คำตัดสินของศาลโลกในคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญาในเมียนมา มีความหมายอย่างไรต่อคดีต่าง ๆ ในอนาคต

ที่มาของภาพ, Reuters
เก้าปีหลังจากกองทัพเมียนมาสังหารชาวมุสลิมโรฮิงญาไปหลายพันคน ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (International Court of Justice - ICJ) ได้มีคำตัดสินครั้งประวัติศาสตร์ว่า กองทัพเมียนมาได้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา
คำวินิจฉัยโดยคณะผู้พิพากษา 15 ท่านจากทั่วโลกครั้งนี้ ถือเป็นครั้งแรกที่มีการตัดสินว่ารัฐใดรัฐหนึ่งมีความผิดในฐานความผิดดังกล่าวในศาลระหว่างประเทศ และอาจส่งผลไปถึงคดีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อื่น ๆ เช่น คดีที่แอฟริกาใต้ได้ยื่นฟ้องอิสราเอลจากเหตุสงครามในฉนวนกาซา
เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
ในฐานะการตอบสนองต่อเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยนาซี หลายประเทศได้ลงนามในอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ปี 1948 ของสหประชาชาติ ซึ่งมีผลบังคับใช้ในปี 1951 โดยกำหนดให้การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เป็นอาชญากรรม ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ชาวยิวหกล้านคนและสมาชิกของกลุ่มชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ อีกหลายล้านคนถูกสังหาร
การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ถูกนิยามว่าคือ "การกระทำที่มุ่งหมายเพื่อทำลายกลุ่มคน ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มเชื้อชาติ กลุ่มศาสนา หรือกลุ่มที่มีสัญชาติเดียวกัน ทั้งหมดหรือบางส่วน" และได้รับการพิจารณาอย่างกว้างขวางว่าเป็นอาชญากรรมร้ายแรงที่สุดต่อมนุษยชาติ
อย่างไรก็ตาม การจะตัดสินว่ามีความผิดฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์นั้น ผู้พิพากษาจำเป็นต้องอาศัยหลักฐานที่มีมาตรฐานสูงเพื่อพิสูจน์ให้เห็นถึงเจตนาในการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ซึ่งเป็นเรื่องที่ทำได้ยากยิ่ง โดยเฉพาะในกรณีที่การกระทำของผู้ถูกกล่าวหาไม่ได้แสดงเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อย่างชัดเจนเหมือนกับพฤติกรรมของพวกนาซี
จนถึงปัจจุบัน มีเพียงปัจเจกบุคคลบางคนเท่านั้นที่ถูกศาลระหว่างประเทศตัดสินว่ามีความผิดฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ยกตัวอย่างเช่นผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการสังหารชาวทุตซี (Tutsi) ซึ่งเป็นชนกลุ่มน้อยในประเทศรวันดา หลายแสนคนเมื่อปี 1994 และการสังหารชาวมุสลิมบอสเนียที่เป็นชายและเด็กชายหลายพันคนอย่างเป็นระบบที่เมืองซเรเบรนิซา (Srebrenica) ในปี 1995
พวกเขาถูกตัดสินว่ามีความผิดโดยศาลพิเศษที่ถูกจัดตั้งขึ้น
แม้ปัจเจกบุคคลถูกตัดสินว่าก่ออาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในเหตุการณ์สังหารหมู่ที่ซเรเบรนิซา แต่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศก็ได้สรุปหลังจากคดีที่ยืดเยื้อมานาน 14 ปีว่า ไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะพิสูจน์ว่ารัฐเซอร์เบียมีเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แม้ว่ารัฐจะล้มเหลวในการป้องกันการสังหารดังกล่าวก็ตาม
ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศสามารถตัดสินคดีได้เฉพาะกับรัฐเท่านั้น ไม่ใช่ตัวบุคคล
