Vì sao sự sùng bái Mao Trạch Đông trỗi dậy nửa thế kỷ sau khi ông qua đời?

"Có nhiều vĩ nhân, nhưng chỉ có một người Thầy."

Đây là cách mà nhiều người trẻ Trung Quốc thường gọi cố lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông trên mạng: "Thầy".

Tìm kiếm "Mao Trạch Đông" hoặc "Thầy" trên nền tảng video Bilibili sẽ cho ra hàng chục video tổng hợp các cảnh xuất hiện của Mao được trích từ nhiều bộ phim và phim truyền hình khác nhau.

Những video này bao gồm các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời của Mao Trạch Đông, từ thời trẻ, thời gian làm chỉ huy quân sự cho đến khi làm lãnh đạo thời Chiến tranh Lạnh giữa Trung Quốc, Mỹ và Liên Xô. Nhiều video đã thu hút hàng triệu lượt xem và hàng chục ngàn bình luận, trong đó có những lời khen ngợi như "vĩ nhân vạn tuế".

Người dùng Bilibili chủ yếu là giới trẻ, với gần 60% ở độ tuổi 18-24.

Vậy tại sao, 50 năm sau khi qua đời, Mao Trạch Đông lại nổi lên mạnh mẽ như vậy trong văn hóa mạng của giới trẻ Trung Quốc?

Một Mao khác

Là nhân vật chính trị tiêu biểu nhất của Trung Quốc thế kỷ 20, Mao Trạch Đông lãnh đạo Đảng Cộng sản – và cả đất nước – từ khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949 cho đến ngày ông qua đời năm 1976.

Ông đã đưa đất nước Trung Quốc trải qua Đại nhảy vọt và Cách mạng Văn hóa – những cuộc vận động định hình lại nền kinh tế và xã hội của quốc gia, nhưng phải trả giá bằng hàng triệu sinh mạng.

Đổng, tân sinh viên đại học ở Nam Kinh, là một trong những người cảm thấy bị cuốn hút bởi Mao.

Gần đây, anh cảm thấy xúc động khi xem một video về hai cô gái trẻ hát một bài hát yêu nước trước bức tượng khổng lồ của Mao Trạch Đông thời trẻ tại cù lao Cử Tử Châu ở thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam.

"Họ hát đầy cảm xúc, và bức tượng thì vừa hùng vĩ vừa trẻ trung. Nhìn thấy bức tượng, tôi chợt thấy xúc động," Đổng nói với BBC.

Nhiều bạn cùng lớp của anh tham gia các cộng đồng trực tuyến dành cho giới trẻ thảo luận về các vấn đề thời sự, thường được gọi là "bàn tròn chính trị bàn phím".

Một dấu hiệu khác của xu hướng này là, bắt đầu từ năm 2019, Mao Tuyển bất ngờ trở thành cuốn sách được mượn nhiều nhất tại Thư viện Đại học Thanh Hoa và liên tục giữ vị trí này cho đến năm 2025.

Đáng chú ý, sự quan tâm của giới trẻ đối với Mao ngày nay khác với câu chuyện chính thống mà cha mẹ họ đã từng lớn lên cùng.

Năm 1981, Đảng Cộng sản Trung Quốc, dưới sự lãnh đạo của Đặng Tiểu Bình, đã thông qua một nghị quyết chính thức thiết lập một đánh giá về Mao cân bằng giữa thành tựu và sai lầm của ông, thường được tóm tắt là "70% công lao, 30% sai lầm" (tam thất khai).

Trong thời kỳ của Đặng Tiểu Bình và sau đó là Giang Trạch Dân, chân dung Mao dần biến mất khỏi các nhà ga, quảng trường công cộng và lớp học.

Người ta ngày càng nhìn Mao như một nhân vật lịch sử, một người đàn ông với những hạn chế nhất định, hơn là một thánh nhân. Trong khi đó, Đặng Tiểu Bình trở thành biểu tượng của một thời kỳ kinh tế mới – một chương trình cải cách nhằm xây dựng nền kinh tế thị trường trong nước và mở cửa với nước ngoài.

Tuy nhiên, ngày nay, Mao đã lấy lại được tầm quan trọng đối với giới trẻ Trung Quốc, và nhiều người, bao gồm cả Đổng, hiếm khi gọi Mao bằng tên, mà gọi ông là "Thầy".

Biệt danh này có nguồn gốc cụ thể.

Trong một cuộc gặp với nhà báo người Mỹ Edgar Snow năm 1970, lãnh tụ Trung Quốc được cho là đã nhận xét rằng ông không thích những danh hiệu như "Bốn điều vĩ đại" – một khẩu hiệu chính trị được sử dụng để ca ngợi ông như một người thầy, lãnh tụ, thống soái và người cầm lái vĩ đại trong Cách mạng Văn hóa – và nói: "Chỉ có một thôi... Thầy [giáo viên], bởi vì tôi luôn luôn là một người thầy."

Đổng và các bạn cùng lớp thoải mái thảo luận về lãnh tụ Mao trong thời gian dài. Nhưng khi nói đến nhà lãnh đạo Trung Quốc hiện tại, Tập Cận Bình, Đổng cảm thấy "đó không thực sự là điều có thể được bàn luận công khai".

Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator (MERICS, Đức) cho thấy rằng trong khi không gian mạng của Trung Quốc vẫn cho phép một mức độ thảo luận công khai nhất định, thì các chủ đề thực sự chạm đến cấp lãnh đạo cao nhất thường bị cố tình tránh né.

Báo cáo lập luận rằng "không gian thảo luận mong manh" này là kết quả của cả kiểm duyệt lẫn tự kiểm duyệt.

