حضور حمزه بن‌لادن در ویدیوی تبلیغاتی جدید القاعده چه پیامی دارد؟

القاعده به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد حمله‌های ۱۱ سپتمبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده، ویدیویی مستندگونه به مدت ۵۲ دقیقه و ۳۶ ثانیه منتشر کرده است که در آن تصاویری از حمزه بن لادن، پسر اسامه بن لادن، گنجانده شده که ظاهرا پیش‌تر هرگز دیده‌ نشده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، در نخستین دوره ریاست‌جمهوری خود (در سال ۲۰۱۹) اعلام کرده بود که حمزه بن لادن، رهبر پیشین القاعده، در یک نیروهای این‌کشور کشته شده است. با این حال، واشینگتن هرگز نگفته است که حمزه چه زمانی، کجا و تحت چه شرایطی جان باخته است.

اکنون در ویدیوی تبلیغاتی جدید القاعده، حمزه بن لادن مستقیما مخاطبان را در برابر کمره مورد خطاب قرار داده و پیام‌هایی ارائه می‌دهد؛ موضوعی که پس از آن، گمانه‌زنی‌ها را در حلقه‌های آنلاین جریان‌های جهادی دوباره بر سر زبان‌ها انداخته که ممکن است حمزه هنوز زنده باشد.

این ویدیوی با عنوان «ربع قرن (۲۵ سال) پس از حملات ۱۱ سپتمبر» توسط «السحاب»، بازوی رسانه‌ای القاعده، در پلتفرم‌های «راکت‌چت» و «تلگرام» منتشر شد. این ویدیوی طولانی «بخش اول» نامیده شده و در پایان آن عبارت «ان‌شاءالله، ادامه دارد» درج شده است که نشان می‌دهد احتمالا قسمت‌های دیگری از این ویدیو در آینده منتشر خواهد شد.

در این ویدیو، روایت دیرینه القاعده درباره تأثیرات حملات ۱۱ سپتمبر بر ایالات متحده و جنبش جهانی جهادی به شکلی برجسته به تصویر کشیده شده و در آن از آرشیف تصاویر و پیام‌های رهبران ارشد پیشین القاعده از جمله اسامه بن لادن و ایمن الظواهر استفاده شده است.

مشابه ویدیوهای مستندگونه پیشین القاعده، در این ویدیو که در تاریخ ۱۰ سپتمبر ۲۰۲۶ منتشر شده نیز اظهارات شخصیت‌ها و مقام‌های رسمی غربی به شکل گزینشی به کار رفته تا این‌گونه وانمود شود که مواضع این گروه از سوی منابع بیرونی تأیید می‌شود.

به‌ویژه، مایکل شوئر، افسر پیشین سی‌آی‌ای (آژانس استخبارات مرکزی امریکا) که ریاست واحد ردیابی اسامه بن لادن را بر عهده داشته، به شکلی برجسته در این ویدیو گنجانده شده است.

در این ویدیوی پروپاگاندا ادعا شده است که پس از واقعه ۹/۱۱، تغییرات عمده‌ای در ایالات متحده رخ داده و گروه‌های جهادی در مناطق مختلف جهان گسترش یافته‌اند.

حمزه بن لادن بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ نقش فعالی در فعالیت‌های رسانه‌ای القاعده ایفا کرد و از سوی این سازمان پیام‌های تهدیدآمیزی علیه غرب و سایر اهداف صادر نمود. با این حال، او در این بازه زمانی مستقیما در ویدیوها ظاهر نشد؛ پیام‌های او معمولا به شکل نوشتاری یا صوتی منتشر می‌شد و در برخی ویدیوها نیز از تصاویر آرشیفی دوران کودکی‌اش استفاده می‌گردید.

محتوای تصاویر کمیاب حمزه بن لادن چیست؟

بر اساس اظهارات کارشناسانی که فعالیت گروه‌های افراطی را رصد می‌کنند، شاید برجسته‌ترین جنبه‌ٔ ویدیوی منتشرشده از سوی القاعده، حضور حمزه بن لادن در آن باشد.

ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ اعلام کرده بود که حمزه بن لادن را طی یک عملیات ضدتروریستی در منطقه مرزی افغانستان و پاکستان کشته است، با این حال، در همان زمان و سال‌های پس از آن، جزئیاتی درباره زمان و مکان دقیق مرگ او ارائه نشد.

