नोबेल साहित्य पुरस्कार क्यानडाकी एन कार्सनलाई

नोबेल समितिले यस वर्ष साहित्य विधातर्फको पुरस्कार क्यानडाकी एन कार्सनलाई दिने घोषणा गरेको छ।

"शास्त्रीय परम्परासँगको रोचक संवादमार्फत् समकालीन साहित्यका लागि नयाँ रूपहरू सिर्जना गर्ने उनका साहसिक र नवीन कृतिहरूका लागि" कार्सनलाई यसपालि सम्मानित गर्ने निर्णय गरिएको नोबेल समितिले जनाएको छ।

कार्सनको जन्म सन् १९५० मा क्यानडाको टोरोन्टोमा भएको हो। सन् १९८१ मा उनले शास्त्रीय साहित्यमा विद्यावारिधिको शोधप्रबन्ध प्रकाशित गरेकी थिइन्। उनले कविता लेखनसँगसँगै अनुवाद र विभिन्न विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्दै आएकी छन्।

उनी नोबेल साहित्य पुरस्कार पाउने उन्नाइसौँ महिला हुन्।

कार्सनले सन् १९९० को दशकमा कैयौँ उल्लेखनीय कृतिहरू प्रकाशित गरेकी थिइन्। तीमध्ये सन् १९९५ मा प्रकाशित 'ग्लास, आइरनी, एन्ड गड' मा समाविष्ट 'द ग्लास एसे'ले विधाका सीमाहरू मेटिँदै जाँदा लामो कवितामा रहने सम्भावना र सामर्थ्यलाई उजागर गरेको छ।

सन् १९९८ मा उनको अर्को कृति 'अटोबायोग्राफी अफ रेड: अ नोभल इन भर्स' प्रकाशित भयो। त्यसलाई कार्सनको उत्कृष्ट रचना मानिन्छ। सन् २०१० मा प्रकाशित उनको कृति 'नक्स'को पनि निकै प्रशंसा हुँदै आएको छ।

नोबेल समितिका अनुसार उनका सबैजसो साहित्यिक कृतिहरूमा शब्दप्रतिको भाषाशास्त्रीय मोह र नयाँ अर्थको खोजीमा कविमा हुने उत्कट चाहना झल्किन्छ। "उनले शब्दको व्युत्पत्तिलाई आफ्ना सबै रचनाहरूको प्रस्थानबिन्दु मान्दै आएकी छन्," नोबेल समितिले भनेको छ।

विजेतालाई १० डिसेम्बरमा स्टक्होममा पुरस्कार प्रदान गरिन्छ। त्यति बेला नोबेल पुरस्कारको पदक, डिप्लोमा र पुरस्कारस्वरूप प्राप्त हुने रकम पाएको पुष्टि गर्ने पत्र दिइन्छ।

नोबेल साहित्य पुरस्कारका लागि मनोनयन गर्नका लागि समितिले योग्य व्यक्तिहरूलाई पत्र पठाउने गर्छ। त्यस्ता व्यक्तिहरूमा स्वीडिश अक्याडमी र समान संरचना तथा उद्देश्य भएका अन्य प्रतिष्ठान र संस्थाहरूका सदस्यहरू, साहित्य र भाषाका प्राध्यापकहरू, नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेताहरू अनि आफ्ना देशमा साहित्य सिर्जनाको प्रतिनिधित्व गर्ने लेखक समाजका अध्यक्षहरू पर्छन्।

पत्र नपाए पनि अरू योग्य व्यक्तिहरूले पुरस्कारका लागि नाम सिफारिस गर्न सक्छन्। तर कसैले पनि आफ्नो सिफारिस गर्न पाउँदैन।

स्वीडिश अक्याडमीले विजेताको नाम छान्छ। विजेताको नाम छान्ने समितिमा १८ सदस्य हुन्छन्।

नोबेल फाउन्डेशनको विधानले पुरस्कारका लागि नाम सिफारिस भएका व्यक्तिहरूको नाम ५० वर्षसम्म सार्वजनिक गर्न नपाइने उल्लेख छ।

यो वर्षका अरू विजेता को हुन्

सोमवारदेखि अहिलेसम्म चार विधाका विजेताको नाम घोषणा भएको छ।

नोबेल पुरस्कार समितिका अनुसार अब शुक्रवार शान्ति र आगामी साता सोमवार अर्थशास्त्रतर्फ विजेताको नाम घोषणा हुने छ।

