là công cụ gây ảnh hưởng của Nga.

Đề xuất tại Odesa, thành phố hàng ngày bị tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa của Nga, kêu gọi chấm dứt hoàn toàn nội dung tiếng Nga trong âm nhạc và văn học, trên đường phố, trong công viên, các cơ quan công cộng và các địa điểm nghệ thuật và giải trí do nhà nước điều hành.

Đề xuất này cũng khuyến nghị cấm sử dụng tiếng Nga trong các không gian và địa điểm tư nhân.

Tại một thành phố nổi tiếng với các nhà văn và nhạc sĩ viết bằng tiếng Nga, đề xuất này đã gây ra những phản ứng mạnh mẽ.

Lệnh cấm sẽ mở rộng đến các không gian công cộng, gồm cả những bài hát cũ của Odesa, vốn gần như được biết đến rộng rãi khắp Liên Xô cũ. Tất cả sách tiếng Nga sẽ bị loại bỏ khỏi trưng bày trong các thư viện công cộng. Hiện tại, những thứ này vẫn được trưng bày, nhưng không được đặt ở vị trí nổi bật.

"Tiếng Nga là một vũ khí của Nga, và chúng ta cần phải cố gắng khắc phục điều đó," luật sư Artem Kartashov ở Odesa, người đã tư vấn cho chính quyền địa phương về một chương trình chính thức nhằm "phi thực dân hóa" thành phố khỏi di sản lịch sử Nga, nói.

"Với âm nhạc tiếng Nga và những thứ khác, người Nga cố gắng phá vỡ bản sắc Ukraine và gây ảnh hưởng, đặc biệt là đối với giới trẻ, bởi vì họ lớn lên trong môi trường nói tiếng Nga."

Nhưng diễn viên hài Borys Barsky, một trong những nghệ sĩ giải trí nổi tiếng nhất của Odesa, nói: "Tiếng Nga không chỉ là ngôn ngữ của Putin, mà còn là ngôn ngữ của [các nhà văn như] Dostoyevsky và Bulgakov.

"Ai được lợi từ việc chia rẽ những người đều yêu mến Ukraine sâu sắc như nhau, chỉ khác ở ngôn ngữ? Chỉ có Putin được lợi từ điều này."

Tổng thống Nga Vladimir Putin thường xuyên viện dẫn điều sai lệch là sự đàn áp thiểu số người nói tiếng Nga ở Ukraine như một trong những lý do biện minh cho việc ông phát động cuộc xâm lược.

Tiếng Nga và tiếng Ukraine có mối quan hệ mật thiết, nhưng cũng khác biệt ở nhiều khía cạnh. Nhiều người ở Ukraine nói một thứ ngôn ngữ pha trộn giữa hai ngôn ngữ này, được gọi là surzhyk.

Tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ của Tổng thống Volodymyr Zelensky, ông thường sử dụng ngôn ngữ này trong chiến dịch tranh cử nhưng kể từ đó chỉ sử dụng tiếng Ukraine trước công chúng.

Tuy nhiên, một đạo luật năm 2019 yêu cầu sử dụng tiếng Ukraine trong nhiều bối cảnh công cộng và chuyên nghiệp, bao gồm giáo dục, dịch vụ công và dịch vụ khách hàng.

Những người làm việc tiếp xúc trực tiếp với công chúng - như bồi bàn, nhân viên bán hàng và bác sĩ - phải giao tiếp với khách hàng hoặc bệnh nhân bằng tiếng Ukraine trước, dù sau đó họ có thể chuyển sang tiếng Nga nếu khách hàng thích.

Nhà hát Mask ở Odesa, do Barsky điều hành, đã bị phạt vì vi phạm luật, bao gồm cả việc sử dụng tiếng Nga trong các tài liệu quảng cáo. Một cuộc kiểm tra sau đó đã phát hiện thêm các vi phạm khác, chẳng hạn như biển hiệu quán cà phê có từ tiếng Nga nghĩa là cà phê.

"Điều này thậm chí không giống như trong tiểu thuyết của Orwell hay Kafka, mà chỉ là sự điên rồ," ông nói.

Nhà hát Barsky có thể tiếp tục biểu diễn bằng tiếng Nga vì đây là một nhà hát tư nhân.

Đề xuất ngôn ngữ mới - tương tự như đề xuất đã có hiệu lực tại thủ đô Kyiv và một số thành phố khác - sẽ khuyến khích nhưng không bắt buộc các cơ sở tư nhân, chẳng hạn cửa hàng và quán cà phê, phải áp dụng lệnh cấm này.

Bà Anna Nerush, người phụ trách vấn đề ngôn ngữ do nhà nước bổ nhiệm tại Odesa, người thường xuyên kiểm tra các cơ sở để xem xét các vi phạm quy định, cho rằng nếu được thông qua, sẽ gây áp lực buộc họ phải tuân thủ.

"Tất cả các doanh nghiệp đều có mối quan hệ với chính quyền địa phương theo cách này hay cách khác," bà nói với BBC. "Họ thuê mặt bằng, họ cần giấy phép quảng cáo,... Vì vậy, đối với nhiều đơn vị, việc tuân thủ quyết định của hội đồng là rất quan trọng, ngay cả khi quyết định đó không quy định hình phạt cho việc không tuân thủ."

