برنده دوردست جنگ ایران؛ گویان و اوج‌گیری درآمدهای نفتی‌

تورم، گرانی سوخت و تهدید امنیت غذایی در کشورهای آسیب‌پذیر، سه مورد از اصلی‌ترین پیامدهایی هستند که معمولا هنگام بحث درباره تاثیرات اقتصادی جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به آن‌ها اشاره می‌شود.

اما این مناقشه که منجر به مسدود شدن تنگه هرمز شده است، برای گویان، یکی از کوچک‌ترین کشورهای آمریکای جنوبی به عنوان جدیدترین دولت نفتی جهان معنای دیگری دارد و به درآمدی بسیاربیشتر برای این کشور منجر شده است.

گویان یا گایانا تنها کشور انگلیسی زبان در آمریکای جنوبی است و استقلال خود را از بریتانیا در سال ۱۹۶۶ به دست آورد.

ثروت بادآورده گویان حاصل ترکیب دو عامل یعنی افزایش برنامه‌ریزی‌شده تولید و همچنین تاثیر جهش قیمت نفت در پی جنگ در خاورمیانه است.

بر اساس توضیحات سیدنی آرمسترانگ، استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه گویان، تولید نفت خام این کشور تا دسامبر ۲۰۲۵ در حدود ۸۹۲ هزار بشکه در روز بود، اما در حال حاضر این رقم از ۹۲۰ هزار بشکه فراتر رفته است و روند صعودی آن همچنان ادامه دارد.

رشد شتابان

تاریخ نفتی گویان قدمت بسیار کوتاهی دارد و استخراج هیدروکربن در این کشور تنها از شش سال پیش آغاز شده است، اما همین دوره کوتاه کافی بود تا این کشور به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت در آمریکای جنوبی تبدیل شود.

رکسانا ویجیل که پژوهشگر شورای روابط خارجی در واشنگتن است، می‌گوید: «گویان مورد جالبی است چرا که به سریع‌ترین اقتصاد در حال رشد جهان تبدیل شده است. بخش بزرگی از این رشد به این دلیل است که از پایه‌ای واقعا بسیار کوچک شروع کرده است، اما با این وجود، همچنان اقتصادی است که سریع‌تر از بقیه رشد می‌کند.»

درآمدهای نفتی به موتور محرک این کشور تبدیل شده است و بر اساس آمارهای بانک جهانی، اقتصاد گویان از سال ۲۰۲۰ به‌طور متوسط سالانه ۴۰/۹ درصد رشد کرده است.

علاوه بر این، درآمدهای حاصل از استخراج هیدروکربن ۳۷ درصد از بودجه دولت در سال ۲۰۲۵ را به خود اختصاص داد و در همین سال بود که کشور حدود ۲/۵ میلیارد دلار از این مسیر درآمد کسب کرد. برآوردهای وزارت دارایی که پیش از جنگ ایران انجام شده بود، حکایت از آن داشت که درآمد نفتی برای سال ۲۰۲۶ در حدود ۲/۸ میلیارد دلار خواهد بود، اما جنگ ایران و به‌ویژه بسته شدن تنگه هرمز این محاسبات را تغییر داده است.

آمارهای منتشر شده توسط اکونومیست نشان می‌دهد که از زمان آغاز جنگ، درآمدهای نفتی هفتگی گویان از ۳۷۰ میلیون دلار به ۶۲۳ میلیون دلار افزایش یافته است.

لوئیز هایوم که تحلیلگر ارشد اکتشاف و تولید در موسسه مشاوره وود مکنزی است، در پاسخ به بی‌بی‌سی موندو گفت: «به دلیل قیمت‌های جهانی بالاتر نفت، پیش‌بینی می‌کنیم درآمدهای دولتی در مقایسه با تخمین‌های ابتدای سال ۲۰۲۶، حدود ۴ میلیارد دلار دیگر در طول سال افزایش یابد.»

او همچنین افزود انتظار می‌رود با افزایش برنامه‌ریزی‌شده تولید برای امسال، میانگین استخراج نفت خام این کشور در سال ۲۰۲۶ در حدود یک میلیون بشکه در روز باشد.

اما سیدنی آرمسترانگ هشدار می‌دهد که به دلیل ساختار قراردادهای استخراج، بخش عمده منابع حاصل از نفت گویان به خزانه ملی سرازیر نمی‌شود.

طبق این قراردادها، ۷۵ درصد از درآمد صرف بازگشت سرمایه شرکت‌های نفتی می‌شود و سهم گویان در این میان ۱۲/۵ درصد سود به همراه ۲ درصد حق امتیاز است که در مجموع به ۱۴/۵ درصد می‌رسد.

تنها پس از آنکه شرکت‌های نفتی سرمایه اولیه خود را به‌طور کامل بازیابی کنند، گویان ۵۰ درصد از سود را به علاوه ۲ درصد حق امتیاز دریافت خواهد کرد. خبر خوب برای دولت گویان این است که به دلیل افزایش قیمت نفت بر اثر بحران ایران، زمان مورد نیاز برای بازگشت سرمایه شرکت‌ها کوتاه‌تر شده است.