साहित्यमा नोबेल पुरस्कार यसअघि कसले पाएका थिए

विगतमा साहित्यतर्फको पुरस्कार अर्नेस्ट हेमिङ्वे, ग्याब्रिअल गार्सिया मार्खेज र टोनी मोरिसनजस्ता उपन्यासकार तथा पाब्लो नेरुडा, जोसेफ ब्रोड्स्की र रवीन्द्रनाथ ठाकुर तथा ह्यारोल्ड पिन्टर र युजीन ओनीललगायतका नाटककारले प्राप्त गरेका छन्।

सन् २०१६ मा गायक बब डिलनले साहित्यतर्फको पुरस्कार स्वीकार गर्लान् कि नगर्लान् भन्ने अन्योल देखा परेको थियो।

अन्ततः उनले सन् २०१७ को जुन महिनामा उक्त पुरस्कारका लागि मन्तव्य दिएका थिए।

साहित्य विधाको पुरस्कारबारे रोचक जानकारी

यसअघि यो विधाको पुरस्कार दुईदुई लेखकलाई चार पटक (सन् १९०४, १९१७, १९६६ र १९७४ मा) संयुक्त रूपमा दिइएको थियो। तर अरू विधामा भन्दा यसमा एकल विजेताहरू अत्यधिक छन्।

अहिलेसम्म कुनै साहित्यकारले पनि दोहोर्‍याएर नोबेल पुरस्कार पाएका छैनन् भने दुई जनाले पुरस्कार लिन अस्वीकार गरेका छन्।

सन् १९५८ मा विजेता घोषित तात्कालिक सोभियत सङ्घका बोरिस पास्टर्नाकले "सरकारी पक्षको दबावका कारण" पुरस्कार लिएनन्।

जाँ पाल सार्त्रले आफूले सबै खालका सम्मान नलिएको भन्दै सन् १९६४ मा नोबेल पुरस्कार पनि अस्वीकार गरे।

यसअघि सन् २०२४ मा समेत गरी कुल १८ महिलाले यो पुरस्कार हात पारेका थिए।

नोबेल साहित्य पुरस्कार पाउने सबैभन्दा कान्छा लेखक रड्यार्ड किप्लिङ हुन्। सन् १९०७ मा पुरस्कृत हुँदा उनी ४१ वर्षका थिए।

सन् २००७ मा पुरस्कार पाउँदा डोरिस लेसिङ ८१ वर्षकी थिइन्। नोबेल पुरस्कारबाट सम्मानित हुने उनी वृद्धतम साहित्यकार हुन्। उनको जन्म सन् १९१९ मा तात्कालिक पर्सियामा भएको थियो।

अहिलेसम्म केवल एक जनालाई मरणोपरान्त साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार दिइएको छ। सन् १९३१ मा स्वीडनका कवि एरिक आक्सेल कार्ल्फेल्ट सम्मानित भएका थिए।

सन् १९६१ मा डाग ह्यामर्शोल्डले मरणोपरान्त नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए।

तर सन् १९७४ मा नोबेल फाउन्डेशनको विधानमा विजेताको नाम घोषणा भएपछि मृत्यु भएमा बाहेक कसैलाई पनि मरणोपरान्त पुरस्कार नदिने प्रावधान राखियो।

सन् २०१८ मा र विश्वयुद्धका बेला छ वर्ष साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार कसैलाई पनि दिइएन।

सन् १९३५ मा चाहिँ योग्य पात्र नभेटिएको भन्दै पुरस्कार प्रदान गरिएको थिएन।

विन्स्टल चर्चिलबारे चर्चा

धेरैलाई ब्रिटिश नेता विन्स्टन चर्चिलले नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएका थिए भन्ने लाग्छ। तर उनी सन् १९५३ मा साहित्यतर्फ पुरस्कृत भएका थिए।

नोबेल समितिका अनुसार सन् १९४५ देखि १९५३ सम्म चर्चिलको नाम २१ पटक साहित्यततर्फ र दुई पटक शान्तितर्फ मनोनयनमा परेको थियो।

यद्यपि साहित्यतर्फ पुरस्कारका लागि प्रत्येक वर्ष हुने मनोनयन र पुरस्कार विजेता छान्ने समितिका सदस्यहरूले लेख्ने धारणा ५० वर्ष गोप्य राखिने गरेको छ।

सन् १९१३ मा भारतीय कवि रवीन्द्रनाथ ठाकुर नोबेल पुरस्कारबाट पुरस्कृत भए। नाम मनोनयनमा परेकै वर्ष उनलाई उक्त पुरस्कार दिइएको थियो।

उनी पुरस्कार हात पर्ने प्रथम एशियाली र गैरयुरोपेली मूलका व्यक्ति हुन्।

बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।