ศาลโลกตัดสินเมียนมาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา

ผู้ลี้ภัยชาวมุสลิมโรฮิงญาคนหนึ่งร้องไห้กับแม่ของเธอที่ชายฝั่งแม่น้ำนาฟของบังกลาเทศ หลังจากข้ามพรมแดนจากเมียนมาที่เมืองเทกนาฟ เมื่อวันที่ 30 ก.ย. 2017
    • Author, โจนาธาน เฮด
    • Role, ผู้สื่อข่าวประจำเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
  • Published
  • เวลาอ่าน: 9 นาที

ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) หรือศาลโลก มีคำตัดสินว่าเมียนมาได้กระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญาในรัฐยะไข่ตอนเหนือ ด้วยมติ 9 ต่อ 6 ซึ่งถือเป็นครั้งแรกที่มีการตัดสินโดยศาลโลกว่า รัฐ ๆ หนึ่งมีความผิดฐานกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์

ยูจิ อิวาซาวะ ผู้พิพากษาศาลโลก อ่านคำวินิจฉัยว่าเมียนมามีหน้าที่ต้องชดใช้ค่าเสียหายจากการกระทำต่อชาวโรฮิงญา แต่ยังไม่ได้กำหนดจำนวนเงินชดเชยที่แน่ชัด

ผู้พิพากษาอิวาซาวะระบุว่าการเยียวยาความเสียหายจะต้องมีสัดส่วนที่เหมาะสมกับความเสียหายที่เกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม "ประเด็นเกี่ยวกับจำนวนเงินชดเชยหรือรูปแบบของการชดเชยจะต้องได้รับการพิจารณาในขั้นตอนต่อไปของกระบวนการพิจารณาคดี" และภายในระยะเวลาสองปีนับจากวันที่มีคำพิพากษานี้ เมียนมาจะต้องจัดทำรายงานเกี่ยวกับแนวทางการดำเนินมาตรการเยียวยาความเสียหายด้วย

ในปี 2017 กองทัพเมียนมาได้มีปฏิบัติการทางทหารปราบปรามชาวโรฮิงญาส่งผลให้มีชาวโรฮิงญาหลายพันคนเสียชีวิตและอีกกว่า 700,000 คนต้องหนีข้ามพรมแดนออกจากเมียนมาไปยังบังกลาเทศ

ต่อมาในเดือน พ.ย. ปี 2019 ประเทศแกมเบีย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากองค์การความร่วมมืออิสลามได้ยื่นฟ้องต่อศาลโลก โดยร้องว่าเมียนมามีพันธกรณีที่จะต้อง "ชดใช้และเยียวยาความเสียหายอย่างเต็มรูปแบบแก่เหยื่อชาวโรฮิงญาทุกคนที่ได้รับผลกระทบจากการกระทำความผิดที่ต้องได้รับโทษ"

นับตั้งแต่มีการลงนามในอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในปี 1948 หลังจากการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์โดยนาซี มีบุคคลหลายสิบคนถูกดำเนินคดีในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์จากความขัดแย้งต่าง ๆ เช่น ในรวันดาและดินแดนที่เคยเป็นยูโกสลาเวีย แต่ยังไม่เคยมีรัฐใดถูกศาลโลกตัดสินว่ามีความผิดฐานกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มาก่อน

ก่อนหน้านี้ อาร์ซาลัน สุเลมาน ทนายความผู้รับผิดชอบคดีที่ยื่นฟ้องเมียนมาต่อศาลกล่าวว่า "หากแกมเบียชนะคดีนี้ ก็จะเป็นคำตัดสินที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง"

"สิ่งนี้จะทำให้สนธิสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ปี 1948 และแนวคิดเรื่องความรับผิดชอบทางกฎหมายระหว่างประเทศต่ออาชญากรรมที่รัฐกระทำ กลับมามีชีวิตอีกครั้ง"

การขับไล่ชาวโรฮิงญาจำนวนมากออกจากรัฐยะไข่ในเดือน ส.ค. และ ก.ย. ปี 2017 นั้น เป็นปฏิบัติการทางทหารที่โหดร้ายอย่างยิ่งอย่างไม่ต้องสงสัย