القاعده در گذشته پیام‌های صوتی حمزه بن لادن را منتشر کرده و تصاویری کوتاه از او را در ویدیوهای آرشیفی اجتماعات جهادی و مراسم ازدواجش به نمایش گذاشته بود. اما در ویدیوی مستند جدید، برای نخستین بار حمزه بن لادن – یا دست‌کم فردی که در ویدیو از او با عنوان حمزه بن لادن یاد می‌شود – به‌وضوح در برابر کمره دیده می‌شود که به‌طور مستقیم پیام می‌دهد.

او در این ویدیو در سه قسمت مختلف ظاهر می‌شود که ظاهرا یکجا به ثبت رسیده‌اند.

اظهارات او در این ویدیو عمدتا شامل روایت‌ها، ادعاها و فراخوان‌های کلی جهادی است و در آن به رویداد مشخصی که بتوان بر اساس آن زمان ضبط ویدیو را تعیین کرد، اشاره نشده است. به همین دلیل، از روی ویدیو مشخص نیست که این پیام‌ها چه زمانی ضبط شده‌اند یا اینکه القاعده حمزه‌ بن لادن را زنده می‌داند یا مرده.

در قسمتی از ویدیو، در کنار سخنان حمزه بن لادن، تصاویر و مناظری از رویدادهای اخیر از جمله حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتوبر ۲۰۲۳ و بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در آگست ۲۰۲۱ نیز نشان داده شده است. اگرچه خود حمزه بن لادن در این ویدیو اشاره‌ای به این رویدادها نمی‌کند، اما این نحوه ارائه ممکن است این تصور را ایجاد کند که پیام او نسبتا در زمان‌های اخیر، احتمالا پس از اعلام خبر کشته‌شدن ادعایی‌اش در سال ۲۰۱۹، ضبط شده است.

نکته قابل توجه دیگر این است که در ویدیو، معرفی او صرفا با عنوان «شیخ مجاهد حمزہ بن لادن» صورت گرفته است. در کنار نام او از پسوندهای رایج در محافل جهادی، یعنی «حفظه‌الله» (برای فرد زنده) یا «رحمه‌الله» (برای فرد درگذشته)، استفاده نشده است. به گفته ناظران، این ابهام ممکن است عمدی باشد.

باید یادآور شد که ابهام مشابهی در خصوص ایمن الظواهری، رهبر پیشین القاعده نیز وجود داشته است؛ فردی که ایالات متحده اعلام کرد در جولای ۲۰۲۲ در یک حمله پهپادی در کابل کشته شده است. در ویدیوی جدید نیز هنگام نام بردن از او، به‌صراحت اعلام نشده که زنده است یا کشته شده است.

با وجود اینکه القاعده پس از ادعای امریکا هیچ واکنش رسمی درباره الظواهری نشان نداده، اما در میان حامیان این گروه از مدت‌ها پیش این باور شکل گرفته که او واقعا کشته شده است.

در این ویدیو همچنین هیچ‌گونه اشاره روشنی درباره جایگاه سیف العدل، رهبر احتمالی کنونی القاعده، وجود ندارد. از او تنها با عنوان «شیخ» نام برده شده و بخش‌هایی از نوشته‌های پیشین او نقل شده است؛ با این حال، نه در ویدیو او به عنوان رهبر سازمان معرفی شده و نه اطلاعاتی درباره محل حضور فعلی‌اش ارائه شده است.

حضور حمزه بن لادن در این ویدیو توجه زیادی را از سوی ناظران و تحلیلگران امور امنیتی به خود جلب کرده است. برخی از کارشناسان، این تصاویر را نشانه‌ای از احتمال زنده بودن حمزه خوانده‌اند.

برخی از ناظران به این نکته اشاره کرده‌اند که حمزه بن لادن در این ویدیو دستار سفیدی بر سر دارد و در پس‌زمینه آن دیواری گلی به چشم می‌خورد که یادآور ویدیوهای منتسب به گروه‌های جهادی فعال سابق در افغانستان است. به گفته آن‌ها، این احتمال وجود دارد که او هنگام ضبط این پیام در افغانستان حضور داشته باشد.

از سوی دیگر، تاکنون واکنش گسترده‌ای از سوی محافل هوادار جریان‌های جهادی نسبت به این ویدیو یا حضور ظاهری حمزه بن لادن نشان داده نشده است. ناظران می‌گویند یکی از دلایل این امر می‌تواند کاهش چشمگیر تعداد حامیان آنلاین فعال القاعده طی دست‌کم دو سال گذشته باشد.

