Yaa xukumi doona Ruushka marka Putin uu xukunka ka dago?

    • Author, विताली शेवचेंको
    • Role, मुख्य विश्लेषक, बीबीसी मॉनिटरिंग
  • Published
  • Waqtiga akhriska: 11 daqiiqo

Saacado kooban kadib markii Ruushku weeraray Ukraine 24-kii Febraayo 2022, Madaxweyne Vladimir Putin wuxuu xarunta dowladda Ruushka ee Kremlin isugu yeeray ganacsatada ugu taajirsan dalka.

Kulankaas waxaa lagu qabtay Hoolka Yekaterininskiy ee ku yaalla gudaha Kremlin.

In ka badan soddon bilyaneer ganacsato ah ayaa fadhiyay geeska kale ee hoolka. Intooda badan waxay xirteen maaskaro sababo la xiriira cudurka faafa ee Covid.

Wariye ka tirsan wargeys Ruush ah oo goobta ku sugnaa ayaa qoray in bilyaneerradu ay u muuqdeen kuwo daal iyo walwal ka muuqdo.

Markii Putin uu soo galay hoolka, wuxuu ka fogaaday ganacsatada oo ka fariistay meel ka fog, iyadoo masaafad weyn ay u dhaxeysay isaga iyo iyaga. Isagu-se ma uusan xirin maaskaro.

Kulankaas, Putin wuxuu ganacsatada kula hadlay qaabkiisa gaarka ah, isagoo sheegay inuu ka rajeynayo inay dowladda ku garab istaagaan dagaalka.

Wuxuu yiri, "Waxaan idinka codsanayaa dhammaantiin inaad fahamtaan xaaladda hadda taagan. Dowladda la shaqeeya, oo raadiya wadooyin lagu ilaalin karo wax soo saarka, dhaqaalaha iyo shaqooyinka."

"Aamusnaanta waxay noqotay aqoonsiga ganacsatada"

Muuqaalka kulankaas ee Kremlin uu baahiyay, wax ganacsade bilyaneer ah oo hadlay ma jirin. Dhammaantood way iska aamusnaayeen oo wax kalmad ah ma jeedin.

Aamusnaantaas hadda waxay noqotay sumadda lagu garto ganacsatada ugu taajirsan Ruushka. Xukunka Vladimir Putin, waxay si fiican u barteen in ka hadalka ka dhanka ah dowladda uu yeelan karo qiimo aad u culus.

Sannadkii 2003, ganacsadaha ugu taajirsan Ruushka ee Mikhail Khodorkovsky wuxuu Putin ku eedeeyay inuu dhiirrigelinayo musuqmaasuqa.

Xilligaas wuxuu sidoo kale taageero dhaqaale siinayay kooxaha mucaaradka. Kadib, wuxuu 10-kii sano ee xigay ku qaatay xabsiga, isagoo lagu eedeeyay ka baaqsiga bixinta canshuurta, khiyaano iyo musuqmaasuq. Isagu se wuxuu beeniyay eedeymahaas oo dhan. Xiritaankiisu waxay noqotay digniin cad oo loo diray ganacsatada kale.

Tani waa sababta ay ganacsatada waaweyn ee Ruushka, inkastoo ay ka xun yihiin dagaalka Ukraine, aysan si furan wax uga sheegin.

Laakiin aamusnaantaas gudaha, waxaa ka socda dhaqdhaqaaq. Qaar ka mid ah dadka ugu awoodda badan dunida ganacsiga Ruushka ayaa hadda ka fikiraya Ruushka Putin kadib.

Waxay is weydiinayaan sida mustaqbalka dalka u ekaan doono marka madaxweynuhu uu ka tago xilka ama uu dhinto.

Ruushku ma noqon karaa sidii 1990-meeyadii mar kale?

Xilligaas, bilyaneerada dalka waxay ku lahaayeen saameyn weyn siyaasadda iyo awoodda. Mise Ruushka waxaa ka dhici kara nidaam siyaasadeed oo xorriyad badan leh, laguna maamulo siyaasad nadiif ah?

