Waa kuwee shirkadaha balaayiinka doollar ka faa'iiday dagaalka Iran?

Iyadoo qoysaska adduunka oo dhan ay bixinayaan kharashaadka ka dhashay dagaalka Mareykanka–Israel ee ka dhanka ah Iran, shirkado qaar ayaa si weyn uga faa'iideystay isla muddadaas.

Hubanti la'aanta ka dhalatay colaaddan iyo xiritaanka dhabta ah ee Iran ay ku sameysay Marinka Hormuz ayaa kordhisay kharashaadka nolosha, waxayna culays saartay miisaaniyadaha shirkadaha, qoysaska, iyo dowladaha.

Si kastaba ha ahaatee, halka qaar ay gaareen heer dhibaato dhaqaale, kuwa kale—oo ganacsigoodu si gaar ah faa'iido ugu yeesho xilliyada dagaalka ama ka faa'iideysta isbeddellada qiimaha tamarta—ayaa helay faa'iidooyin aan hore loo arag.

Halkan waxaan ku eegaynaa qaar ka mid ah shirkadaha sameeyay balaayiin doolar oo faa'iido ah iyadoo dagaalka Bariga Dhexe uu sii socdo.

Shirkadaha shidaalka iyo gaaska

Saameynta dhaqaale ee ugu weyn ee dagaalkan ilaa hadda waa kor u kaca degdegga ah ee qiimaha tamarta.

Qiyaastii shan-meelood meel shidaalka iyo gaaska adduunka ayaa mara marinka Hormuz, balse dhoofintaasi waxay si ku dhow u istaagtay tan iyo dhammaadka Febraayo.

Taasi waxay keentay carqalad weyn oo ku timid suuqyada tamarta caalamka, iyadoo kor u qaadday qiimaha shidaalka isla markaana saameyn ku yeelatay dhaqaalaha dalal badan iyo kharashaadka nolosha ee dadka caadiga ah.

Natiijada xaaladdan waxay noqotay isbeddel aad u daran oo ka dhacay suuqyada tamarta, taas oo ka faa'iideysay qaar ka mid ah shirkadaha ugu waaweyn ee Shidaalka iyo gaaska adduunka.

Guul-wadayaasha ugu waaweyn waxaa ka mid noqday shirkadaha Shidaalka ee Yurub, gaar ahaan kuwa leh waaxyo ganacsi oo waaweyn, kuwaas oo awood u yeeshay inay faa'iidooyin aad u badan ka helaan kor u kaca degdegga ah ee qiimaha.

Shirkadda BP ayaa sheegtay in faa'iidadeedu ay ka badbaaday oo ay ka badatay laba jibbaar, iyadoo gaartay $2.3 bilyan saddexdii bilood ee ugu horreeyay sanadka, waxayna ku tilmaantay waxqabadka waaxdeeda ganacsiga mid "aan caadi ahayn".

Shirkadda Shell ayaa sidoo kale ka badisay saadaasha falanqeeyayaasha, iyadoo ku dhawaaqday in faa'iidada shirkaddu rubacii hore ee sanadka gaartay $92.6 bilyan.

Shirkadda TotalEnergies, oo ah shirkad caalami ah oo kale, ayaa heshay faa'iidadeeda oo korortay ku dhowaad 30%, taas oo ay saameyn ku yeesheen isbeddellada suuqyada shidaalka iyo tamarta. Waxay kasbatay $4.5 bilyan rubacii hore ee sanadkan.

Dhanka kale, shirkadaha Mareykanka ee ExxonMobil iyo Chevron ayaa arkay hoos u dhac dakhliga marka loo eego isla muddadii sanadkii hore, taas oo la xiriirta carqaladaha ku yimid sahayda tamarta ee Bariga Dhexe.

Si kastaba ha ahaatee, labada shirkadoodba waxay soo bandhigeen natiijooyin ka fiican intii la filayay, waxayna saadaalinayaan in faa'iidadoodu ay kordhi doonto inta ka dhiman sanadka, maadaama qiimaha shidaalka uu weli ka sarreeyo heerkii uu ahaa bilowgii dagaalka.

2. Bangiyada waawayn

Bangiyada waaweyn ee adduunka qaar ayaa sidoo kale helay faa'iidooyinkooda oo kordhay intii lagu jiray dagaalka Iran.

JPMorgan Chase & Co. ayaa sheegtay in waaxdeeda ganacsiga (trading division) ay soo gashay dakhli rikoodh ah oo gaaraya $11.6 bilyan rubacii hore ee 2026, taas oo ka caawisay bangiga inuu diiwaangeliyo faa'iidada rubac saddexaad ee ugu weyn taariikhdiisa.

