آمریکا چه سلاحی را به فضا فرستاده است؟

اعلام آمریکا مبنی بر اینکه یک سلاح فضایی را در مدار زمین مستقر کرده است، پرسش‌هایی را درباره این موضوع مطرح کرده که چه نوع تسلیحاتی واقعا در فضا وجود دارد و این تسلیحات چه نقشی می‌توانند در تلاش قدرت‌های بزرگ برای تسلط بر این عرصه ایفا کنند.

آمریکا جزئیات چندانی ارائه نکرده است. تروی مینک، وزیر نیروی هوایی آمریکا، گفت این سلاح «مستقر در مدار» برای حفاظت از نیروهای آمریکایی در برابر اقدامات خصمانه دشمن ضروری است، اما درباره توانایی‌های این سلاح یا زمان استقرار آن در مدار توضیحی نداد.

پس این سلاح چه می‌تواند باشد و تصویر کلی تحولات نظامی در فضا چگونه است؟ چه کشورهایی ممکن است تسلیحات مشابهی در اختیار داشته باشند؟

فضا از همان آغاز عصر فضا به عرصه‌ای نظامی تبدیل شد. در اواخر دهه ۱۹۶۰، اتحاد جماهیر شوروی تسلیحاتی را در فضا مستقر کرد. برنامه «ایستربیتل اسپوتنیکوف» یا «ماهواره‌نابودگر» از ماهواره‌هایی تشکیل شده بود که برای رها کردن پرتابه‌هایی طراحی شده بودند که پس از انفجار، ترکش‌هایی را در مسیر یک ماهواره دیگر، که معمولا آمریکایی بود، پخش می‌کردند.

امروزه نیروهای نظامی پیشرفته از ماهواره‌ها برای اهداف گوناگونی استفاده می‌کنند؛ از جمله شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات، ارتباطات امن، شناسایی پرتاب موشک‌ها و فراهم کردن اطلاعات دقیق مکانی برای حملات هدفمند.

تحلیلگران معتقدند با پیشرفته‌تر شدن فناوری‌های جنگی، استفاده از تجهیزات و سامانه‌های نظامی در فضا نیز افزایش خواهد یافت.

دکتر بلدین بوئن، پژوهشگر وابسته علوم نظامی در مؤسسه خدمات سلطنتی متحد و دانشیار سیاست فضایی در دانشگاه دورام، گفت که درباره سلاحی که آمریکا از آن خبر داده است، تنها می‌توان حدس‌هایی مطرح کرد.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «من انتظار دارم این سلاح احتمالا نوعی سامانه جنگ الکترونیک یا ایجاد اختلال در امواج رادیویی باشد؛ نوعی سلاح ضدماهواره که ماهیتی غیرتخریبی دارد.»

او گفت چنین تسلیحاتی هم‌اکنون نیز روی زمین وجود دارند و می‌توانند ارتباطات ماهواره‌ای را مختل کنند. به گفته او، «اگر ارتباطات رادیویی را از کار بیندازید، ماهواره عملا کارایی خود را از دست می‌دهد.»

آقای بوئن همچنین احتمال استفاده از نوعی تسلیحات پرخطرتر و مخرب‌تر را نیز رد نکرد؛ تسلیحاتی که می‌توانند آوار فضایی و ویرانی ایجاد کنند.

او گفت: «احتمال کمتر این است که با نوعی سلاح برخوردی روبه‌رو باشیم؛ یعنی وسیله‌ای که پرتابه‌ای را رها کند تا به یک ماهواره برخورد کند و آن را نابود سازد.»

او افزود: «نوعی ماهواره برای بازرسی نزدیک و درگیر شدن فیزیکی با ماهواره‌های دیگر نیز می‌تواند یکی دیگر از احتمالات باشد.»

اینکه رقبایی مانند روسیه و چین از هم‌اکنون تسلیحات مشابهی را در مدار مستقر کرده‌اند یا نه، به‌سادگی قابل تشخیص نیست.

