Vụ sáu quân nhân tử nạn: bài toán thiết giáp chiến đấu của Việt Nam

Nguồn hình ảnh, VGP
Vụ việc sáu quân nhân tử nạn do xe thiết giáp BMP-1 bị chìm khơi lại câu hỏi về hiện đại hóa khí tài, vũ khí của quân đội Việt Nam.
Thiết giáp BMP-1 do Liên Xô sản xuất đã xuất hiện từ thập niên 1960. Trong quân đội Việt Nam, dòng xe chiến đấu này đã được nâng cấp.
Vụ tai nạn hôm 12/11 tại Trường bắn quốc gia TB1 thuộc xã Biên Sơn, thành phố Bắc Ninh khơi lại câu hỏi về sự an toàn của các thiết bị cũ kỹ thời Liên Xô.
Những câu hỏi về vụ tai nạn
Bộ Quốc phòng Việt Nam chỉ cung cấp thông tin vắn tắt về vụ tai nạn.
Trong thông báo hôm 14/11, Bộ Quốc phòng Việt Nam cho biết 6 quân nhân đã thiệt mạng sau khi một xe thiết giáp BMP-1 bị chìm trong lúc huấn luyện sẵn sàng chiến đấu tại Trường bắn quốc gia TB1 ở tỉnh Bắc Ninh hôm 12/11.
Cụ thể, vụ việc xảy ra vào khoảng 8 giờ 25 phút khi kíp xe thuộc Trung đoàn 102, Sư đoàn 308, Quân đoàn 12 đang thực hiện nhiệm vụ huấn luyện thì gặp sự cố, khiến xe bị chìm, toàn bộ 6 quân nhân trên xe thiệt mạng.
Một ngày sau vụ việc, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định cấp Bằng "Tổ quốc ghi công" cho 6 quân nhân này.
Thông tin không cho biết nguyên nhân dẫn tới việc chiếc xe bị chìm, chẳng hạn do điều kiện thủy văn, do sự cố kỹ thuật, do lỗi con người hay nguyên nhân nào khác.
Sự thiếu thông tin, vốn là điều thường thấy trong các thông báo về tai nạn của Bộ Quốc phòng Việt Nam, đã làm nảy sinh nhiều câu hỏi từ công chúng.
Trên trang Facebook cá nhân, một người có tên Can Pham hôm 14/11 đã gửi tới "đồng chí Tổng Tham mưu trưởng năm vấn đề" (tức Đại tướng Nguyễn Tân Cương):
- Quân đội có quy định về tuổi thọ, niên hạn và thời điểm loại biên BMP-1 không? Nếu có, vì sao xe hàng chục năm tuổi vẫn tiếp tục sử dụng?
- Khi BMP-1 vượt tuổi thọ khai thác, có bắt buộc đánh giá lại toàn diện độ an toàn kỹ thuật trước khi đưa vào huấn luyện không?
- Quân đội có lộ trình thay thế các phương tiện đã lạc hậu hay chủ yếu dựa vào sửa chữa, đại tu để kéo dài thời gian sử dụng?
- Vì sao phương tiện trực tiếp bảo đảm an toàn cho quân nhân có thể sử dụng qua nhiều thế hệ công nghệ, trong khi nhiều loại phương tiện công vụ khác được đổi mới thường xuyên hơn?
- Ai chịu trách nhiệm xác nhận một xe BMP-1 hàng chục năm tuổi vẫn đủ điều kiện huấn luyện và việc đánh giá này có được kiểm định độc lập hay không?
Những câu hỏi tương tự cũng đã được đặt ra sau một số vụ tai nạn nghiêm trọng khác, chẳng hạn như vụ nổ trong lúc diễn tập khiến 12 quân nhân Quân khu 7 tử vong vào tháng 12/2024, khi Bộ Quốc phòng giải thích rằng nguyên nhân gây nổ là do sét đánh, hay hồi tháng 6/2026, một vụ nổ kho đạn của Cục Quân khí khiến bốn sĩ quan thiệt mạng thì được giải thích là "do nắng nóng".
Thông thường, các thắc mắc như thế này không được cơ quan có trách nhiệm giải thích rõ ràng.
Việt Nam đã cải tiến BMP-1 như thế nào?
Xe chiến đấu bộ binh BMP-1 được thiết kế vào đầu thập niên 1960 và bắt đầu được biên chế vào các lực lượng quân đội khối xã hội chủ nghĩa từ năm 1966.
BMP-1 có trọng lượng khoảng 13,2 tấn, dài 6,7m, rộng gần 2,9m và cao khoảng 2,1m.
Xe có kíp lái ba người, đồng thời có thể chở thêm tối đa tám binh sĩ, có thể đạt tốc độ tối đa khoảng 65km/giờ trên đường bộ và 7–8km/giờ khi di chuyển dưới nước.
Về vũ khí, BMP-1 được trang bị pháo nòng trơn 73mm 2A28 Grom, súng máy đồng trục 7,62 mm và tên lửa chống tăng 9M14 Malyutka.
Từ khi ra đời, các phiên bản BMP-1 đã có mặt trong hàng chục cuộc xung đột quân sự, chẳng hạn Chiến tranh Yom Kippur giữa các nước Ả Rập và Israel vào năm 1973, các chiến dịch của Liên Xô tại Afghanistan hồi thập niên 1980, hoặc các chiến dịch của Nga trong Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất hồi giữa thập niên 1990.