Arkady Ostrovsky, oo ah wariye ka tirsan The Economist oo si dhow ula socda arrimaha Kremlin, ayaa dhawaan wareysi dhowr saacadood ah la yeeshay mid ka mid ah ganacsatada ugu taajirsan Ruushka.

Wuxuu sheegayaa in isbeddel siyaasadeed oo weyn uu ka muuqdo ganacsatada ugu taajirsan Ruushka, marka laga hadlayo mustaqbalka dalka.

Ganacsatada bilyaneerka ah ee Ruushka ayaa noqonaya kuwo aan degganeyn

Kadib burburkii Midowgii Soofiyeeti ee 1991, waxaa Ruushka ka soo baxay fasal cusub oo ganacsato awood leh. Dadkani waxay ka faa'iideysteen fursadaha ka dhashay dhammaadkii nidaamkii shuuciga, waxayna indho-qabadsi ku noqdeen kuwo aad u taajir ah.

Laakiin hamigoodu kuma koobnayn kaliya lacag sameynta. Waxay doonayeen inay saameyn ku yeeshaan hoggaamiyeyaasha iyo dowladda, si ay u helaan faa'iido iyaga u gaar ah.

Waxaa loogu yeeray 'oligarch'. Ereygan wuxuu ka yimid luqadda Giriigga ee qadiimiga ah, macnaheeduna waa dad yar oo gacanta ku haya awoodda iyo maamulka.

1990-meeyadii, taajiriinta cusub ee Ruushka ayaa si degdeg ah u soo baxay. Shirkadaha waaweyn ee dowladda ayaa la gaar yeelay, dadkii lahaa xiriir siyaasadeed iyo ganacsi oo sax ahna waxay habeen keliya ku noqdeen milyaneer iyo bilyaneer.

Xilligaas musuqmaasuq wuxuu ahaa mid caadi ah. Waxaa jiray isbahaysi u dhexeeya hoggaamiyeyaasha iyo ganacsatada. Xitaa, ganacsatadu waxay isku dili jireen midba midka kale si ay u helaan faa'iido ganacsi.

Laakiin isla markiiba kadib markii uu noqday madaxweyne sannadkii 2000, Vladimir Putin wuxuu bilaabay inuu yareeyo awoodda bilyaneeradaan. Ma uusan dooneyn inuu awoodda la wadaago cidna. Dhaqaalaha Ruushka ayaa soo hagaagayay, dowladda dhexe-na waxay noqoneysay mid xooggan. Sababtaas awgeed, way u fududaatay Putin inuu ka hortago bilyaneerada.

Bill Browder wuxuu ahaa mid ka mid ah maalgashadayaasha ajnabiga ah ee waaweyn ee Ruushka. Wuxuu bilaabay olole ka dhan ah musuqmaasuqa. Kadib sannadkii 2005 waxaa laga mamnuucay inuu galo Ruushka.

"Putin ayaa ganacsatada hoos geeyay awoodda dowladda."

Sida BBC News ay sheegtay, Browder wuxuu sheegayaa in hab-dhaqanka bilyaneerada Ruushka ee hortiisa Putin uu gebi ahaanba isbeddelay. Wuxuu xasuusanayaa maalmihii dagaalka ka horreeyay, markii ganacsatada Ruushka ay ka qayb geli jireen Madasha Dhaqaalaha ee Davos.

Browder wuxuu yiri, "Waxaan xasuustaa in ganacsatadani ay halkaas ku socon jireen sidii iyaga oo leh meesha oo dhan. Waxaa ka muuqday kibir. Laakiin isla marka Putin uu halkaas yimaado, hab-dhaqankoodu oo dhan wuu isbeddeli jiray. Waxay u dhaqmi jireen sidii carruur dugsi oo cabsi qaba. Kalsoonidoodu way baabi'i jirtay."

Kadib markii uu bilaabmay dagaalka Ukraine ee 2022, Kremlin wuxuu qaatay siyaasad adag si uu u xakameeyo ganacsatada taajirsan ee Ruushka. Ganacsatada dhaleeceeya dagaalka, hantidooda waa la wareegay. Halka kuwa taageeray dowladda la siiyay qandaraasyo waaweyn oo dowladdeed.