'Không chỉ đơn thuần là hoài niệm'

Theo một số chuyên gia, sự quan tâm trở lại của một bộ phận giới trẻ dành cho Mao Trạch Đông gắn liền với nhận thức của họ về các vấn đề xã hội như khoảng cách giàu nghèo và phân tầng xã hội.

Florian Schneider, giáo sư tại Đại học Leiden (Hà Lan), người đã nghiên cứu lâu năm về văn hóa chính trị của giới trẻ Trung Quốc, cho biết giới trẻ ngày nay đối mặt với một thực tế rất khác so với các thế hệ trước.

Trong khi thế hệ cha mẹ từng chứng kiến tăng trưởng kinh tế nâng cao mức sống của toàn xã hội, thì nhiều người trẻ hiện nay lại cảm thấy bị gạt ra bên lề trước những thành quả mà cuộc cải cách của nhà lãnh đạo Đặng Tiểu Bình từng hứa hẹn.

Theo số liệu mới nhất từ ​​Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc, tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị đối với người không phải sinh viên từ 16 đến 24 tuổi đã tăng lên 17,9% vào tháng 7/ 2026 – mức cao nhất kể từ khi phương pháp thống kê được sửa đổi ba năm trước đó.

Những thuật ngữ mới đã trở thành một phần trong vốn từ vựng hằng ngày của giới trẻ. "996" đề cập đến việc làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày mỗi tuần. Nhiều người đang chọn cách "nằm thẳng" và giữ thái độ thụ động thay vì bị cuốn vào vòng xoáy "nội quyển – cuộn tròn vào trong" mệt mỏi – nơi người ta phải làm việc ngày càng chăm chỉ hơn chỉ để giữ nguyên vị trí hiện tại.

Trong bối cảnh đó, những lời chỉ trích của lãnh tụ Mao Trạch Đông đối với chủ nghĩa tư bản gây ấn tượng với một số người trẻ.

Giáo sư Schneider cho biết một số người sử dụng tư tưởng Mao Trạch Đông để bày tỏ sự bất mãn với điều mà họ coi là "tư bản thâu tóm nhà nước", trong khi những người khác coi các tác phẩm của ông như một loại cẩm nang để đối phó với những mâu thuẫn trong cuộc sống.

Đổng bày tỏ quan điểm tương tự: "Thế hệ chúng tôi được dạy từ nhỏ rằng làm việc chăm chỉ sẽ được đền đáp. Nhưng khi thực sự trưởng thành, chúng tôi nhận ra rằng việc làm không dễ kiếm, nhà cửa thì quá đắt đỏ."

Anh nói thêm rằng ngôn ngữ của Mao Trạch Đông rất thẳng thắn, phân chia con người thành các nhóm khác nhau.

"Ông nói rõ ràng ai là kẻ áp bức và ai là người bị áp bức. Khung lý thuyết đơn giản đó dễ hiểu hơn so với thuật ngữ kinh tế phức tạp."

"Sự phục hưng tư tưởng Mao không chỉ đơn thuần là hoài niệm," giáo sư Schneider nói. "Điều đó còn phản ánh nỗ lực của giới trẻ trong việc sử dụng ngôn ngữ lịch sử hiện có để gọi tên và xử lý sự bất bình đẳng và bất an mà họ trải nghiệm."

Năng lượng chính trị

Đánh giá chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc về Mao Trạch Đông vẫn dựa trên nghị quyết năm 1981: Công lao là chính yếu, trong khi sai lầm là thứ yếu.

Nghị quyết lịch sử thứ ba của Đảng, được thông qua năm 2021, đặt "sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa" làm trọng tâm của câu chuyện.

Trong khuôn khổ này, cuộc cách mạng của Mao Trạch Đông thường được hiểu là giai đoạn mà Trung Quốc "đứng lên", thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, bảo vệ nền độc lập dân tộc và đặt nền móng cho sự phục hưng quốc gia.

Do đó, Mao không chỉ là một nhân vật lịch sử mà thành tựu và thất bại cần được đánh giá; ông còn được trình bày như một trong những nguồn gốc của những câu chuyện về sức mạnh quốc gia ngày nay.

Ông Schneider tin rằng "các chính sách giáo dục của Đảng chịu một phần trách nhiệm cho sự hồi sinh của hình tượng Mao Trạch Đông ngày nay. Đối với nhiều người trẻ, Trung Quốc thời Mao được xây dựng trên một ảo tưởng mà trong đó lãnh tụ vĩ đại này là một anh hùng hiển nhiên".

Vị giáo sư lập luận rằng nhiều người trẻ không quen thuộc với những thực tế tàn khốc của Đại nhảy vọt và Cách mạng Văn hóa, hoặc có sự hiểu biết sai lệch về vai trò của Mao Trạch Đông trong đó.

Ông Schneider cảnh báo rằng sự ngưỡng mộ Mao từ tầng lớp bình dân này chứa đựng nhiều năng lượng chính trị hơn những gì có thể thấy ngay lập tức.

"Đây là một sự phát triển tiềm tàng bùng nổ, bởi vì văn hóa hâm mộ Mao từ dưới lên này có đặc điểm dân túy rõ rệt và sẽ không nhất thiết dừng lại ở việc đặt câu hỏi về các phương pháp quản lý hiện tại."

Ông so sánh với các biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc ở Trung Quốc: "Những tình cảm dân túy như vậy có thể bị kiểm duyệt ở một mức độ nhất định, nhưng kiểm soát hoàn toàn là vô cùng khó khăn."

Đối với Đổng và những người cùng trang lứa, "cơn sốt Mao Trạch Đông" hiện tại có thể còn lâu mới kết thúc. Liệu làn sóng này chỉ giới hạn trong văn hóa internet hay phát triển thành một hình thức bản sắc chính trị bền vững hơn vẫn còn phải chờ thêm thời gian.