Nguồn hình ảnh, VGP
Do là một dòng xe chiến đấu cũ, dù đã được nâng cấp nhiều lần, BMP-1 đã bộc lộ nhiều điểm yếu trong các cuộc chiến tranh từ thập niên 1990 trở đi.
Một trong những điểm yếu được giới chuyên gia mổ xẻ nhiều nhất là giáp bảo vệ. BMP-1 rất dễ bị phá hủy bởi các vũ khí chống tăng thông thường.
Một số nguồn tin từ báo chí chính thống Việt Nam cho biết Liên Xô đã bàn giao các lô xe BMP-1 và BMP-2 vào khoảng cuối thập niên 1970 đầu thập niên 1980, khi Việt Nam đang có chiến tranh với Trung Quốc và Khmer Đỏ.
Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Liên Xô đã bàn giao cho Việt Nam khoảng 300 chiếc BMP-1 và BMP-2.
Dòng xe này từng xuất hiện trong cuộc diễu binh năm 1985, nhân 40 năm ngày Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tuyên bố độc lập.
Vào năm 2017, báo Đất Việt (bài viết hiện vẫn còn trên trang baonghean.vn của Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An)gọi đây là "xe chiến đấu số 1 Việt Nam" và cho biết Xưởng 265 thuộc Cục Quân khí, Tổng cục Kỹ thuật của Quân đội Nhân dân Việt Nam đã "sáng tạo nghiên cứu, hoàn toàn làm chủ quy trình công nghệ sửa chữa vừa đối với đạn chống tăng 73mm (PR-15B), giúp tăng niên hạn sử dụng đối với một số lượng lớn đạn chống tăng cho xe chiến đấu bộ binh BMP-1".
Tờ báo này còn cho biết ngoài việc nâng cấp về sức mạnh hỏa lực, Việt Nam còn tự cải tiến tầng lọc thô nhiên liệu nhằm tăng khả năng hoạt động cho xe chiến đấu BMP-1. Không có thông tin về các nâng cấp liên quan đến thiết kế, an toàn, điều khiển.
Vào năm 2025, trong các cuộc diễu binh lớn tại TP HCM và Hà Nội (thường được biết đến với tên gọi A50, A80), người dân đã có dịp chứng kiến BMP-1 chạy trên đường phố. Báo chí lúc đó đã ca ngợi về sức mạnh của dòng xe chiến đấu bộ binh này.

Nguồn hình ảnh, VGP
Tại các lễ diễu binh này, công chúng cũng có dịp nhìn thấy xe chiến đấu bộ binh XCB-01 và xe thiết giáp chở quân chiến đấu XTC-02, được báo chí giới thiệu là do Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng sản xuất.
Mẫu XCB-01 được trang bị pháo nòng trơn 73mm, súng phòng không 12,7mm, súng đại liên 7,62mm và tên lửa chống tăng B72, trong khi mẫu XTC-02 được trang bị súng máy phòng không 12,7mm và đại liên 7,62mm.
Truyền thông Việt Nam khẳng định những phương tiện này, được sản xuất tại Nhà máy đóng tàu Z189, là "minh chứng hùng hồn cho bước tiến vượt bậc của công nghiệp quốc phòng Việt Nam chủ động, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại".
Trong khi đó, nhà nghiên cứu Siemon Wezeman từ Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm nói với BBC News Tiếng Việt hồi năm ngoái rằng xe chiến đấu bộ binh XCB-01 thực ra là thiết kế của Liên Xô từ thập niên 1960, mà Việt Nam đã sở hữu từ khá lâu, và dường như hiện chỉ đang được nâng cấp trong nước – chứ không phải sản xuất mới hoàn toàn.
"Những nâng cấp này không mang tính đột phá và không thể so sánh với các sản phẩm hiện đại trên thị trường hiện nay trong cùng phân khúc," ông Wezeman đánh giá.
Nhiều nhà quan sát quốc tế khác cũng đánh giá XCB-01 là phiên bản nâng cấp của BMP-1. Từ ngoại hình và cấu hình, có thể thấy XCB-01 về cơ bản là BMP-1 được nâng cấp vũ khí và một số trang thiết bị khác.
Một chi tiết đáng lưu ý là Quân đoàn 12, đơn vị có chiếc BMP-1 gặp nạn nói trên, cũng được biên chế xe bọc thép chiến đấu XCB-01. Dòng chiến xa này đã xuất hiện tại Trường bắn quốc gia TB1 trong một cuộc huấn luyện bắn đạn thật của Quân đoàn 12 hồi cuối năm 2023, với sự chứng kiến của Thủ tướng Phạm Minh Chính, Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang và ông Tô Lâm, lúc bấy giờ đang là bộ trưởng Công an.
Do đó, trên mạng xã hội đã xuất hiện các câu hỏi về việc liệu chiếc xe gặp nạn mới đây là BMP-1 hay XCB-01, dù thông tin của Bộ Quốc phòng khẳng định là BMP-1.