Maanta tirada bilyaneerada Ruushka ayaa ka badan sidii hore. Sida majaladda Forbes ay sheegtay, Ruushka waxaa ku nool wadar ahaan 155 bilyaneer. Hantidooda guud waxay gaartay heer rikoor ah oo ku dhow 700 bilyan oo doolar.

Laakiin inkastoo ay daacad u yihiin dowladda oo ay heleen qandaraasyo waaweyn, ganacsatada bilyaneerka ah ee badan ma faraxsana. Walwalkoodu wuu sii kordhayaa.

"Kalitalisnimo, xukun ay bilyaneerradu leeyihiin mise dimuqraadiyad?"

Ganacsatada bilyaneerka ah ee Ruushka ayaa maanta weli haysta lacag badan. Laakiin hadda lacagtoodu uma keeni karto awood siyaasadeed sidii hore.

Hoggaamiyaha masaafuriska ah iyo falanqeeyaha siyaasadda Dmitry Nekrasov wuxuu yiri, "Bilyaneeradu hadda ma haystaan doorasho gaar ah. Waxay ku taajireen Putin awgiis. Laakiin Putin kuma xoog badna iyaga awgood."

Dhibaatooyinka ganacsatadani waxay sidoo kale kordheen dibadda Ruushka. Kadib weerarkii lagu qaaday Ukraine, dalalka reer Galbeedka waxay saareen Ruushka cunaqabateyn badan. Cunaqabateyntaas waxay sidoo kale saameeyeen ganacsatada taajirsan ee halkaas.

Bill Browder wuxuu yiri, "Maanta waxaa loola dhaqmaa sidii dambiilayaal yaryar. Kuma safri karaan si fudud diyaaradahooda gaarka loo leeyahay. Maraakiibtooda raaxada ah ma helaan meel dekedaha waaweyn ee Yurub. Xaaladdaan aad bay ugu bahdilaysaa iyaga."

Xaaladdaan oo kale, qaar ka mid ah bilyaneerada Ruushka ayaa hadda si aamusnaan ah uga fikiraya xilliga Putin kadib. Khubaro badan oo la socda arrimaha Ruushka ayaa sidoo kale tilmaamay arrintaan.

Si kastaba ha ahaatee, hadda ma muuqato wax fursad ah oo Putin uu kaga tagi karo awoodda. Ma jirto wax war ah oo sheegaya in caafimaadkiisu uu xun yahay. Laakiin Putin wuxuu ku jiray awoodda Kremlin ku dhawaad 25 sano. Dadka Ruushkuna waxay og yihiin in maalin uun awooddu isbeddeli doonto.

Putin wuxuu noqday 74 jir bishii hore. Markaas Reuters ayaa weydiiyay inuu doonayo inuu sii hayo awoodda ilaa 2036, wuxuu ku jawaabay, "Kaliya Ilaah baa og ilaa goormaan caafimaadkiisu sii socon doono."

"Ruushku wuxuu noqday mid la qabsaday rabshadaha"

Haddii Putin uu is casilo ama uu ku dhinto xilka, Ra'iisul Wasaaraha Ruushka Mikhail Mishustin ayaa la wareegi doona mas'uuliyadda madaxweynaha. Si kastaba ha ahaatee, ilaa hadda ma muujin wax hammi ah oo ah inuu noqdo madaxweyne. Khubaradu waxay aaminsan yihiin in laga yaabo in taasi ay ahayd sababta loo magacaabay ra'iisul wasaare.

Laakiin xaaladdaan oo kale, waxaa Ruushka ka dhalan kara bannaan awoodeed. Sida ay qabaan khubarada la socda Ruushka, kadib dalka waxaa horyaalla saddex waddo oo suurtagal ah.

Waddada koowaad waa dimoqraadiyadda. Kadib Putin, dimoqraadiyaddu waxay ku xoogaysan kartaa Ruushka. Dowladda waxay u shaqeyn kartaa sida dadku rabaan. Awoodda waxay u gudbi kartaa dadka halkii ay ku jiri lahayd gacanta hal kali-talis ah ama bilyaneer yar.

