آیا خطر درگیری نظامی مستقیم میان ترکیه و اسرائیل وجود دارد؟

روابط ترکیه و اسرائیل در سه سال گذشته از آستانه عادی‌سازی دیپلماتیک به نقطه‌ای رسیده که اکنون از خطر درگیری مستقیم نظامی سخن گفته می‌شود.

در حالی که جدال لفظی رهبران دو کشور ادامه دارد، احتمال رویارویی نظامی میان آن‌ها نیز به موضوعی مطرح در بحث‌ها تبدیل شده است.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز ۱۱ آوریل در پستی در شبکه‌های اجتماعی، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، را به کمک به «رژیم تروریستی» در ایران و «کشتار شهروندان کرد خود» متهم کرد.

آقای اردوغان نیز روز ۱۵ آوریل در سخنرانی خود در مجلس ترکیه گفت: «بدون آن‌که به دستان و چهره‌های خونین ۷۳ هزار فلسطینی در غزه نگاه کنند، بی‌شرمانه از طریق برادران کرد ما به کشورمان اتهام می‌زنند.»

کارشناسانی که درباره آخرین تحولات با بخش ترکی بی‌بی‌سی صحبت کرده‌اند، می‌گویند خطر رویارویی ترکیه و اسرائیل «بیش از هر زمان دیگری» افزایش یافته، اما طرفین هم‌زمان تلاش می‌کنند از بروز یک درگیری احتمالی جلوگیری کنند.

«به جای صلح سرد، شاهد رقابت سرد هستیم»

تنش‌های لفظی میان ترکیه و اسرائیل پس از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و عملیات نظامی اسرائیل در غزه شدت گرفت.

در کنار اظهارات تند و اتهام‌زنی‌های سه سال اخیر، روند عادی‌سازی دیپلماتیک نیز متوقف شد و ترکیه اعلام کرد تجارت خود با اسرائیل را قطع کرده است.

دکتر توغچه ارسوی، دانشیار روابط بین‌الملل دانشگاه کاتب چلبی ازمیر، وضعیت فعلی میان دو کشور را ناشی از غلبه منافع داخلی بر اصول دیپلماتیک می‌داند و می‌گوید: «سیاست خارجی به گروگان سیاست داخلی درآمده است.»

او می‌گوید «این تشدید تنش، لحن تقابلی و جدال لفظی در واقع برای هر دو طرف به عنوان سوختی در سیاست داخلی عمل می‌کند» و ادامه می‌دهد: «نتانیاهو با ترسیم چهره‌ای سخت‌گیر و تقابلی در تلاش است موقعیت خود را در سیاست داخلی تثبیت کند. در جبهه ترکیه نیز این وضعیت با ادعاهای مربوط به رهبری منطقه‌ای مرتبط است.»

خانم ارسوی، نویسنده کتاب «هویت‌های متضاد در اسرائیل: فلسطینی‌ها و یهودیان»، می‌گوید ترکیه و اسرائیل یکدیگر را «بازیگرانی می‌بینند که وضعیت موجود منطقه‌ای را بی‌ثبات می‌کنند» و درباره وضعیت فعلی روابط می‌افزاید: «ما همیشه روابط ترکیه و اسرائیل را به عنوان 'صلح سرد' توصیف می‌کردیم. اما اکنون شاهد یک 'رقابت سرد' هستیم.»

آلون پینکاس، دیپلمات پیشین اسرائیلی، می‌گوید سخنان بنیامین نتانیاهو که ترکیه را به عنوان یک رقیب معرفی می‌کند «خطرناک» است.

آقای پینکاس که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ سرکنسول اسرائیل در نیویورک بود و ریاست دفتر وزیران خارجه پیشین اسرائیل مانند شلومو بن‌عامی و داوید لوی را بر عهده داشته، می‌گوید: «این نوع ادبیات بسیار خطرناک است، به ویژه وقتی که آقای اردوغان با سخنان تحریک‌آمیز پاسخ می‌دهد و اوضاع را بدتر می‌کند.»

«جدال لفظی نتانیاهو و اردوغان خطر درگیری را افزایش می‌دهد»

امنون آران، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه سنت جورج لندن، نیز معتقد است این جدال‌های لفظی بیشتر مصرف داخلی دارد: «از دید ترکیه و اردوغان، هدف از این ادبیات تند، راضی نگه داشتن پایگاه ایدئولوژیک حزب عدالت و توسعه است؛ همان‌طور که نتانیاهو نیز با استفاده از لحنی مشابه، به دنبال جلب حمایت و تقویت جایگاه خود نزد هواداران راست افراطی است.»

