آیا پروژه «چهار دریا» سوریه می‌تواند جایگزین تنگه هرمز شود؟

در حالی که خاورمیانه با پیامدهای جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز دست و پنجه نرم می‌کند، ایده‌های بلندپروازانه‌ای در سوریه در حال شکل‌گیری است که این کشور را به عنوان یک کریدور مرکزی برای جریان‌های انرژی و تجارت جهانی معرفی می‌کند.

احمد شرع، رئیس‌جمهور سوریه، روز ۱۷ آوریل در نشست انجمن دیپلماسی آنتالیا در ترکیه و چند روز بعد در نشست سران اتحادیه اروپا در قبرس، گفت امیدوار است کشورش از موقعیت استراتژیک خود استفاده کند و به یک مسیر جایگزین برای انتقال انرژی و کالا تبدیل شود و با اتصال خلیج فارس به ترکیه، دسترسی امنی به دریای مدیترانه فراهم کند.

برای پیشبرد این دیدگاه، دولت سوریه دو طرح عمده را مورد توجه قرار داده است: پروژه «چهار دریا» و طرح «۴+۱».

با وجود خوش‌بینی‌هایی که در مورد این دو طرح وجود دارد، این پروژه‌ها با چالش‌های جدی روبه‌رو هستند.

طرح «چهار دریا» چیست؟

طرح «چهار دریا» که با نام «ابتکار کریدور ۹» نیز شناخته می‌شود، یک شبکه حمل و نقل و انرژی یکپارچه را ترسیم می‌کند که خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای خزر و دریای سیاه را به هم متصل می‌کند. هدف گسترده‌تر آن این است که سوریه و ترکیه را به عنوان مراکزی برای تجارت و جریان‌های انرژی منطقه‌ای معرفی کند.

احمد شرع، این طرح را در نشست قبرس در روز ۲۴ آوریل معرفی کرد و اسعد شیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، در سفر به آنکارا آن را آغاز مرحله جدیدی از همکاری‌های استراتژیک دوجانبه توصیف کرد.

سندی که «المجله»، رسانه عربی متعلق به عربستان سعودی، منتشر کرده و به تام باراک، نماینده ویژه آمریکا در امور سوریه، نسبت داده شده، پیشنهاد آمریکا را برای تبدیل سوریه به یک مرکز مهم برای ترانزیت انرژی جهانی تشریح می‌کند.

به گزارش المجله، این طرح متمرکز بر احیا و گسترش یک شبکه وسیع از خطوط لوله موجود و پیشنهادی است که میادین نفتی خلیج فارس و عراق را به بنادر مدیترانه و سپس اروپا متصل می‌کند.

این نشریه می‌گوید که بازسازی خط لوله نفتی کرکوک-بانیاس حدود ۴/۵ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و سوریه انتظار دارد سالانه حدود ۲۰۰ میلیون دلار از حق ترانزیت درآمد کسب کند. این رسانه همچنین به برنامه‌هایی برای گسترش خط لوله گاز عربی از مصر، از طریق سوریه به ترکیه و همچنین مسیر پیشنهادی گاز قطر-ترکیه اشاره کرد که گاز قطر را از مسیر اردن و سوریه به ترکیه و سپس به اروپا منتقل می‌کند.

طرح «۴+۱» چیست؟

در چارچوب تلاش‌های سوریه برای معرفی خود به عنوان یک هاب انرژی منطقه‌ای، دولت در مارس ۲۰۲۶ طرح «۴+۱» را معرفی کرد.

هدف این طرح ایجاد کریدورهای انرژی یکپارچه و امن از طریق مسیرهای خشکی است که وابستگی به مسیرهای دریایی سنتی را کاهش می‌دهد.

اسامه قاضی، مشاور وزارت اقتصاد سوریه، به وب‌سایت «العربی الجدید» گفت که در حالی که پروژه چهار دریا به اتصال آبراه‌های منطقه‌ای می‌پردازد، طرح «۴+۱» اقتصادهای منطقه‌ای را به هم متصل می‌کند و سوریه را در مرکز یک شبکه چندگانه از مسیرهای دریایی، زمینی و ریلی قرار می‌دهد.

او این دو پروژه را مکمل یکدیگر توصیف کرد و گفت که هر کدام اهداف دیگری را برای ثبات و توسعه منطقه‌ای تقویت می‌کنند.

این ابتکار قرار است یک نظام یکپارچه متشکل از مسیرهای گوناگون ایجاد کند.