Dalalka reer Galbeedka iyo dadka qaar ee Ruushka ayaa sidoo kale rajo la mid ah qaba. Laakiin khubaradu waxay aaminsan yihiin in hadda ay tahay tan ugu yar ee suurtagalka ah.

Intii lagu jiray xukunka dheer ee Putin, hay'ado badan oo dimoqraadi ah oo Ruushka ayaa daciifay. Hay'adaha qaarkood gabi ahaanba waa la baabi'iyay.

Wariyaha masaafuriska ah ee Ruushka iyo falanqeeyaha Alexandra Prokopenko waxay tiri, "Ruushku wuxuu la qabsaday rabshadaha ilaa heer ay dadku aysan u baran hababka dimoqraadiyada ee caadiga ah."

"Hoggaamiyaha cusub ma yeelan doono awood la mid ah tan Putin."

Waddada labaad waxay noqon kartaa in kadib Putin, kali-talis cusub uu la wareego Ruushka. Hoggaamiyaha cusub wuxuu sidoo kale sii wadi karaa siyaasadda cadaadiska iyo adkaanta sida Putin.

Si kastaba ha ahaatee, Prokopenko waxay aaminsan tahay in bilowga hoggaamiyaha cusub uusan noqon doonin mid u xoog badan sida Putin. Ma yeelan doono kheyraad iyo awood siyaasadeed intaa le'eg. Waxay qaadan doontaa waqti in nidaam cusub oo kali-talis ah uu xoogaysto.

Waddada saddexaad waxay noqon kartaa soo laabashada bilyaneerada Ruushka. Xaaladdaan, dalka wuxuu dib ugu laaban karaa nidaamkii 1990-meeyadii. Halkaas oo ganacsatada awoodda leh qaarkood iyo kooxahoodu ay wadaagaan si ay u saameeyaan dowladda iyo siyaasadda.

La-taliyihii hore ee Kremlin oo hadda ku nool masaafuriska Dmitry Nekrasov wuxuu aaminsan yahay in xaaladdaan, Ruushka ay xakameyn karaan qoysas ganacsi oo awood leh iyo kooxahooda.

Tani waa isla nidaamkii ay ganacsatada bilyaneerka ah ee badan ee Ruushka ay doonayaan inay soo celiyaan.

"Ganacsatada qaar waxay saaxiibtinimada la sameynayaan saraakiisha hay'adaha amniga"

Prokopenko waxay tiri, "Waxay doonayaan inay ku laabtaan xilligii la dhageysan jiray. Hantidooda lama wareegi jirin, waxayna ogaayeen waxa ay yihiin xeerarka ganacsiga iyo siyaasadda."

Inkastoo awoodda siyaasadeed ee ganacsatadani ay aad uga yar tahay marka la barbar dhigo 1990-meeyadii, lama iska indho tiri karo. Waxay haystaan hanti aad u weyn. Sidaas darteed mustaqbalka waxay isku dayi karaan inay mar kale kordhiyaan saameyntooda siyaasadda iyo awoodda.

Sida uu sheegay Dmitry Nekrasov, ganacsatada qaar waxay horeba isku dayayaan inay xiriir wanaagsan la sameeyaan saraakiisha hay'adaha amniga iyo wasiirada. Laakiin wuxuu leeyahay hadda in laga sii socdo taasi aad bay ugu khatar badan tahay iyaga.

Wuxuu aaminsan yahay in sannadaha soo socda, dhaqanka siyaasadeed ee ganacsatadani uu sidoo kale ku xirnaan doono xaaladdooda dhaqaale.

Ganacsatada haysta lacag caddaan ah oo badan iyo hanti si fudud loo isticmaali karo waxay ku dhiiran karaan inay ciyaaraan khamaar siyaasadeed. Waxay isku dayi doonaan inay boos ka helaan nidaamka la sameyn doono kadib Putin.

