Sidee ayaad ilkahaaga uga dhigi kartaa kuwo cad cad haddii aad jeceshahay kafeyga iyo shaaha?

Xigashada Sawirka, Getty Images
- Author, Lauren Potts
- Published
- Waqtiga akhriska: 5 daqiiqo
Is hor taag qaybta daawada ilkaha ee dukaamada waaweyn. Waxaad ku arki doontaa baakadaha iyo sanduuqyada daawada ilkaha dushooda sheegashooyin badan oo ku saabsan caddeynta ilkaha.
Waxay u muuqataa inaan hadda aad uga walaacsanahay ama uga fikirayno caddeynta ilkaha, si ka badan sidii hore.
Sahan ay samaysay hay'adda Oral Health Foundation ayaa lagu ogaaday in 42 boqolkiiba dadku ay sheegeen in waxa ugu horreeya ee ay jeclaan lahaayeen inay sameeyaan si dhoollacaddayntoodu u noqoto mid soo jiidasho leh, ay tahay inay ka dhigaan ilkahooda kuwo aad u cad.
Hase yeeshee, ma dawooyinka ilkaha lagu caddeeyo ayaa ah xalka kaliya? Mise cuntooyinka aan cunno ayaa iyaguna gacan ka geysan kara ilaalinta midabka dabiiciga ah ee ilkaha?
Ma ilkahaaga ayaa wasakh ama midab kale yeesha ka dib markaad cabto shaah ama qaxwo? Waa maxay siyaabaha fudud ee aad ilkahaaga ku ilaalin karto inay caddaan ahaadaan? Bal aan eegno.
Maxay ilkuhu u midab doorsoomaan?
Sida uu sheegay dhakhtarka ilkaha Toby Hancock, waxaa jira laba nooc oo ah wasakhda ama midab doorsoomida ilkaha: mid gudaha ah iyo mid dibadda ah. Wuxuu dhakhtar ahaan uga shaqeeyaa xarun gaar loo leeyahay iyo sidoo kale Adeegga Caafimaadka Qaranka ee Britain (NHS).
Isbeddelada midabka ee ka dhaca gudaha iligga waxaa loo yaqaannaa wasakhda ama midab doorsoomida gudaha.
Midabka gudaha ilkaha ayaa isbeddeli kara sababo la xiriira cillado hidde-side ah, sida xaaladda loo yaqaan amelogenesis imperfecta oo saameysa midabka dahaarka sare ee iligga (enamel), ama natiijo ka dhalan karta isticmaalka daawooyin qaarkood.
Wasakhda dusha sare (extrinsic staining), sida magaceedaba ka muuqata, waxay ka dhacdaa dusha sare ee ilkaha.
Sigaar-cabista, nadaafad-darrada ilkaha, iyo cuntooyinka iyo cabitaannada qaarkood ayaa ka mid ah waxyaabaha sababa noocan wasakhda ah.
Waa kuwee noocyada cuntada ee beddela midabka ilkaha?

Xigashada Sawirka, BBC Food
Warbixinada qotada dheer iyo wararka BBC Somali oo toos kuugu imanaaya WhatsApp.
Halkaan kaga soo biir
Dhamaadka xayeysiinta
Hancock wuxuu leeyahay dhammaanteen waan ognahay in cabitaannada qaarkood ay mas'uul ka yihiin wasakhoobidda ilkaha. Arrintan waxaa ka mid ah cabitaannada ay ku jiraan tannins. Tannins waa walax kiimiko ah oo si dabiici ah looga helo dhirta.
"Khamriga cas, qaxwada, iyo shaaha waa sababaha caadiga ah ee wasakhoobidda ilkaha. Qaxwada Espresso gaar ahaan waxay wasakhaysaa ilkaha," ayuu yiri.
Sida laga soo xigtay shirkadda adeegyada caafimaadka ee Bupa, cuntooyinka iyo cabitaannada kale ee midabka leh ayaa sidoo kale wasakhayn kara ilkaha.
Shirkaddu waxay ka digaysaa in midabada madow ee ku jira maraqa yaanyada iyo maraqa soy ay sidoo kale wasakhayn karaan ilkaha.
Xawaashyada loo isticmaalo jikooyinkayaga iyo xitaa suxuunta makhaayadaha, waxaa jira hal xawaash oo wasakhayn kara ilkaha. Hancock wuxuu leeyahay, "xawaashka loo isticmaalo curry wuxuu wasakhayn karaa ilkaha si mugdi ah."
Dhammaanteen waxaan aragnay wasakhda jaalaha ah ee ka soo baxda Suxuunteenna ka dib markaan cunno biryani.
Turmeric-ku wuxuu ilkahayaga u wasakhayn karaa si taa la mid ah. Tani waxay tusaale weyn u tahay arrintan.