ผู้เขียนเป็นหนึ่งในนักข่าวจำนวนน้อยมากที่ได้เห็นการจงใจเผาทำลายหมู่บ้านชาวโรฮิงญาในรัฐยะไข่ และได้เห็นความทุกข์ทรมานอันน่าสยดสยองของคนหลายแสนคนที่หนีไปยังประเทศบังกลาเทศที่อยู่ใกล้เคียง

เรื่องราวที่พวกเขาเล่าเกี่ยวกับการฆ่า การทรมาน และการข่มขืนหมู่โดยทหารพม่า ถูกบันทึกไว้อย่างละเอียดโดยกลุ่มสิทธิมนุษยชนและคณะทำงานตรวจสอบข้อเท็จจริงของสหประชาชาติ

มีหลายโอกาสที่บีบีซีได้สัมภาษณ์ชาวยะไข่เกี่ยวกับความเกลียดชังที่พวกเขามีต่อประชากรชาวมุสลิม และผมได้บันทึกเหตุการณ์ทำลายล้างหมู่บ้านโรฮิงญาที่ยังหลงเหลืออยู่อย่างเป็นระบบโดยรัฐบาลเมียนมา

แต่คำถามที่ถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาในศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) หรือ ศาลโลก ซึ่งเป็นศาลสูงสุดของสหประชาชาติก็คือ การกระทำทั้งหมดนี้เข้าข่ายการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์หรือไม่

ผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาที่ยังติดค้าง เดินอยู่ใกล้เขตแดนไร้เจ้าของระหว่างบังกลาเทศและเมียนมา ในเมืองปาลองคาลี เมื่อวันที่ 19 ต.ค. 2017
คำบรรยายภาพ, ชาวโรฮิงญาหลายแสนคนหนีข้ามพรมแดนเมียนมาในปี 2017 เมื่อมีการโจมตีพวกเขาเพิ่มมากขึ้น

ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศก่อตั้งขึ้นในปี 1945 เพื่อช่วยระงับข้อพิพาทระหว่างรัฐ ไม่ใช่เพื่อพิจารณาคดีอาชญากรรมระหว่างประเทศ ทว่าศาลดังกล่าวถูกเลือกให้ชี้ขาดกรณีการโจมตีชาวโรฮิงญาในเมียนมา เนื่องจากไม่ค่อยมีช่องทางอื่นในการเยียวยาผู้เสียหาย

ทางการเมียนมาปฏิเสธข้อกล่าวหาเรื่องการกวาดล้างชาติพันธุ์หรือการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ โดยระบุว่าพวกเขาเพียงแต่ตอบโต้การก่อการร้ายของกลุ่มติดอาวุธโรฮิงญาด้วย "ปฏิบัติการกวาดล้าง" ทางทหารเท่านั้น

รายงานของสหประชาชาติในปี 2018 ซึ่งมาจากการสัมภาษณ์หลายร้อยครั้ง ระบุว่ายุทธวิธีของกองทัพ "ไม่ได้สัดส่วนอย่างมากต่อภัยคุกคามด้านความมั่นคงที่แท้จริง" รายงานดังกล่าวระบุว่าผู้นำทางทหารระดับสูงของเมียนมาต้องถูกสอบสวนในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในรัฐยะไข่และข้อหาอาชญากรรมต่อมนุษยชาติในพื้นที่อื่น ๆ ขณะที่เมียนมาปฏิเสธรายงานดังกล่าว

เนื่องจากเมียนมาไม่ได้เป็นภาคีของศาลอาญาระหว่างประเทศ (International Criminal Court - ICC) การจะยื่นฟ้องคดีต่อเจ้าหน้าที่ที่ถูกกล่าวหาว่าก่ออาชญากรรมโหดร้ายในรัฐยะไข่ จึงไม่สามารถทำได้

แต่ในเดือน พ.ย. ปี 2019 ประเทศแกมเบีย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากองค์การความร่วมมืออิสลาม (Organisation of Islamic Co-operation) ได้ยื่นฟ้องต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศหรือศาลโลก โดยโต้แย้งว่าทุกรัฐต่างผูกพันตามอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ดังนั้นทุกรัฐจึงมีส่วนได้เสียในการปฏิบัติตามอนุสัญญาดังกล่าว