آقای آران که نویسنده کتاب «سیاست خارجی اسرائیل از پایان جنگ سرد» است، می‌گوید روابط دو کشور از زمان بحران کشتی ماوی مرمره و بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۶، اکنون در بدترین وضعیت خود قرار دارد و اضافه می‌کند: «به نظر من، هم نتانیاهو و هم اردوغان با این لفاظی‌ها بسیار غیرمسئولانه عمل می‌کنند. چنین ادبیاتی تنها احتمال درگیری میان دو کشور را افزایش می‌دهد و به آن دامن می‌زند.»

سوریه، قبرس و شرق مدیترانه

کارشناسانی که با بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند می‌گویند هرگونه درگیری احتمالی میان ترکیه و اسرائیل می‌تواند در نقاطی رخ دهد که حوزه‌های نفوذی که دو کشور برای خود تعریف کرده‌اند، با یکدیگر تلاقی پیدا می‌کنند.

توغچه ارسوی می‌گوید: «خطر رویارویی ترکیه و اسرائیل بیش از هر زمان دیگری بالاست.»

او با تاکید بر پایین بودن احتمال جنگ تمام‌عیار، به افزایش رقابت‌ها به ویژه در سوریه، قبرس و شرق مدیترانه اشاره می‌کند و می‌گوید: «در اینجا شاهد تلاش برای ایجاد محورهای متقابل هستیم. می‌توان گفت دو کشور سعی می‌کنند نوعی سپر ژئوپلیتیکی در برابر یکدیگر ایجاد کنند.»

خانم ارسوی همچنین می‌گوید: «در اسناد استراتژیک اسرائیل، ترکیه اکنون در دسته دشمنان قرار گرفته و این یک واقعیت است.»

امنون آران نیز می‌گوید: «به نظر من احتمال درگیری نظامی نسبت به گذشته افزایش یافته، اما همچنان امکان اجتناب از آن وجود دارد.»

او به نشست‌های مربوط به سازوکار جلوگیری از تنش، میان هیئت‌های نظامی ترکیه و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ در جمهوری آذربایجان اشاره می‌کند و می‌گوید: «تا جایی که می‌دانم، دست‌کم در سطح نظامی تلاش‌هایی برای جلوگیری از هرگونه حادثه یا اشتباه محاسباتی که بتواند به درگیری منجر شود، در جریان است.»

آران درباره نگاه اسرائیل به ترکیه نیز می‌گوید: «ترکیه از سوی بخش بزرگی از نخبگان سیاسی و نظامی در دولت و ارتش اسرائیل، به تدریج به عنوان یک قدرت متخاصم و خطرناک تلقی می‌شود.»

آلون پینکاس برای توضیح این خطر، مثالی مطرح می‌کند: «فرض کنید ترکیه کشتی‌های کمک‌رسانی را که به سوی غزه یا لبنان می‌روند، اسکورت کند. اگر کشتی‌های نیروی دریایی اسرائیل بخواهند با این ناوگان برخورد کنند و کشتی‌های ترکیه به سوی آن‌ها تیراندازی کنند، اسرائیل نیز ممکن است پاسخ دهد و یک جنگ محدود شکل بگیرد. اما من فکر نمی‌کنم چنین اتفاقی رخ دهد.»

آلون پینکاس معتقد است ارتش‌های ترکیه و اسرائیل در مقایسه با سیاستمداران دو کشور، «عقلانی‌تر» عمل می‌کنند.

با این حال او هشدار می‌دهد که سناریوی مشابهی در سوریه، جایی که جنگنده‌های دو کشور ممکن است با یکدیگر رو در رو شوند، می‌تواند به یک «سناریو کابوس‌وار» منجر شود.

او می‌گوید: «اطلاعی درباره این موضوع ندارم، اما اگر به من بگویند موساد و دستگاه‌های اطلاعات نظامی و خارجی ترکیه در ارتباط مستمر هستند، اصلا تعجب نمی‌کنم.»

گفتمان «ایران جدید»

نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، روز ۱۷ فوریه، پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مدعی شد که ترکیه «ایران جدید» است.

پس از آن، در رسانه‌های اسرائیلی و بین‌المللی، یادداشت‌هایی با مضمون مشابه منتشر شد.