جولیانا زوس، پژوهشگر پیشین مؤسسه خدمات سلطنتی متحد و پژوهشگر مؤسسه علوم و سیاست آلمان، به بی‌بی‌سی گفت: «اگر به چین و روسیه نگاه کنیم، هر دو فعالیت‌هایی داشته‌اند.»

او افزود: «برای نمونه، در مورد روسیه شاهد برخی فعالیت‌ها بوده‌ایم که نشانه‌هایی از آزمایش یک سلاح هم‌مدار را در خود دارد. ما چیزی را مشاهده کردیم که ممکن است نشان دهد آنها در جریان یک آزمایش در مدار، پرتابه‌ای شلیک کرده‌اند.

او افزود: «بازیگران دیگری هم در این عرصه حضور دارند، اما بدون آنکه جزئیات سلاح آمریکایی را بدانیم، مقایسه کردن آنها با یکدیگر دشوار است.»

اما در حالی که استقرار این سلاح در مدار اقدامی غیرمعمول به نظر می‌رسد، آمریکا و همچنین رقبایش، روسیه و چین، مدت‌هاست سلاح‌هایی در اختیار دارند که می‌توان آنها را به سوی فضا نشانه رفت و شلیک کرد.

بوئن در گفت‌وگویی دیگر با بی‌بی‌سی، واکنش چین به اعلام این خبر از سوی آمریکا را که درباره آغاز مسابقه تسلیحاتی در فضا هشدار داده بود، با دیده تردید نگریست و آن را نوعی ریاکاری دانست.

او گفت: «اگر در این حوزه متخصص باشید، می‌دانید که این حرف‌ها از سوی دولت‌های روسیه و چین تا چه اندازه توخالی است.»

او افزود: «آمریکا، روسیه، چین و همچنین هند همگی انواع مختلفی از سلاح‌های ضدماهواره یا تسلیحات ضدفضایی را توسعه داده‌اند و روسیه و چین نیز فناوری‌های زیادی را به فضا فرستاده‌اند که ظرفیت بالقوه نظامی دارند.»

در واقع، طی ۱۰ سال گذشته روسیه و چین مانورهای فضایی بسیار بیشتری انجام داده‌اند؛ عملیاتی که با عنوان «عملیات الحاق و مجاورت مداری»شناخته می‌شود و شامل نزدیک شدن به ماهواره‌های غربی و حرکت در فاصله‌ای بسیار نزدیک به آنهاست. برخی کارشناسان این رفتار را «مزاحمت برای ماهواره‌ها» یا «تعقیب نزدیک ماهواره‌ها» توصیف می‌کنند.

دکتر راد تورنتون، استاد مطالعات دفاعی و امنیتی روسیه در کینگز کالج لندن، به بی‌بی‌سی گفت: «از نظر تئوری، این ماهواره‌ها می‌توانند به ماهواره‌های شکارچی-قاتل تبدیل شوند؛ یا با برخورد فیزیکی به ماهواره‌های دیگر یا با خارج کردن آنها از مدار.»

بوئن همچنین گفت چین توانایی «یدک‌کشی فضایی» را به نمایش گذاشته است. او توضیح داد: «یک فضاپیما می‌تواند به یک ماهواره نزدیک شود، آن را بگیرد و به مداری دیگر منتقل کند.»

او گفت این قابلیت می‌تواند کارکردی مثبت هم داشته باشد؛ یعنی علاوه بر از کار انداختن ماهواره‌های فعال، برای جمع‌آوری زباله‌های فضایی نیز به کار رود.

با این حال، برخی از انواع تسلیحات فضایی می‌توانند حجم عظیمی از زباله‌های فضایی ایجاد کنند.

دکتر مارک هیلبورن، متخصص امنیت و تسلیحاتی‌شدن فضا در کینگز کالج، گفت آزمایش موشک‌های ضدماهواره با پرتاب مستقیم، مانند آزمایشی که چین در سال ۲۰۰۷ انجام داد، مقدار بسیار زیادی آوار فضایی ایجاد می‌کند که برای مدت طولانی در مدار باقی می‌ماند.