เมียนมาเป็นรัฐแรกในประวัติศาสตร์ที่ถูกตัดสินว่าละเมิดอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ปี 1948

'เจตนาที่จะทำลาย'
ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศพบว่า ในปี 2017 กองทัพเมียนมาได้ดำเนินการปราบปรามอย่างโหดเหี้ยม ทำให้ชาวโรฮิงญาเสียชีวิต 10,000 คน และมีผู้คนอีกกว่า 700,000 คนหนีไปยังประเทศบังกลาเทศที่อยู่ติดกัน
สองปีต่อมา แกมเบียได้ยื่นฟ้องต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ โดยกล่าวหาเมียนมาว่าได้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ด้วยการสังหารหมู่และการกระทำรุนแรงทางเพศต่อพลเรือน รวมถึงการทำลายหมู่บ้าน ซึ่งเมียนมาปฏิเสธข้อกล่าวหาเหล่านี้
เมียนมาโต้แย้งมาโดยตลอดว่าปฏิบัติการของตนมุ่งเป้าไปที่กลุ่มติดอาวุธชาวโรฮิงญาเท่านั้น โดยตัวแทนรัฐบาลเมียนมาได้แถลงต่อศาลเมื่อช่วงต้นปีที่ผ่านมาว่า เมียนมา "ไม่มีหน้าที่ที่จะต้องนิ่งเฉยและปล่อยให้กลุ่มผู้ก่อการร้ายมีอิสระในการกระทำการต่าง ๆ ในรัฐยะไข่ตอนเหนือ"
แม้ว่า ยูจิ อิวาซาวะ ผู้พิพากษาศาลโลกจะยอมรับว่ามีการโจมตีจากกองทัพปลดปล่อยโรฮิงญาแห่งอาระกัน หรือ อาร์ซา (ARSA) เกิดขึ้นในช่วงเวลาก่อนเดือน ส.ค. 2017 แต่เขาก็กล่าวด้วยว่ากองกำลังความมั่นคงของเมียนมาได้ "สังหารพลเรือนชาวโรฮิงญาหลายพันคน" ในขณะที่พวกเขาพยายามหลบหนีไปยังประเทศบังกลาเทศ
เขากล่าวเสริมว่า ขนาดและลักษณะของการกระทำของเมียนมานั้น "แสดงให้เห็นถึงเจตนาที่จะทำลายประชากรชาวโรฮิงญาจำนวนมาก" ในรัฐยะไข่ตอนเหนือ
อิวาซาวะวินิจฉัยว่าเมียนมาได้ดำเนินการ "ทำลายหลักฐานครั้งใหญ่" ด้วยการเผาหรือกำจัดศพด้วยวิธีอื่น ๆ อีกทั้งยังละเลยที่จะดำเนินการสอบสวน ดำเนินคดี และลงโทษผู้ที่กระทำความผิดฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
เขากล่าวว่า ศาลยอมรับว่ารัฐ ๆ หนึ่งอาจต้องรับผิดชอบต่อการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์หรือการกระทำอื่น ๆ หากการกระทำเหล่านั้นเกิดขึ้น "โดยหน่วยงานของรัฐ หรือโดยบุคคลหรือกลุ่มบุคคลที่การกระทำของพวกเขาสามารถถือเป็นความรับผิดชอบของรัฐนั้นได้" เขาระบุว่า ในขณะที่ปัจเจกบุคคลต้องเผชิญกับความรับผิดทางอาญา รัฐต่าง ๆ ก็มีหน้าที่ผูกพันที่ต้องปฏิบัติตามด้วย
ยาสมิน อุลลาห์ นักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิชาวโรฮิงญา ให้สัมภาษณ์กับรายการนิวส์เดย์ของบีบีซี ก่อนการประกาศคำตัดสินของศาลโลกว่า นี่เป็น "วันประวัติศาสตร์สำหรับชาวโรฮิงญา"
ตัวเธอและครอบครัวเป็นส่วนหนึ่งของผู้ที่ถูกบังคับให้ต้องละทิ้งบ้านเรือน โดยเธอเติบโตขึ้นในประเทศไทย "โดยไม่มีสถานะใด ๆ" ก่อนที่จะย้ายไปตั้งถิ่นฐานในแคนาดา
อย่างไรก็ตาม เธอกล่าวเตือนว่า "ความยุติธรรมจะยังไม่เกิดขึ้นจนกว่าคำตัดสินจะเปลี่ยนแปลงชีวิตของผู้คนได้จริง" พร้อมเรียกร้องให้เมียนมาต้องรับผิดชอบต่อการเยียวและการฟื้นฟูสิทธิของชาวโรฮิงยา "เพื่อให้ชาวโรฮิงญากลับบ้านอย่างปลอดภัย โดยสมัครใจ และมีศักดิ์ศรี"
ทั้งนี้ ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศไม่ใช่ศาลอาญา และมีอำนาจในการบังคับใช้กฎหมายที่จำกัด ศาลไม่สามารถสั่งจำคุกเจ้าหน้าที่ทหารได้ โดยต้องอาศัยคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติและการกดดันทางการเมืองเพื่อให้มีการปฏิบัติตามคำตัดสินของศาล

หลักฐานที่น่าเชื่อถือ
คดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นไม่บ่อยนักในศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ และคำตัดสินนี้อาจเป็นบรรทัดฐานสำหรับคำตัดสินอื่นในอนาคต
