TikTok i pomnik Stalina: Węgry wspominają powstanie z 1956 roku

Obchody 70. rocznicy antyradzieckiego powstania na Węgrzech łączą historię z narracjami z epoki TikToka.

W kraju coraz mniej jest naocznych świadków powstania z 1956 roku. Organizatorzy obchodów sięgają więc po rodzinne wspomnienia, media społecznościowe i replikę obalonego pomnika Stalina, by przybliżyć rewolucyjne dni nowemu pokoleniu.

W ramach obchodów zorganizowano wydarzenia w całym kraju i wizyty zagranicznych dygnitarzy. Celem jest kultywowanie pamięci o powstaniu wśród młodszych Węgrów, którzy coraz częściej nie wiedzą, co wydarzyło się 70 lat temu.

„Moim osobistym wspomnieniem z 1956 roku jest historia miłosna mojej babci," mówi 31-letnia Anna Zsoldos, kustoszka w Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie.

„Czytając jej listy i pamiętniki, dowiedziałam się, że w czasach studiów miała wielką miłość. [Młody człowiek] zostawił ją, bo musiał emigrować wskutek zaangażowania w protesty na uczelniach."

„Tego dnia w listopadzie 1956 roku, gdy w pośpiechu i bez pożegnania wyjechał z kraju, babcia nie napisała w pamiętniku nic. Narysowała tylko mały czarny krzyżyk."

Anna wychowała się w prowincjonalnym miasteczku Nagykanizsa. Jej najwcześniejsze wspomnienia związane z powstaniem to coroczne szkolne obchody 23 października, tuż przed początkiem ferii jesiennych.

Gdy dorosła, październikowa data stała się dla niej „mniej niezwykła i bardziej przyziemna”. Młodym Węgrom kojarzyła się głównie z dniem wolnym od pracy.

„Babcia opowiadała mi o wydarzeniach z 1956 roku," mówi Daniel Weiner, 19-letni reporter studenckiego kolektywu medialnego Balzac Media. „Mówiła, że ludzie zaczęli wieszać komunistów - a gdy komuniści wrócili, powiesili powstańców."

Daniel pamięta też inną, równie drastyczną opowieść babci. Kobieta wspominała sąsiada z bloku, który dołączył do „chłopaków z Pesztu” walczących z Sowietami na ulicznych barykadach. Mówiła, że wstrząsnął nią widok jego martwego ciała.

Dziadek Daniela opowiadał mu też o pełnych emocji dniach pod koniec października 1956 roku, gdy radzieckie wojska zdawały się wycofywać. 4 listopada powróciły jednak tłumnie, by zdusić rewolucję.

„Ludzie zaczęli kopać doły na placu Kossutha, przed budynkiem parlamentu. Podejrzewali, że mogą tam być przetrzymywani więźniowie polityczni," wspomina słowa dziadka Daniel.

Mówi, że w 70. rocznicę powstania sfilmuje oficjalne obchody na placu Kossutha i zmontuje film na YouTube dla studenckich mediów.

Organizatorzy obchodów mają nadzieję, że dzięki skupieniu na osobistych historiach uda im się podtrzymać pamięć o wydarzeniach, które dla młodych ludzi stają się coraz częściej zbiorem abstrakcyjnych dat.

Do Budapesztu przywieziono replikę gigantycznego pomnika Stalina, który stał kiedyś na skraju miejskiego parku. W piątek wieczorem ma zostać uroczyście „obalona”, jak oryginalny pomnik.

Wydarzenie nosi nazwę „W świetle naszej rewolucji”. Ma obejmować „wciągający pokaz świateł” i przemówienie liberalnego burmistrza Budapesztu, Gergely'ego Karácsony'ego.

Obalenie pomnika 70 lat temu wymagało sporego wysiłku. Szyję Stalina opasano łańcuchami, które przymocowano do ciężarówki. Pojazd zdołał ostatecznie wywrócić ośmiometrowy, ważący 6,5 tony posąg z brązu.

Studenci i robotnicy zachowali na pamiątkę fragmenty oryginalnego pomnika. Organizatorzy obchodów nie podali do tej pory wagi jego repliki.

„W węgierskim społeczeństwie pojawił się ogromny podział w kwestii postrzegania przeszłości naszego narodu," powiedział BBC Norbert Pap, profesor geografii na Uniwersytecie w Peczu.

„Osoby po 50. roku życia patrzą na naszą historię jako na ciąg wielkich katastrof, po których następowała powolna odbudowa. To bitwy pod Mohaczem i Trianon, rok 1944, rok 1956... Do osób poniżej 35. roku życia nie przemawia już narracja o tragediach i odbudowie."

Na początku roku szkolnego węgierski Narodowy Komitet Pamięci (NEB) ogłosił konkurs dla uczniów szkół średnich zatytułowany „Dziedzictwo 1956 roku. Tak go pamiętamy”.

Uczestnicy mają - indywidualnie lub w grupach - opisać lub opowiedzieć na 60-90 sekundowych rolkach w stylu TikToka, co oznacza dla nich powstanie. Termin nadsyłania zgłoszeń upływa 4 listopada, a zwycięzców poznamy 4 grudnia.

Przyczyny powstania i odpowiedź ZSRR

W listopadzie 1956 roku radzieckie czołgi wkroczyły na Węgry – kraj, który już znajdował się pod kontrolą Moskwy.

Choć komuniści przegrali wybory w 1945 roku, trzy lata później doszli do władzy po przejęciu kontroli nad tajną policją (AVH) i eliminacji przeciwników politycznych.

Ówczesny przywódca kraju, Mátyás Rákosi, był w pełni wierny Moskwie. Panowała atmosfera strachu: tajne służby aresztowały każdego, kto publicznie sprzeciwiał się systemowi.

Do zatrzymania mogło prowadzić nawet słuchanie zachodniej muzyki. Na Węgrzech stacjonowały tysiące radzieckich żołnierzy i urzędników. Stanowiło to obciążenie dla węgierskiej gospodarki i stwarzało trudności materialne dla obywateli.

Węgrom narzucano też język rosyjski - zarówno w szkołach, jak i na znakach ulicznych.

W czerwcu 1956 roku Węgrzy zaczęli protestować przeciwko reżimowi Rákosiego. Zastąpił go równie niepopularny Erno Gero. Po masowych demonstracjach Sowieci zgodzili się na utworzenie w Budapeszcie nowego rządu pod przywództwem reformatora Imre Nagya.

Jednak w listopadzie na Węgry wjechało tysiące radzieckich czołgów, które stłumiły ruch protestu. Wielu Węgrów zginęło lub zostało rannych; inni bezskutecznie próbowali opuścić kraj.

Aresztowano wiele tysięcy ludzi, z których 26 tys. stanęło przed sądem. Sam Nagy został aresztowany i stracony. Jego następcą został János Kádár, który stłumił resztki oporu.

Przy tłumaczeniu tego artykułu, który oryginalnie był napisany w języku angielskim, użyto narzędzi AI. Dziennikarz BBC sprawdził tłumaczenie przed publikacją. Więcej o tym, jak używamy AI.

Edycja: Joanna Kozłowska