แกมเบียไม่เพียงกล่าวหากองทัพเมียนมาเท่านั้นว่าเป็นผู้ก่อการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ยังรวมถึงรัฐแห่งนี้อีกด้วย

นี่ถือเป็นสิ่งใหม่ในกฎหมายระหว่างประเทศ กล่าวคือ รัฐซึ่งไม่ได้ได้รับผลกระทบโดยตรงจากการกระทำหนึ่ง ๆ กลับอ้างว่าตนมีสถานะทางกฎหมายในการยื่นคำร้อง โดยให้เหตุผลว่าตนได้รับผลกระทบทางอ้อมจากการละเมิดอนุสัญญาที่มีความสำคัญเช่นนี้

เมียนมาคัดค้านข้อกล่าวอ้างนี้ แต่ผู้พิพากษาศาลยุติธรรมระหว่างประเทศตัดสินว่าแกมเบียมีสิทธิ์ยื่นฟ้องคดีได้

มิน อ่อง หล่าย ประธานาธิบดีเมียนมา ระหว่างพิธีต้อนรับก่อนการประชุมสุดยอดกับนายอนุทิน ชาญวีรกุล นายกรัฐมนตรีไทย ในเดือน ส.ค. 2026
คำบรรยายภาพ, พล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย นายพลผู้ปกครองเมียนมาในปัจจุบัน รับผิดชอบปฏิบัติการทางทหารในปี 2017

คดีนี้ได้รับความสนใจมากยิ่งขึ้นเมื่อ ออง ซาน ซู จี ผู้เคยได้รับรางวัลโนเบล สาขาสันติภาพ ซึ่งในขณะนั้นดำรงตำแหน่งผู้นำคณะรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งของเมียนมา เลือกที่จะปรากฏตัวเป็นผู้นำการชี้แจงและแก้ต่างเบื้องต้นให้กับประเทศของตัวเองที่กรุงเฮก ซึ่งทำให้เธอถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวาง

เธอมีอิทธิพลอย่างจำกัดมากต่อการกระทำของกองทัพเมียนมาในรัฐยะไข่ แต่การที่เธอปฏิเสธที่จะประณามการกระทำเหล่านั้นทำให้หลายคนที่เคยชื่นชมความกล้าหาญและการยึดมั่นในหลักการประชาธิปไตยของเธอต้องผิดหวัง

นับตั้งแต่เธอถูกโค่นล้มอำนาจโดยการรัฐประหารในปี 2021 และถูกจับกุม การชี้แจงและแก้ต่างในคดีนี้ก็ถูกนำโดยทีมทนายความที่ได้รับการแต่งตั้งจากกองทัพ

ในอดีต การพิสูจน์ว่ามีการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง โดยผู้พิพากษาได้กำหนดเกณฑ์มาตรฐานไว้สูงมากสำหรับกรณีเช่นนี้

โดยทั่วไปแล้ว ในกรณีที่ไม่มีแผนการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่ระบุไว้อย่างชัดเจนเฉกเช่นกรณีของพวกนาซี ผู้พิพากษาจะกำหนดให้พยานหลักฐานที่นำเสนอต่อศาลต้องมีน้ำหนักเพียงพอจนสามารถสรุปได้ว่า การกระทำของจำเลยนั้นมีเจตนาเพื่อฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ โดยไม่อาจตีความไปเป็นอย่างอื่นได้อีก

เมื่อบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาได้ยื่นฟ้องเซอร์เบียต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) ในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เมื่อปี 1993 ศาลต้องใช้เวลาถึง 14 ปีจึงได้ข้อสรุปว่า แม้เหตุการณ์ต่าง ๆ เช่น การสังหารหมู่ซเรเบรนิซาในปี 1995 จะเข้าข่ายการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แต่ก็ไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะพิสูจน์ได้ว่ารัฐเซอร์เบียมีเจตนาในการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ อย่างไรก็ตาม ศาลพบว่าเซอร์เบียมีความผิดฐานล้มเหลวในการป้องกันไม่ให้เกิดการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ดังกล่าว