มาเรีย เอเลนา วิกโนลี จากองค์กรสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ ฮิวแมนไรท์วอทช์ กล่าวว่า นี่ "ถือเป็นบรรทัดฐานสำคัญสำหรับเหยื่อของการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และอาชญากรรมร้ายแรงอื่น ๆ ทั่วโลก ในการแสวงหาความยุติธรรมสำหรับตนเอง"
คดีนี้แสดงให้เห็นว่า เจตนาในการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์สามารถพิสูจน์ได้อย่างไรในศาลสูงสุดของสหประชาชาติ
โอลิเวอร์ วินดริดจ์ อดีตทนายความของสหประชาชาติ กล่าวกับบีบีซีนิวส์ว่า คำตัดสินนี้แสดงให้เห็นว่ารัฐสามารถถูกดำเนินคดีได้แม้ว่าหลักฐานเกี่ยวกับเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์จะเป็นเพียงหลักฐานแวดล้อมเป็นส่วนใหญ่ แทนที่จะเป็นคำสั่งที่เป็นลายลักษณ์อักษรชัดเจนหรือนโยบายที่ประกาศไว้อย่างเป็นทางการก็ตาม
เขากล่าวว่า กรณีนี้ "แสดงให้เห็นว่าเกณฑ์ที่มีอยู่สามารถใช้ตัดสินคดีได้จริงหากมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือเพียงพอ"
ยิ่งไปกว่านั้น แกมเบียได้ยื่นฟ้องต่อศาลโลกทั้งที่พลเมืองของตนเองไม่ได้ได้รับอันตรายโดยตรง โดยอาศัยบทบัญญัติฉบับหนึ่งในอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษความผิดอาญาฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ซึ่งเปิดช่องให้รัฐภาคีในอนุสัญญาฉบับนี้สามารถยื่นฟ้องรัฐภาคีอื่นได้
บทบัญญัติเดียวกันนี้ยังเป็นสิ่งที่แอฟริกาใต้ใช้ในช่วงปลายปี 2023 เมื่อยื่นฟ้องอิสราเอลโดยกล่าวหาว่าอิสราเอลกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ระหว่างสงครามในฉนวนกาซา โดยอ้างว่าอิสราเอลมีเจตนา "ทำลายล้างชาวปาเลสไตน์ในฉนวนกาซา"
ทั้งนี้ อิสราเอลได้ปฏิเสธข้อกล่าวหาดังกล่าวมาโดยตลอด โดยระบุว่าคดีนี้ "ไม่มีมูลความจริงโดยสิ้นเชิง" และตั้งอยู่บน "ข้อกล่าวหาที่เป็นเท็จและมีความลำเอียง" เกี่ยวกับการตอบโต้ทางทหารของอิสราเอลต่อกลุ่มฮามาสที่โจมตีประเทศของตน
ในการตัดสินเมื่อเดือน ม.ค. ที่ผ่านมา ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศได้มีคำสั่งให้อิสราเอลดำเนินมาตรการทุกประการเพื่อป้องกันการกระทำที่เข้าข่ายการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในฉนวนกาซา แต่ไม่ได้มีคำสั่งให้ยุติปฏิบัติการทางทหารในพื้นที่ดังกล่าวทันที
อย่างไรก็ตาม ศาลยังไม่ได้สรุปว่ามีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นในกาซาหรือไม่
ฟิลิปป์ แซนด์ส เคซี หนึ่งในทีมกฎหมายที่เป็นตัวแทนของประเทศแกมเบีย กล่าวว่า "หากแกมเบียเป็นฝ่ายแพ้คดี กรณีของแอฟริกาใต้ก็คงต้องยุติลงไปด้วยเช่นกัน"
แต่คำตัดสินคดีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในเมียนมาหมายความว่า "ประตูยังคงเปิดอยู่" เขากล่าวกับรายการ เวิลด์ แอท วัน (World At One) ของบีบีซีจากด้านนอกศาล
"นั่นไม่ได้หมายความว่าศาลยุติธรรมระหว่างประเทศจะตัดสินว่ามีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นในฉนวนกาซา แต่หมายความว่ามีการกำหนดมาตรฐานด้านพยานหลักฐานไว้อย่างชัดเจน ซึ่งจากนี้ไปจะเป็นหน้าที่ของคู่ความในคดีดังกล่าวและคดีอื่น ๆ ที่จะต้องนำเสนอหลักฐานให้เป็นไปตามมาตรฐานเหล่านั้น"
แต่แซนด์สเน้นย้ำว่าศาลได้พยายามอย่างเต็มที่ "ที่จะส่งสัญญาณที่ชัดเจนมากว่าแต่ละคดีขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงเฉพาะของแต่ละคดี"






