حمید القاوسی، مفسر برجسته جهادی که خود را محقق معرفی می‌کند اما رویکردی همسو با القاعده دارد، به حضور حمزه بن لادن و ایمن الظواهری در این ویدیو واکنش نشان داده است. به گفته‌ٔ او ویدیو به روشنی مشخص نمی‌کند که این دو نفر [حمزه بن‌لادن و ایمن‌الظواهری] کشته شده‌اند یا هنوز زنده‌اند.

آقای القاوسی افزود در این ویدیو، در کنار نام هر دو فرد از عبارات معمول عربی که زنده یا مرده بودن فرد را مشخص می‌کنند، استفاده نشده است. به گفته او، همین جنبه بازتاب‌دهنده‌ٔ تلاشی عمدی برای حفظ ابهام در این ویدیو است.

آیا حضور حمزه در ویدیوهای قدیمی نشانه‌ای دال بر تأیید مرگ اوست؟

عبدالسید، پژوهشگر مقیم سویدن، که در زمینه رسانه و پروپاگاندا‌ی القاعده و گروه‌های جهادی تحقیق می‌کند، این ویدیو را بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر از سوی «السحاب»، بازوی رسانه‌ای القاعده، می‌داند؛ با این حال، او انتشار تصاویر و ویدیوهای پیش‌تر دیده‌نشده از حمزه بن لادن و ایمن الظواهری را رویدادی منحصر‌به‌فرد تلقی نمی‌کند.

عبدالسید در گفت‌وگو با بخش اردوی بی‌بی‌سی گفت که پس از خروج ایالات متحده از افغانستان در سال ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان به قدرت، رسانه «السحاب» ویدیوها و تصاویر تاریخی متعددی را منتشر کرده که پیش‌تر هرگز دیده ن شده بودند.

او به عنوان نمونه به ویدیوی «مولانا عاصم عمر»، بنیان‌گذار و رهبر شاخه القاعده در شبه‌قاره هند اشاره می‌کند که در سپتمبر ۲۰۱۹ در جریان حمله ایالات متحده در افغانستان کشته شد؛ ویدیویی که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد و در آن، برخلاف گذشته، چهره او پوشانده نشده بود.

به گفته عبدالسید، این اقدام تا حدودی نخستین تایید غیررسمی مرگ عاصم عمر به شمار می‌رفت، چرا که القاعده پیش از آن مرگ او را به‌طور رسمی تایید نکرده بود.

باید یادآور شد که القاعده در گذشته معمولا تصاویر یا ویدیوهای رهبران خود با چهره‌های غیرپوشانده را تنها پس از مرگشان منتشر می‌کرده است.

به گفته‌ٔ عبدالسید، در سال ۲۰۲۴ نیز «السحاب» یک ویدیویی طولانی را منتشر کرد که در آن برای نخستین بار تصاویری از فرماندهان برجسته‌ که پس از سال ۲۰۰۱ در منطقه افغانستان و پاکستان توسط نیروهای امریکایی، افغان و پاکستانی کشته شده بودند، دیده می‌شوند.

در میان آن‌ها، فرماندهان ارشد القاعده مانند «خالد حبیب» و «ابوعبیده المصری» حضور داشتند که نقش اساسی در سازماندهی جنگ‌های طالبان افغانستان و پاکستان پس از حادثه ۱۱ سپتمبر ایفا کرده و طراح عملیات‌های القاعده در سطح جهانی بودند، اما تصاویر آن‌ها سال‌ها پس از مرگشان برای نخستین بار منتشر شد.

او بر این باور است که ویدیوی حمزه بن لادن را نیز می‌توان در همین راستا و چارچوب تحلیل کرد.

از نظر عبدالسید: «گنجاندن تصویر واضح از حمزه بن لادن در ویدیوی جدید، در واقع تایید ضمنی مرگ او از سوی القاعده است؛ زیرا اگر او زنده می‌بود، القاعده به خاطر مسائل امنیتی هرگز تصویر او را در این ویدیو قرار نمی‌داد.»

قابل یادآوری است که القاعده معمولا برای تضمین امنیت فرماندهان زنده خود، در خصوص هویت و محل استقرار آن‌ها احتیاط زیادی به خرج می‌دهد.

به گفته احسان‌الله تیپو محسود، روزنامه‌نگار پاکستانی و تحلیلگر امور امنیتی که فعالیت گروه‌های شبه‌نظامی از جمله القاعده را رصد می‌کند، این ویدیو در ادامه سنت همیشگی القاعده است که طبق آن این شبکه هر سال به مناسبت سالگرد حملات ۱۱ سپتمبر مطالب ویژه‌ای منتشر می‌کند.