Laakiin ganacsatada hantidoodu ku xiran tahay qandaraasyada dowladda iyo naxariista dowladda way ka baqi doonaan inay sidaas sameeyaan. Waxay ka baqayaan in haddii ay ka hor yimaadaan dowladda, hantidooda oo dhan la qaadan karo.

Hadda maxay Putin ugu yeerayaan oday?

Sida ay sheegtay Alexandra Prokopenko, ganacsatada Ruushka ayaa sidoo kale beddelaya habka ay uga hadlaan Putin.

Hore waxay ugu yeeri jireen 'nachalnik'. Luqadda Ruushka macnaheedu waa madax. Ganacsatada qaar waxay ugu yeeri jireen 'pervy' oo macnaheedu yahay qofka koowaad, ama xarfaha hore ee magaciisa 'VV'. Dhammaan magacyadaan waxay lahaayeen dareen ixtiraam.

Laakiin hadda ganacsatada qaar waxay bilaabeen inay ugu yeeraan 'ded'. Macnaheedu waa nin oday ah ama awoowe. Sida ay sheegtay Prokopenko, magacaan hadda wuxuu leeyahay dareen kaftan iyo cadho badan marka loo eego ixtiraam.

Waxay tiri qaar ka mid ah ganacsatada taajirsan ee Ruushka waxay doonayaan in siyaasaddu ay ku soo noqoto nolosha dadka caadiga ah. Waxay doonayaan in cadaadisku yaraado, dadku ay helaan xorriyad ay si furan u hadlaan, iyo in doorashooyin nadiif ah ay ka dhacaan xisbiyo iyo hoggaamiyeyaal siyaasadeed oo kala duwan dhexdooda.

Laakiin hadda jawiga Ruushka waxaa ka jira cabsi badan oo ganacsatadu aysan ku dhiiran karin inay sidaas sameeyaan.

Prokopenko waxay wareysi la yeelatay ganacsade bilyaneer ah. Intii lagu jiray wada hadalkaas wuxuu si joogto ah u fadhiyay taleefankiisa. Wuxuu ka baqayay in hay'adaha sirdoonka Ruushka ay dhageysan karaan wada hadalkiisa si dijitaal ah. Wuxuu u malaynayay in ku fadhiga taleefanka ay adkeyn doonto in la basaaso.

Prokopenko waxay tiri cabsidaas waxay xasuusineysaa xilligii Stalin. Sida ay sheegtay, cabsidaas gabi ahaanba waa mid aan caqli gal ahayn. Laakiin waxay muujineysaa inta ay le'eg tahay cabsida ku faafsan dadka Ruushka.

"Walaaca Ganacsatada oo sii kordhaya iyo rajo-beelka ay ka qabaan mustaqbalka."

Calaamad weyn oo ku saabsan waxa bilyaneerada Ruushka ay ka fikirayaan Ruushka Putin kadib waxay ka timid wareysigii Andrey Melnichenko.

Melnichenko waxaa loogu yeeraa 'Boqorka Bacriminta' ee dunida. Wuxuu ku lug leeyahay ganacsiga bacriminta, waana qofka siddeedaad ee ugu taajirsan Ruushka xilligaan.

Bilowgii sannadkaan wuxuu wareysi siiyay The Economist. Go'aankiisu wuxuu ahaa mid la yaab leh dad badan. Ganacsatada taajirsan ee Ruushka waxay caadi ahaan ka fogaadaan warbaahinta. Gaar ahaan warbaahinta dalkaas oo Kremlin uu u arko mid ka soo horjeeda Ruushka.

The Economist waxay daabacday wareysigiisa iyadoo ay la socoto maqaal uu isagu qoray.

Qaybaha qaar ee wareysiga, Melnichenko wuxuu taageeray mowqifka dowladda Ruushka. Wuxuu yiri Ukraine waxay noqotay goob dagaal oo u dhexeysa Ruushka iyo dalalka reer Galbeedka. Wuxuu aaminsanaa in dalalka reer Galbeedka ay iska indho tireen walaacyada amniga ee Ruushka oo ay khatar geliyeen madax-bannaanidiisa.