ทนายความของเมียนมาและ ออง ซาน ซู จี ได้โต้แย้งในประเด็นที่คล้ายคลึงกันนี้

ซู จี กล่าวว่า ทีมงานของแกมเบียบิดเบือนข้อเท็จจริงเกี่ยวกับความขัดแย้งที่ซับซ้อนและปฏิบัติการทางทหาร และถึงแม้เธอจะยอมรับว่าอาจมีการก่ออาชญากรรมสงครามต่อชาวโรฮิงญา แต่ก็ไม่ใช่หลักฐานที่พิสูจน์เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์

ออง ซาน ซู จี อดีตผู้นำเมียนมา ให้สัมภาษณ์สื่อมวลชนระหว่างการแถลงข่าวที่เมืองเนปิดอว์ เมื่อวันที่ 15 พ.ย. 2017
คำบรรยายภาพ, การที่ ออง ซาน ซู จี ปฏิเสธที่จะประณามการกระทำของกองทัพเมียนมาในรัฐยะไข่ ทำให้ผู้ที่เคยชื่นชมเธอกลับรู้สึกผิดหวัง

แต่อาร์ซาลัน สุเลมาน เชื่อว่าหลักฐานที่ทีมของเขารวบรวมได้นั้นเพียงพอที่จะผ่านเกณฑ์มาตรฐานที่สูงนั้นได้

"สิ่งที่เรานำเสนอต่อศาลคือประวัติศาสตร์อันยาวนานของการเลือกปฏิบัติที่มุ่งเป้าไปที่ชาวโรฮิงญา ไปจนถึงว่าประวัติศาสตร์นั้น รวมถึงนโยบายต่าง ๆ เกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับมันอย่างไร ซึ่งเป็นพื้นฐานในการทำความเข้าใจภาษา วาทกรรม โฆษณาชวนเชื่อ และนโยบายของรัฐบาลที่เป็นส่วนหนึ่งของ 'ปฏิบัติการกวาดล้าง' ในปี 2017" สุเลมานกล่าว

"เราได้หารือกันเกี่ยวกับกฎหมายสัญชาติปี 1982 และกฎหมายเลือกปฏิบัติที่เข้มงวดขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งจำกัดการเข้าถึงการศึกษา การดูแลสุขภาพ การดำรงชีพ และการเดินทาง ซึ่งทั้งหมดนี้ทำให้การดำรงชีวิตของชาวโรฮิงญาเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้โดยแท้ และเราได้โต้แย้งว่านี่เป็นหนึ่งในหลาย ๆ ตัวบ่งชี้ถึงเจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์"

จะเกิดอะไรขึ้นหากศาลตัดสินให้แกมเบียชนะคดี ?

เมียนมาจะกลายเป็นที่เสื่อมเสียจากการก่อ "อาชญากรรมที่ร้ายแรงที่สุด" (the crime of crimes) ซึ่งทำให้เมียนมาต้องไปอยู่ในสถานะเดียวกับนาซีเยอรมนี กลุ่มติดอาวุธชาวฮูตูในรวันดา และกลุ่มชาวเซิร์บในบอสเนียผู้ก่อเหตุที่ซเรเบรนิซา

สิ่งนี้อาจถือเป็นอุปสรรคสำหรับ พล.อ.อาวุโส มิน ออง หล่าย นายพลผู้ปกครองเมียนมาในปัจจุบัน ซึ่งเป็นบุคคลที่มีส่วนรับผิดชอบหลักต่อปฏิบัติการทางทหารในปี 2017 และในช่วงหลายเดือนที่ผ่านมา เขาได้พยายามปรับปรุงภาพลักษณ์อันย่ำแย่ของตนในเวทีระหว่างประเทศ

คำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) นั้นไม่มีกระบวนการอุทธรณ์ แต่ในขณะเดียวกัน คำตัดสินดังกล่าวก็ไม่มีบทลงโทษใด ๆ ตามมาเช่นกัน

ผู้นำการรัฐประหารของเมียนมารายนี้ให้ความสำคัญเป็นอันดับแรกกับการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับประเทศเพื่อนบ้านในเอเชีย ซึ่งดูจะไม่ค่อยใส่ใจกับคำตัดสินในลักษณะนี้มากนัก มากกว่าการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับประเทศตะวันตกที่ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้อย่างจริงจัง

ผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญารวมตัวกันที่ค่ายในเมืองค็อกซ์บาซาร์ เพื่อรำลึกครบรอบ 9 ปีของการอพยพครั้งใหญ่จากเมียนมา ภายหลังการปราบปรามของกองทัพในรัฐยะไข่
คำบรรยายภาพ, ผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาในเมืองค็อก บาซาร์ ของบังกลาเทศ ร่วมกันรำลึกครบรอบ 9 ปีของการอพยพออกจากเมียนมา

แต่สำหรับชาวโรฮิงญาพลัดถิ่นจำนวนมหาศาล คำตัดสินนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง

“นี่เหมือนเป็นการยอมรับอย่างเป็นทางการถึงความทุกข์ทรมานของเรา” โมฮัมเหม็ด นาวคิม ชาวโรฮิงญาที่ถูกขับไล่ออกจากเมืองบูตีดองในรัฐยะไข่เมื่อปี 2017 และปัจจุบันอาศัยอยู่ในแคนาดากล่าว

"สำหรับชาวโรฮิงญา การพิจารณาคดีครั้งนี้เป็นช่วงเวลาแห่งการยอมรับความทุกข์ทรมานของเราหลังจากที่ถูกปฏิเสธมานานหลายปี ชาวโรฮิงญารอคอยความยุติธรรมมานานหลายทศวรรษ ไม่ใช่แค่ในปีนี้"

เขาและนักเคลื่อนไหวชาวโรฮิงญาคนอื่น ๆ หวังว่าคำตัดสินที่เป็นคุณต่อแกมเบียจะกระตุ้นให้ประเทศอื่น ๆ ดำเนินการอย่างประสานงานกันมากขึ้นเพื่อหาทางออกที่จะช่วยให้พวกเขาสามารถกลับบ้านในรัฐยะไข่ได้อย่างปลอดภัย

ผู้คนกว่าล้านคนติดอยู่ในค่ายผู้ลี้ภัยที่สภาพย่ำแย่ในบังกลาเทศ ทั้งยังถูกห้ามไม่ให้หางานทำ ในขณะที่เงินทุนสนับสนุนจากนานาชาติเริ่มหมดลง

แต่อุปสรรคขวางความหวังนี้ไม่ให้เป็นจริงนั้นมีมากมายเหลือเกิน

รัฐยะไข่ถูกทำลายล้างอย่างหนักจากความขัดแย้งระหว่างกองทัพเมียนมาและกองทัพอาระกันกลุ่มกบฏ ซึ่งขณะนี้ควบคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐ โดยได้รับการสนับสนุนจากชาวยะไข่พื้นเมืองซึ่งต่อต้านอย่างรุนแรงต่อการกลับมาของชาวโรฮิงญา

หมู่บ้านชาวโรฮิงญาหลายแห่งถูกทำลายไปอย่างสิ้นเชิง และการสนับสนุนจากนานาชาติก็ลดลงเรื่อย ๆ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ซึ่งแม้จะมีคำตัดสินคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในศาลสูงสุดของโลก ก็ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงความเป็นจริงนั้นได้

Myanmar's Union Minister for the Ministry of the President's Office Ko Ko Hlaing attends a hearing on the day the International Court of Justice (ICJ) delivers its judgment in the case brought by Gambia accusing Myanmar of genocide against the Rohingya Muslim minority, in The Hague, Netherlands, November 19, 2026. REUTERS/Piroschka van de Wouw
คำบรรยายภาพ, (จากซ้าย) โก โก หล่าย รัฐมนตรีประจำสำนักงานประธานาธิบดีเมียนมา เข้าร่วมการพิจารณาคดีในวันที่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศอ่านคำพิพากษาในคดีที่ประเทศแกมเบียยื่นฟ้องเมียนมา โดยกล่าวหาว่าเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชนกลุ่มน้อยชาวมุสลิมโรฮิงญา ณ กรุงเฮก ประเทศเนเธอร์แลนด์ เมื่อวันที่ 19 พ.ย. 2026

รายงานเพิ่มเติมโดยบีบีซีไทย