زوس گفت بقایای آن آزمایش هنوز در مدار زمین وجود دارد و همچنان خطرساز است.

او افزود: «برای ایجاد خسارت، لازم نیست حتما با یک تکه بزرگ فلز روبه‌رو باشیم. با توجه به سرعت‌هایی که در مدار با آنها سر و کار داریم، حتی یک قطعه کوچک پلاستیک هم می‌تواند آسیب وارد کند.»

تهدید هسته‌ای

تورنتون گفت روسیه هر آنچه را که در زمینه تسلیحات فضایی و ماهواره‌ها کم دارد، با توانمندی موشکی خود جبران می‌کند.

او گفت: «روس‌ها موشک‌های زمین‌پایه‌ای در اختیار دارند که می‌توان آنها را به فضا پرتاب کرد تا ماهواره‌ها را در مدار پایین زمین هدف قرار دهند. آنها همچنین موشک‌های ضدماهواره‌ای دارند که از هوا شلیک می‌شوند و هواپیماها می‌توانند آنها را از ارتفاع زیاد پرتاب کنند.»

او افزود: «از دیدگاه روسیه، ناتو به مراتب ماهواره‌های بیشتر و بهتری در اختیار دارد که می‌تواند از آنها برای اهداف نظامی استفاده کند. به همین دلیل، روسیه برای آنکه تا حدی "زمین بازی را برابر کند"، سرمایه‌گذاری زیادی روی تسلیحات ضدماهواره انجام داده است.»

تورنتون نکته هشداردهنده دیگری را نیز مطرح کرد: «روسیه در آخرین گزینه خود می‌تواند سلاح‌های هسته‌ای را به فضا بفرستد و پالس الکترومغناطیسی ناشی از انفجار هسته‌ای، هر ماهواره‌ای را که در برابر آن مقاوم‌سازی نشده باشد، در محدوده‌ای وسیع از کار خواهد انداخت.»

پس احتمال وقوع یک درگیری هسته‌ای در فضا چقدر است؟ تنها در صورتی که همزمان روی زمین نیز چنین جنگی در جریان باشد.

بوئن گفت: «آنچه ممکن است در فضا رخ دهد، موضوعی نیست که به تنهایی اتفاق بیفتد. در نهایت، یا هیچ اتفاقی نمی‌افتد یا ممکن است اتفاقی رخ دهد.»

با توجه به اینکه تسلیحات قابل استفاده در فضا مدت‌هاست وجود دارند، چرا آمریکا اکنون چنین اعلامی را مطرح کرده است؟ کارشناسان اتفاق‌نظر دارند که این موضوع به خودی خود یک تحول بزرگ به شمار نمی‌رود، بلکه بیشتر یک پیام سیاسی است.

بوئن احتمال می‌دهد این اقدام پاسخی به پیشرفت‌های چین باشد.

او گفت: «چین طی ۳۰ سال گذشته نیروهای نظامی خود را نوسازی کرده است. این کشور شمار بسیار بیشتری ماهواره نظامی در فضا مستقر کرده و اهداف بیشتری را در اختیار ارتش آمریکا قرار داده که از دید آن ارزش هدف قرار گرفتن دارند.»

او افزود: «اکنون انگیزه بیشتری برای توسعه تسلیحات فضایی آمریکا وجود دارد، چون چین نیز مانند آمریکا وابستگی و آسیب‌پذیری زیادی در فضا پیدا کرده است.»

به نظر می‌رسد این وضعیت نوعی عدم توازن جالب ایجاد کرده باشد.

تورنتون گفت در صورت وقوع هرگونه جنگ در فضا، روسیه «برنده بزرگ» خواهد بود، چون برخلاف چین و آمریکا، ماهواره‌های بسیار کمتری در اختیار دارد. او گفت چنین جنگی می‌تواند شامل «موشک‌هایی باشد که به فضا شلیک می‌شوند، ماهواره‌های مانوردهنده‌ای که برای منحرف کردن یا نابود کردن ماهواره‌های دیگر طراحی شده‌اند و همچنین لیزرهای مستقر روی زمین.»