بنیامین نتانیاهو نیز در یکی از پست‌های خود ترکیه را به حمایت از ایران متهم کرد.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، روز ۱۳ آوریل در گفت‌وگو با خبرگزاری آناتولی گفت: «اسرائیل پس از ایران نمی‌تواند بدون دشمن زندگی کند، بنابراین ناچار است یک گفتمان بسازد. ما شاهدیم که نه‌تنها دولت نتانیاهو، بلکه برخی از مخالفان او هم تلاش دارند در زبان سیاسی، ترکیه را به عنوان دشمن جدید معرفی کنند.»

آلون پینکاس، دیپلمات پیشین، یادآوری می‌کند که برخلاف ایران، ترکیه «سوگند به نابودی اسرائیل» نخورده و هدفی مانند توسعه سلاح هسته‌ای نظامی برای استفاده علیه اسرائیل ندارد.

او می‌گوید «حتی کسی که با تمام گفته‌های اردوغان درباره اسرائیل مخالف است هم می‌داند که ترکیه یک کشور متخاصم نیست. هر کسی که ترکیه را از نظر تهدید هم‌تراز ایران بداند، نسنجیده و خطرناک رفتار می‌کند.»

امنون آران نیز می‌گوید ترکیه «ایران جدید» نیست: «من چنین فکری نمی‌کنم. حتی تصور نمی‌کنم مقام‌های دولتی اسرائیل واقعا به این باور داشته باشند یا منظورشان همین باشد. چرا که ترکیه عضو ناتو است، روابط قوی با آمریکا دارد و بخش عمده تجارتش را با اتحادیه اروپا انجام می‌دهد.»

آقای آران معتقد است ریشه این نوع نگاه در میان برخی مقامات و تحلیل‌گران اسرائیلی، به مواضع تند رئیس‌جمهور اردوغان و آنکارا علیه اسرائیل بازمی‌گردد.

به گفته او، تشبیه نتانیاهو به هیتلر از سوی اردوغان و انتقادهای گذشته رئیس‌جمهور ترکیه از اسرائیل از جمله دلایل این رویکرد است.

توغچه ارسوی نیز می‌گوید «واضح است که ترکیه ایران جدید نیست» و اضافه می‌کند: «این تشبیه احتمالا با هدف جدا کردن ترکیه از نظام غربی و منزوی کردن آن انجام می‌شود. من به ویژه معتقدم یادداشت‌های تحلیلی حامی اسرائیل که در مطبوعات غربی منتشر می‌شود، سفارشی و مغرضانه است. می‌توانیم این‌ها را به‌عنوان نوعی نیت‌سازی و اظهارنامه عمدی تلقی کنیم.»

«در کوتاه‌مدت انتظار بهبود نداریم»

در شرایطی که خطر درگیری به بحثی جدی تبدیل شده، آیا اساسا امکان بازسازی اعتماد میان دو کشور وجود دارد؟

آلون پینکاس می‌گوید: «می‌توانم بگویم وقتی نتانیاهو از قدرت کنار برود اوضاع بهتر خواهد شد، اما همان‌طور که شما هم اشاره کردید، نفتالی بنت حتی از نتانیاهو هم لحن تندتری در قبال ترکیه در پیش گرفته است. »

قرار است اسرائیل حداکثر تا ۲۷ اکتبر انتخابات سراسری برگزار کند و پیش‌بینی می‌شود ائتلافی به رهبری نفتالی بنت و یائیر لاپید، نخست‌وزیران پیشین اسرائیل، در برابر ائتلاف بنیامین نتانیاهو قرار گیرد.

امنون آران معتقد است تغییر در روابط ترکیه و اسرائیل نه از سوی دولت‌های فعلی، بلکه بعد از به قدرت رسیدن جانشینان آن‌ها حاصل خواهد شد.

توغچه ارسوی نیز می‌گوید: «در کوتاه‌مدت نباید انتظار فضای بهتری را داشت.»

او با تاکید بر این‌که روابط دو کشور در طول تاریخ «هرگز ایده‌آل نبوده»، وضعیت کنونی را «گسستی سیستماتیک» توصیف می‌کند و می‌افزاید: «برای آن‌که روابط ترکیه و اسرائیل وارد مسیر بازسازی شود، به یک معماری جدید امنیتی نیاز است، به عبارت دیگر باید اعتماد متقابل دوباره شکل بگیرد.»