Laakiin wareysiga, hadaladiisa qaar ayaa ahaa kuwo ka muhiimsan.

Melnichenko si toos ah uma dalban in Putin uu ka tago xilka. Laakiin wuxuu dhab ahaan u ololeeyay isbeddel weyn oo ku yimaada nidaamka siyaasadeed ee Ruushka. Wuxuu yiri awoodda Ruushka waa inaysan ku jirin gacanta hal qof. Dalka wuxuu u baahan yahay inuu si badan ula xiriiro dunida.

Prokopenko waxay aaminsan tahay in Melnichenko uu doonayay inuu wareysigaan ku bilaabo dood cusub oo dadweyne oo Ruushka ah.

Waxay tiri, "Tani waxay ahayd codsi ku socda ganacsatada kale ee taajirsan inay sidoo kale si furan u hadlaan."

Wareysi muran dhaliyay

Wariyaha wareysiga la yeeshay Melnichenko, Arkady Ostrovsky, wuxuu sheegayaa in labadooda ay dhax martay doodo kulul oo dheer oo dhowr jeer ah. Kulankoodu wuxuu ka dhacay hoteello iyo kafateeriyooyin. Intii lagu jiray waxay cabbeen kafe badan, mararka qaarkoodna waxay cabbeen sigaar.

Sida uu sheegay Ostrovsky, Melnichenko wuxuu si dhab ah uga fikirayay jawaabihiisa. Ma uusan bixin jawaabo horay loo diyaariyay sida siyaasi.

Si kastaba ha ahaatee, waxba Ruushka uma fududa sidaas. Khubarada intooda badan waxay aaminsan yihiin in wareysigaan uu hubaal helay nooc ka mid ah oggolaanshaha dowladda Ruushka. Haddii oggolaanshahaas si toos ah loo bixiyay ama si aamusnaan ah loo oggolaaday, ma cadda.

Sidoo kale ma cadda sababta dowladda Ruushka ay u oggolaatay wareysi noocaan ah. Waxaa suurtagal ah in dowladda ay dooneysay inay dunida u muujiso in Ruushka ay weli ka jirto ilaa xad xorriyad lagu haysto fikrado kala duwan.

"Ma fududa in Putin lala tartamo"

Dhaleeceeyaha Putin Bill Browder wuxuu leeyahay ganacsatada bilyaneerka ah ee badan ee Ruushka kuma faraxsana isaga. Laakiin inta Putin uu ku jiro awoodda, kuma dhiiran doonaan inay shirqool ka sameeyaan isaga.

Browder wuxuu yiri, "Waxay fahamsan yihiin in haddii ay isku dayaan inay ka hortagaan Putin, Putin wuu dili karaa iyaga. Putin waa qof aad u tuhun badan."

Ganacsadaha Mareykanka ah iyo maalgashadaha Mike Calvey ayaa sidoo kale ku raacsan arrintaan. Wuxuu horey u ahaa mid ka mid ah maalgashadayaasha waaweyn ee Ruushka.

Calvey wuxuu yiri, "Maxay ugu dambeyntii sameyn karaan? Ma qaadan doonaan khatarta ah inay si toos ah u galaan xabsiga oo ay lumiyaan hantidooda oo dhan?

Way fududahay in London la fadhiyo oo la yiraahdo maxay ganacsatada oo dhan aysan istaagin oo u diidin. Laakiin dhab ahaantii haddii ay sidaas sameeyaan, taasi ayaa ku dhici doonta iyaga."

Mar, ganacsatada ugu taajirsan Ruushka waxay lahaayeen marin ilaa heerka ugu sarreeya ee awoodda dalka. Waxay saameyn ku yeelan karaan hoggaamiyeyaasha waxayna kaalin ka qaadan karaan go'aamada dowladda.

Laakiin kadib Putin, waxay isku dayi doonaan inay mar kale helaan awooddoodii siyaasadeed ee hore. Su'aasha kaliya ayaa ah in dadka awoodda leh ee ka haray nidaamka awoodda hadda jira ay u oggolaan doonaan inay sidaas sameeyaan.