Wuxuu sharraxayaa "Qaab-dhismeedka yar ee dhoobada dhoobada ah aad ayuu ugu eg yahay qaab-dhismeedka dhaldhalaalka ilkaha. Nasiib darro, qaab-dhismeedkani si fudud ayuu u wasakheeyaa. Cuntooyinka isku midka ah ee saxankaaga wasakhayn kara ayaa sidoo kale wasakhayn kara ilkahaaga."
Ka fogaanshaha dhammaan cuntooyinka iyo cabitaannada noocaas ah waxay kaa caawin karaan ilaalinta ilkaha cad, laakiin ka fogaanshaha gebi ahaanba ma aha wax la taaban karo.
Siyaabaha ugu sahlan ee looga fogaado in ilkuhu midab-doorsoomaan
Sida uu sheegay Hancock, cadayashada ilkaha isla marka la cuno cuntada ka dib ayaa ah habka ugu wanaagsan ee looga hortagi karo wasakhda ama midab doorsoonka ilkaha, balse mar walba suurtagal ma aha in sidaas la sameeyo.
Hase yeeshee, waxaa jira hab lagu ilaalin karo ilkaha oo laga hortagi karo wasakhda xitaa marka aadan haysan caday. Habkaasina waa cunista cuntooyinka adag ee qallafsan.
"Cuntadu in kasta oo ay adag tahay, haddana waxay gacan ka geysan kartaa nadiifinta dabiiciga ah ee ilkaha," ayuu yiri Hancock. "Cunista waxyaabaha adag sida karootada cayriin waxay u shaqeeyaan sidii qalab wax xoqa, iyagoo ka saaraya lakabka dhegdhegga leh ee bakteeriyada (oo loo yaqaan 'plaque') ee ku ururtay ilkahaaga."
Waa in taxaddar la sameeyaa marka la cunayo miraha, maadaama aashitada ku jirta ay dhaawici karto lakabka sare ee ilkaha ilaaliya, taas oo keeni karta in ilkuhu si fudud u yeeshaan wasakh ama midab-doorsoon.
Dhanka kale, wax dhib ah kuma jirto cunista farmaajada. Hase yeeshee, waxaa muhiim ah in la doorto nooca saxda ah ee farmaajada.
"Farmaajada adag aad bay ugu fiican tahay nadiifinta ilkaha," ayuu yiri Hancock. "Markaad qaniinto, waa inay farmaajadaas ka muuqato raadadka ilkahaaga si cad. Laakiin farmaajooyinka jilicsan ee dhegdhegga leh ma laha faa'iidadaas; waxay ku dhegaan ilkaha."
Talada dhakhtarka ee ilkaha looga dhigo kuwo mar kasta cad
Hancock wuxuu leeyahay habka ugu wanaagsan ee ilkaha cad loo ilaaliyo waa in la ilaaliyo nadaafadooda laga bilaabo billowga.
Ilkaha waa in la cadayaa ugu yaraan laba jeer maalintii. Si kastaba ha ahaatee, cadayashada cuntada ka dib waxay sidoo kale gacan ka geysan kartaa ilaalinta nadaafadda ilkaha.
Wuxuu sharxayaa "Dhalaalka ilkaha way adag tahay in la wasakheeyo haddii uu dhalaalayo oo siman yahay. Tusaale ahaan, dusha sare ee gudaha koobka shaaha ee si fiican loo nadiifiyey way adag tahay in la wasakheeyo. Laakiin haddii koobku yahay mid wasakh ah oo qallafsan, si fudud ayuu u wasakhoobi karaa."
Sida ugu wanaagsan ee looga hortago wasakhda ilkaha waa in laga hortago inay sameysanto wasakhdu marka hore. Gaar ahaan marka aad tixgeliso qiimaha daaweynta caddaynta ilkaha, waxaa ka wanaagsan inaad badbaado qabto intii aad ka qoomameyn lahayd.
Waxaa jira siyaabo kale oo fudud oo looga hortago wasakhda ilkaha, gaar ahaan dadka caado u leh inay cabbaan cabitaanno ay ku badan tahay tannin.
Hancock wuxuu ku talinayaa "Isla markiiba dhaq koobka ka dib markaad qaadato kafeega ugu dambeeya. Kadib ku buuxi biyo yar oo cab. Biyo raaci oo tuf. Tani waxay kaa caawin doontaa inaad ka saarto qaar ka mid ah kiimikooyinka ku jira shaaha."
Sida laga soo xigtay Bupa, sameynta isbeddello qaab nololeed ayaa sidoo kale kaa caawin kara.
Caanaha oo lagu daro shaaha iyo kafeega waxay yareyn kartaa khatarta wasakhda ilkaha.
Markaa haddii aad rabto inaad ilaaliso caddaanta Ilkahaaga oo aad gaarto dhoola cadeyn qurux badan, waxaa jira qaabab aad isku dayi karto ka hor intaadan lacag ku bixin caddaynta ilkaha.

