برآوردهای خوش‌بینانه، از جمله ارقامی که اسامه قاضی به آن‌ها اشاره کرده، هزینه مجموع پروژه‌های طرح «۴+۱» را کمتر از ۵۰ میلیارد دلار تخمین می‌زند.

چالش‌های اصلی چیست؟

این پروژه‌ها، با وجود جذابیت و خوش‌بینی‌های موجود، با واقعیت‌های دشواری روبه‌رو هستند.

امکان‌پذیری آن‌ها به غلبه بر ضعف‌های سیاسی و نهادی سوریه، بازسازی زیرساخت‌هایی که در اثر سال‌ها جنگ ویران شده، و مقابله با محدودیت‌های مالی، امنیتی و ژئوپلیتیکی بستگی دارد.

سارکیس کاسارجیان، روزنامه‌نگار متخصص در امور ترکیه و خاورمیانه، به یورونیوز گفت که چنین پیشنهاداتی جدید نیستند و سوریه زیرساخت‌ها، ثبات و مزایای جغرافیایی کشورهایی مانند عربستان سعودی، اسرائیل و ترکیه را ندارد.

او گفت که نواقص امنیتی و حکومتی همچنان موانع عمده‌ای هستند و ضعف‌های سیاسی و نهادی سوریه هسته اصلی موانع بازسازی و توسعه به شمار می‌روند.

غسان رعی، مهندس نفت سوری، به یورونیوز گفت که برخی از بخش‌های شبکه خطوط لوله سوریه که پیش از شروع جنگ داخلی در سال ۲۰۱۱ فعال بودند، می‌توانند تعمیر یا گسترش یابند.

اما افزود که هرگونه بازسازی این خطوط به فراهم شدن منابع مالی و شرایط امنیتی بستگی دارد. او همچنین به کمبود نیروی کار ماهر پس از سال‌ها جنگ اشاره کرد.

فراتر از محدودیت‌های داخلی سوریه، ساخت شبکه‌های گسترده ریلی، جاده‌ای و خط لوله فرامرزی احتمالا با موانع مالی و سیاسی روبه‌رو خواهد شد که تغییر و تحولات منطقه‌ای نیز بر پیچیدگی آن خواهد افزود.

سلمان حکیم، کارشناس امور اقتصادی سوریه، به روزنامه لبنانی النهار گفت که چالش اصلی این پروژه‌ها تامین مالی آن‌هاست، زیرا هیچ کشور واحدی قادر به تامین هزینه‌های آن نیست.

زیاد عربش، اقتصاددان سوری، برآورد کرده است که هزینه ساخت و بهسازی مسیرها از ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار فراتر خواهد رفت؛ امری که مستلزم هماهنگی منطقه‌ای در سطوح بالا و برقراری شرایط امنیتی در تمام طول این کریدور، به ویژه در مناطق جنگ‌زده سوریه است.

عربش در رابطه با پیشنهاد خط لوله گاز، به هزینه‌های گزاف، طولانی بودن مسیر و ضرورت همکاری میان کشورهای عربی و ترکیه اشاره کرد. او همچنین رقابت شدید گاز روسیه، جمهوری آذربایجان و الجزایر را یادآور شد که در حال حاضر تامین‌کننده نیاز اروپا هستند.

طرح رقیب

این برنامه‌های سوریه با رقابت شدید طرح‌های دیگری روبه‌روست که کریدورهای تجاری جایگزینی را برای دور زدن کامل این کشور پیشنهاد می‌دهند. مهم‌ترین این طرح‌ها، کریدور اقتصادی پیشنهادی هند-خاورمیانه-اروپا است.

هدف از این طرح که در اجلاس گروه ۲۰ در سپتامبر ۲۰۲۳ معرفی شد، پیوند دادن هند، خاورمیانه و اروپا از طریق بهسازی زیرساخت‌های حمل و نقل، دیجیتال و انرژی است.

این طرح که از حمایت هند، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، آمریکا و شرکای بزرگ اروپایی برخوردار است، به عنوان جایگزینی برای ابتکار کمربند و جاده چین معرفی شده است.

این کریدور پیشنهادی شامل یک مسیر دریایی از هند به امارات متحده عربی است که با یک خط ریلی از طریق عربستان و اردن به بندر حیفا در اسرائیل متصل می‌شود و از آنجا کالاها به اروپا منتقل می‌شوند.