Nguồn hình ảnh, VGP
Lựa chọn nâng cấp từ Ba Lan
Báo Dziennik Zachodni của Ba Lan vào ngày 14/11 dẫn các nguồn tin trong cuộc cho biết Việt Nam đang đàm phán với Ba Lan về khả năng mua xe chiến đấu bộ binh KTO Rosomak của công ty Rosomak S.A. thuộc Tập đoàn Vũ khí Ba Lan (Polska Grupa Zbrojeniowa, PGZ).
Theo tờ báo này, thương vụ tiềm năng đã được thảo luận trong chuyến thăm của Thủ tướng Donald Tusk tới Việt Nam hồi tháng 10.
Trả lời báo Dziennik Zachodni, ông Cezary Dominiak – Chủ tịch Rosomak S.A. – nói: "Có nhiều cuộc trao đổi đang diễn ra với nhiều hướng khác nhau, nhưng hiện tôi chưa thể chia sẻ chi tiết về các cuộc đàm phán cũng như số lượng liên quan."

Nguồn hình ảnh, Getty Images
Theo tờ báo, Công ty Rosomak S.A. có trụ sở tại Siemianowice Śląskie chuyên sản xuất nhiều biến thể của xe thiết giáp chở quân bánh cao su Rosomak. Đây là phương tiện chiến đấu chủ lực trong các đơn vị cơ giới của Quân đội Ba Lan.
Quân đội Ba Lan hiện vẫn đang chờ tiếp nhận thêm các lô xe này, nhưng trong tương lai gần họ có thể sẽ không còn là khách hàng duy nhất.
"Chúng tôi đang tích cực tìm kiếm cơ hội bán hàng, nhưng các nỗ lực đó không liên quan đến chương trình SAFE", ông Dominiak cho biết thêm.
SAFE (Security Action for Europe) là chương trình quốc phòng của Liên minh châu Âu, có mục tiêu là nâng cao năng lực chiến đấu của quân đội các nước thành viên, được triển khai sau khi Nga đánh Ukraine vào năm 2022. Lời của ông Dominiak gợi ý rằng Rosomak S.A. đang tìm kiếm các đơn hàng xuất khẩu.
Rosomak là xe thiết giáp chở quân bánh cao su 8x8 chủ lực của Ba Lan và được xem là một trong những sản phẩm quan trọng nhất của PGZ. Dòng xe này được phát triển thành nhiều biến thể, với cấu hình khác nhau, như chiến đấu, chỉ huy, trinh sát, cứu thương, hỗ trợ hỏa lực...
Rosomak đã tham chiến tại Afghanistan và hiện đang được quân đội Ukraine sử dụng, qua đó chứng minh khả năng cơ động, độ tin cậy và khả năng sống sót trên chiến trường trong thực chiến.
Xe được phát triển từ nền tảng Patria của Phần Lan và giấy phép sản xuất đã được gia hạn đến năm 2034, cho phép Ba Lan tiếp tục đẩy mạnh xuất khẩu.
Tại triển lãm quốc phòng MSPO 2026 ở Kielce, Ba Lan, Rosomak đã giới thiệu phiên bản xuất khẩu Rosomak-L với tháp pháo EVPU Turra 30v10 của Slovakia nhằm giảm chi phí và tạo thuận lợi cho xuất khẩu. Theo thông tin từ trang quốc phòng Defence24, các khách hàng tiềm năng được nhắc đến gồm Ả Rập Xê Út và Việt Nam, bên cạnh một số thị trường ở Nam Mỹ như Chile.
Bài báo cho biết kỳ vọng về hợp tác quốc phòng Ba Lan - Việt Nam đã tăng lên sau chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Donald Tusk.
Phái đoàn PGZ đã tham gia các cuộc trao đổi với Việt Nam, được cho là kéo dài khoảng hai năm, liên quan tới Rosomak, pháo tự hành Krab, cầu cơ giới, đạn pháo, radar và các hệ thống phòng thủ bờ biển.
Theo ông Konrad Gołota, Thứ trưởng Bộ Tài sản Nhà nước Ba Lan, Việt Nam đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung quốc phòng vốn lâu nay phụ thuộc nhiều vào khí tài Nga. Các mô hình hợp tác được thảo luận gồm bán hàng trực tiếp, chuyển giao công nghệ và sản xuất, hoặc cung cấp dịch vụ bảo dưỡng, nâng cấp.
Tuy nhiên, bài báo trên tờ Dziennik Zachodni nhấn mạnh rằng chưa có hợp đồng nào được chốt cho tới nay.