Việc phát nhạc công khai các bài hát của công dân Nga đã là bất hợp pháp trên khắp Ukraine, ngoại trừ một số nghệ sĩ đã công khai lên án chiến tranh, nhưng các bài hát tiếng Nga do người Ukraine sáng tác hoặc trình bày vẫn được cho phép.

Theo đề xuất mới, những bài hát như vậy cũng sẽ bị cấm ở nơi công cộng.

Bà Anna Nerush nhận định điều đó sẽ không ảnh hưởng đến ai đó đang tổ chức sinh nhật bằng tiếng Nga trong phòng riêng ở nhà hàng, vì không thể nghe thấy từ bên ngoài.

"Nhưng trên đường phố, [nghe] tiếng Nga có thể là một tác nhân gây kích động thực sự, ví dụ như đối với [cựu] tù binh chiến tranh và những người đến từ các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng," bà nói.

Nhiều người nói tiếng Nga bản địa ở Ukraine đã chuyển sang sử dụng tiếng Ukraine trong những năm gần đây, đặc biệt là kể từ cuộc xâm lược toàn diện của Nga năm 2022.

Nhiếp ảnh gia Natalia Mykhailenko đã chuyển đổi thậm chí còn sớm hơn. Bà đã dẫn các tour tham quan Odesa, nêu bật các yếu tố phi Nga trong lịch sử của thành phố.

Những địa điểm này có thể kể đến các di tích lịch sử như nghĩa trang Cossack có niên đại trước năm 1794. Đó là năm mà Nữ hoàng Nga Catherine Đại đế được cho là đã thành lập thành phố, mặc dù điều này đã bị nhiều người nghi ngờ trong những năm gần đây.

Một bức tượng Catherine đã bị dỡ bỏ khỏi quảng trường trung tâm Odesa sau cuộc bỏ phiếu của hội đồng thành phố năm 2022, và nhiều con phố đã được đổi tên để tưởng niệm một số nhà văn và nhà hoạt động người Ukraine.

"Chúng tôi phải hiểu rằng chúng tôi từng là thuộc địa," ông Mykhailenko nói. "Và những luật [ngôn ngữ] này rất quan trọng. Tôi hiểu rằng đôi khi điều đó có thể không dân chủ. Nhưng nếu không ban hành, sẽ không có một Ukraine bình thường trong tương lai."

Nhà nhân chủng học Anastasia Piliavsky, thành viên của một nhóm có tên Ukrainian Cosmopolis (Không gian đa văn hóa Ukraine) nhằm bảo vệ tự do tư tưởng và ngôn luận, tin rằng những người nói tiếng Nga đang bị đối xử như công dân hạng hai, bị tước đoạt di sản của họ.

"Ở Ukraine, đại đa số người dân đều hiểu cả tiếng Nga và tiếng Ukraine. Vì vậy, vấn đề thực sự không phải là ngôn ngữ, mà là sự tự do," bà nói.

"Ukraine đã đấu tranh cho tự do. Mục đích của cuộc chiến này không phải là để sống dưới sự cai trị độc đoán. Đó là điều mà Nga có thể đem lại. Vì vậy, khi bị phạt tiền, hoặc bị đe dọa sa thải [vì vi phạm luật ngôn ngữ], thì người ta bắt đầu tự hỏi: chúng ta đang đấu tranh vì điều gì?"

Hiện chưa rõ đề xuất ngôn ngữ mới nhận được bao nhiêu sự ủng hộ. Điều này đang bị một nhóm các ủy viên hội đồng có ảnh hưởng, có liên hệ với cựu thị trưởng Hennadiy Trukhanov, phản đối.

Ngoài Odesa, một cuộc thăm dò toàn quốc cho thấy 80% ủng hộ việc tiếng Ukraine chiếm ưu thế trong "mọi lĩnh vực giao tiếp" vào năm 2022. Tuy nhiên, một cuộc khảo sát gần đây hơn đối với học sinh ở Kyiv cho thấy 82% chọn nói tiếng Nga trong giờ giải lao, mặc dù tiếng Ukraine bắt buộc sử dụng trong lớp học.

Một người nổi tiếng ở Odesa, Pavlo Viktor, một giáo viên vật lý có các bài học trực tuyến được hàng triệu người trên thế giới theo dõi, đã trở thành tâm điểm của cuộc tranh cãi về ngôn ngữ.

Những người vận động cho ngôn ngữ Ukraine đã chỉ trích ông vì đăng tải các video bằng tiếng Nga, tiếng mẹ đẻ của ông, mặc dù sau đó ông đã dịch sang tiếng Ukraine. Sau đó, ông bị chỉ trích vì nói rằng ông sẽ nói chuyện với những đứa trẻ đang sợ hãi bằng tiếng Nga trong các cuộc tấn công tên lửa, nếu đó là ngôn ngữ mà chúng muốn sử dụng.

Viktor muốn xoa dịu cuộc tranh luận, giải thích rằng hiện tại chỉ khoảng 10% dân số Odesa nói tiếng Ukraine ngoài đường phố: "Nhưng nếu chúng ta chờ 50 năm nữa, có lẽ 90% sẽ nói tiếng Ukraine."

"Quá trình Ukraine hóa phải diễn ra một cách lịch sự và nhẹ nhàng… không phải để thuyết phục trẻ em chuyển từ tiếng Nga sang tiếng Ukraine, mà là tạo ra một bầu không khí thuận lợi để chúng muốn làm điều đó. Đó là cách tốt nhất. Và tôi hy vọng rằng dần dần chúng ta sẽ tiến theo chiều hướng đó."