صندوق منابع ملی

آقای آرمسترانگ خاطرنشان می‌کند که اگر این شرکت‌ها مجبور به سرمایه‌گذاری‌های جدید شوند، فرمول فعلی توزیع سود تا زمان بازگشت آن مخارج حفظ خواهد شد.

علاوه بر این، دولت گویان اختیار کامل برای خرج کردن منابع دریافتی را ندارد، چرا که این کشور صندوق منابع ملی را تاسیس کرده است که پول نفت به آن واریز می‌شود. همچنین قانونی برای تنظیم زمان، چگونگی و اهداف استفاده از این پول به تصویب رسیده است.

طبق این قانون، هدف از ایجاد صندوق مذکور تضمین رشد پایدار و کنترل‌شده برای جلوگیری از هزینه‌کردهای بیش از حد در دوران رونق و همچنین اطمینان از تخصیص بودجه به اولویت‌های توسعه‌ای کشور است تا همزمان منابع لازم برای نفع نسل‌های آینده حفظ شود. تا مارس امسال، موجودی این صندوق حدود ۳/۸ میلیارد دلار بود.

اما این رونق نفتی ناشی از جنگ علیه ایران چگونه به منافع عینی برای مردم گویان تبدیل شده است؟ سیدنی آرمسترانگ اشاره می‌کند که تاثیر قیمت نفت در افزایش درآمدها، ذخایر صندوق منابع ملی و تسریع پروژه‌های زیربنایی در حال اجرا کاملا مشهود است.

او می‌گوید: «آنچه با سرعت رو به افزایشی در حال وقوع است، اجرای پروژه‌های عمرانی است و مخارج در بخش ساخت جاده‌ها، مدارس و مراکز بهداشت محلی افزایش یافته است.»

رکسانا ویجیل معتقد است این پروژه‌ها حیاتی هستند چرا که گویان به زیرساخت‌های پایه بسیاری نیاز دارد. او می‌گوید: «آن‌ها نیاز دارند که همچنان رشد کنند. تا همین اواخر، بیش از نیمی از جمعیت گویان در فقر زندگی می‌کردند و در واقع بخش بزرگی از جمعیت هنوز فقیر هستند، اما اکنون برنامه و منابع لازم برای تغییر این وضعیت را دارند.»

از سوی دیگر، آقای آرمسترانگ اشاره می‌کند که دولت اخیرا به تمام شهروندان بالای ۱۸ سال، بن‌کالایی معادل ۵۰۰ دلار اعطا کرده است؛ وعده‌ای که سال گذشته داده شده بود اما تاکنون عملی نشده بود.

روی دیگر سکه

رونق نفتی مانع از بروز مشکلاتی نشده که بحران خاورمیانه برای کل جهان ایجاد کرده است.

آقای آرمسترانگ می‌گوید: «واقعیت این است که تورم افزایش یافته و به تبع آن، قدرت خرید واقعی کاهش پیدا کرده است.»

او در ادامه توضیح می‌دهد: «مردم شاهد قیمت‌های بالاتر در پمپ‌بنزین‌ها هستند که مستقیما بر حمل‌ونقل اثر می‌گذارد. ما نیز مانند هر کشور دیگری که در سیستم جهانی ادغام شده است، پیامدهای منفی ناشی از اختلال در زنجیره تامین را لمس می‌کنیم.»

او می‌افزاید: «قیمت مواد غذایی در دوره‌ای کوتاه حدود ۲۵ درصد رشد کرده است و علت آن به افزایش قیمت کودهای شیمیایی و سایر نهاده‌های کشاورزی بازمی‌گردد. هزینه امور زراعی بالا رفته است و باید این تاثیرات منفی را در نظر گرفت.»

این اقتصاددان همچنین نگران است که در برخی موارد، مدیریت منابع حاصل از نفت با شفافیت کافی همراه نباشد.

او می‌گوید: «موفقیت در بخش‌های غیرنفتی به کارآمدی دولت در مدیریت منابع بستگی دارد، اما گاهی احساس می‌شود که سوءمدیریت در حال رخ دادن است.»

آقای آرمسترانگ در ادامه می‌گوید: «به‌عنوان مثال، پروژه‌ای برای انتقال گاز از سکوهای دریایی به خشکی جهت تولید برق وجود دارد که منافع بزرگی خواهد داشت، اما درست در همین‌جا شائبه فساد مطرح می‌شود؛ چرا که پروژه از یک سو با تاخیر مواجه شده است و از سوی دیگر، پیمانکار برای تکمیل آن صدها میلیون دلار اضافه طلب کرده است.»

آقای آرمسترانگ در پایان تاکید می‌کند که نابرابری در کشور افزایش یافته و دستمزدهای واقعی اکثر مردم تغییر معناداری نکرده است.

او می‌گوید: «هنوز افراد زیادی بدون مسکن هستند و فقر مطلق همچنان یک مسئله جدی است. بنابراین وقتی از سریع‌ترین اقتصاد در حال رشد صحبت می‌کنیم، باید به این واقعیت برگردیم که در زمینه توسعه انسانی، راه درازی در پیش داریم.»