Bangiyada kale ee loo yaqaan "Big Six" ee Mareykanka—Bank of America, Morgan Stanley, Citigroup, Goldman Sachs, iyo Wells Fargo—ayaa sidoo kale helay faa'iidooyinkooda oo si weyn u kordhay rubacii hore ee sanadka.

Wadar ahaan, bangiyadani waxay soo sheegeen faa'iido ku dhow $47.7 bilyan rubacii hore ee 2026.

Falanqeeye Susannah Streeter oo ah madaxa istaraatiijiyadda maalgashiga ee Wealth Club ayaa sheegtay in kororka ganacsiga uu si gaar ah uga faa'iideeyay bangiyada maalgashiga, gaar ahaan Morgan Stanley iyo Goldman Sachs.

Wall Street ayaa ka faa'iideystay baahida sare ee macaamilka maaliyadeed, iyadoo maalgeliyayaashu ay si degdeg ah u iibiyeen saamiyada iyo bonds-ka khatarta ah una wareegeen hantiyo ammaan ah. Isla markaana, qaar kale ayaa isku dayay inay ka faa'iideystaan isbeddelka degdegga ah ee suuqyada, taas oo kordhisay mugga ganacsiga.

Shirkadaha difaaca

Sida ay sheegtay Emily Savich oo ah falanqeeye sare oo ka tirsan RSM UK, mid ka mid ah kooxaha ugu dhaqsaha badan ee ka faa'iideysta dagaallada waa shirkadaha ka shaqeeya warshadaha difaaca.

Waxay BBC-da u sheegtay in "isku dhaca uu muujiyay daciifnimada nidaamyada difaaca cirka, isla markaana uu dardargeliyay maalgelinta difaaca gantaallada, nidaamyada ka hortagga drones-ka, iyo qalabka milatari ee Yurub iyo Mareykanka."

Marka laga reebo muujinta muhiimadda shirkadaha difaaca, dagaalku wuxuu sidoo kale ku qasbaa dowladaha inay dib u buuxiyaan kaydka hubkooda, taas oo kordhisa baahida alaabada milatari.

Shirkadda BAE Systems, oo soo saarta qaybo ka mid ah diyaaradda dagaalka ee F-35, ayaa warbixinteedii ugu dambeysay ku sheegtay inay filayso koror weyn oo ku yimaada iibkeeda iyo faa'iidadeeda sanadkan.

Shirkaddu waxay sidoo kale sheegtay in "khataraha amni ee sii kordhaya" ee caalamka ay sababeen in dowladuhu kordhiyaan kharashaadka difaaca, taas oo u abuurtay jawi ku habboon koritaanka hawlaheeda ganacsi.

Shirkadaha tamarta cadceedda laga dhaliyo

Falanqeeye Susanna Streeter ayaa sheegtay in dagaalku sidoo kale muujiyay baahida loo qabo in la yareeyo ku tiirsanaanta shidaalka fosilka (fossil fuels).

Sida ay sheegtay, xaaladdan waxay "si weyn u dardargelisay u wareegista tamarta la cusboonaysiin karo ama cadceedda ku shaqeysa," xitaa gudaha Mareykanka, halkaas oo maamulka Donald Trump uu caan ku yahay halku-dhigga "Dig, baby, dig" oo lagu dhiirrigelinayo isticmaalka shidaalka fosilka.

Ms. Streeter waxay intaas ku dartay in dagaalku ka dhigay maalgashiga tamarta la cadceedda mid loo arko xasillooni iyo adkaysi ka dhan ah qalalaasaha dhaqaale.

Shirkadda Mareykanka ee NextEra Energy ee gobolka Florida ayaa ka mid ah kuwa ka faa'iideystay xaaladdan, iyadoo saamigeedu uu kordhay 17% tan iyo bilowgii sanadka, maadaama maalgashadayaashu ay u jeesteen iibsashada saamigeeda.

Shirkadaha Danish-ka ah ee Vestas iyo Ørsted ayaa sidoo kale sheegay koror muuqda oo faa'iido ah, taas oo muujinaysa in saameynta dagaalka Iran ay sidoo kale dardar gelisay kobaca shirkadaha tamarta nadiifka ah.

Dalka UK shirkadda Octopus Energy ayaa BBC-da u sheegtay in dagaalka Iran uu sababay "koror weyn" oo ku yimid iibka tamarta qorraxda (solar panels) iyo kuleyliyeyaasha tamarta hawo (heat pumps), iyadoo iibka solar panels uu kordhay 50% tan iyo dhammaadka Febraayo.

Kor u kaca qiimaha shidaalka ayaa sidoo kale kordhiyay baahida baabuurta korontada (electric vehicles), iyadoo shirkadaha Shiinaha ee soo saara EV-yada ay si gaar ah uga faa'iideysteen fursaddan.