به گفته او حضور حمزه بن لادن در این ویدیو می‌تواند تلاشی برای ایجاد انگیزه و الهام‌بخشی باشد، اما «به نظر من او زنده نیست.»

«درباره‌ٔ او بی‌شک ابهام وجود دارد، اما به عقیده من، در نوشته‌های تحلیلگران غیررسمی مرتبط با القاعده و برخی محافل وابسته به این سازمان نیز اشاراتی به مرگ او دیده می‌شود.»

به گفته تیپو محسود، نکته غیرمعمول در مورد حمزه بن لادن این است که القاعده تا به امروز نه مرگ او را به صراحت تایید کرده و نه آن را به طور آشکار رد کرده است. به باوراو، این گروه ظاهرا می‌خواهد این ابهام را حفظ کند.

«به همین دلیل است که وقتی مردم ویدیویی از حمزه بن لادن می‌بینند، گمان می‌کنند که او زنده است.»

آقای تیپو محسود می‌گوید اطلاعات موثق حاکی از آن است که حمزه بن لادن در سال ۲۰۱۸ کشته شده است، در حالی که در سال ۲۰۱۹ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت امریکا نیز مرگ او را تایید کرده بود. از نظر وی، به همین دلیل شواهد به نفع مرگ حمزه قوی‌تر از ادعاهای مربوط به زنده بودن او به نظر می‌رسد.

هدف از گنجاندن حمزه در ویدیو چه می‌تواند باشد؟

به گفته عبدالسید، یکی از اهداف گنجاندن حمزه در این ویدیو ممکن است بسیج کردن نسل جدید یا حامیان جوان القاعده باشد. به باور او، این اقدام همچنین پیامی است مبنی بر اینکه القاعده همچنان به اندیشه‌ها و میراث فکری اسامه بن لادن وفادار است و برای این منظور، پسر او به عنوان یک چهره‌ٔ نمادین به نمایش گذاشته شده است.

تیپو محسود نیز با تأیید دیدگاه عبدالسید می‌گوید هدف از این کار، ترغیب نسل جوان و انتقال این پیام است که رهبری ما از مرگ، قربانی‌شدن، کشته‌شدن یا از دست دادن فرزندانش هراسی ندارد. به بیان دیگر، آن‌ها تلاش می‌کنند به مخاطبان خود روحیه و انگیزه ببخشند و این اقدام نیز در همین راستا انجام گرفته است.

به گفته تیپو محسود، این رویه در میان گروه‌های جهادی سنتی دیرینه دارد. آن‌ها می‌خواهند این تصور را القا کنند که تنها دیگران را به جنگ نمی‌فرستند و نمی‌کشند، بلکه رهبری خود آن‌ها نیز جان می‌بازد و فرزندانشان کشته می‌شوند. به این ترتیب، آن‌ها تلاش می‌کنند تعهد و عزم خود را در مقایسه با ارتش‌های کلاسیک و رسمی برجسته‌تر نشان دهند.

«به باور آن‌ها، این ذهنیت وجود دارد که رهبران در امنیت و جدا از میدان هستند و جنگجویان عادی در خط مقدم می‌جنگند؛ از این رو، گروه‌های جهادی برای رد این تصور، دست به چنین پروپاگاندایی می‌زنند.»

به گفته‌ٔ ساره هرموش، کارشناس امور دفاعی و مبارزه با تروریسم و مدیرعامل موسسه «H9»، صرف‌نظر از اینکه حمزه زنده است یا خیر، القاعده در این ویدیو از او در نقش یک عامل پیونددهنده استفاده کرده است.

او در ایکس نوشته است که در این ویدیو، از یک سو تفکر نظری و استراتژیک سیف العدل ارائه شده، از سوی دیگر نام و میراث نمادین خاندان بن لادن به نمایش درآمده و هم‌زمان فراخوانی برای جذب نیروهای جدید نیز مطرح شده است.

ساره هرموش می‌گوید این پیام در آستانه بیست‌وپنجمین سالگرد حملات ۱۱ سپتمبر، ظاهرا نسل جوانی را مخاطب قرار می‌دهد که پس از این حملات متولد شده‌اند. او اشاره می‌کند که عنوان «بخش اول» بر روی این ویدیو گذاشته شده که این امر نشان می‌دهد ممکن است قسمت‌های دیگری از این مجموعه نیز در راه باشد.