'Nếu chạy, chúng sẽ bắn' – khủng hoảng bắt cóc ngày càng nghiêm trọng ở Nigeria

"Nếu bạn chạy vào một căn phòng, chúng sẽ đốt cả căn phòng. Nếu bạn chạy ra ngoài, chúng sẽ bắn bạn," bà Fatima kể lại vụ tấn công gần đây nhằm vào ngôi làng của bà ở Zamfara, miền tây bắc Nigeria.

Những tay súng tấn công vào khoảng hai giờ sáng, chia thành nhiều nhóm để bao vây người dân: một nhóm ở lối vào làng, một nhóm ở trung tâm và một nhóm ở phía sau.

"Chúng nổ súng mà chẳng quan tâm đến bất cứ điều gì, bắn loạn xạ," người phụ nữ 55 tuổi nói nhỏ với BBC World Service.

Đây là một trong nhiều vụ tấn công đầy hỗn loạn tại cộng đồng chủ yếu là người Hồi giáo này, nơi người dân luôn sống trong nỗi sợ mình sẽ bị bắt cóc để đòi tiền chuộc.

Bà Fatima mô tả cách các cuộc đột kích diễn ra: "Có lúc có tới 100 chiếc xe máy, và mỗi chiếc chở ba người."

Theo Fatima, khoảng 70 người, trong đó có trẻ em, đã thiệt mạng tại làng Bia Buki vào tháng Sáu.

Bà cho biết những kẻ tấn công cũng nhắm vào dân làng khi họ bỏ chạy, còn trẻ em bị thương do ngã xuống các rãnh ven đường. Trong số những người thiệt mạng có chồng bà và sáu trong số bảy anh chị em của ông ấy.

Bà Fatima là một trong khoảng 800.000 người Nigeria mà Liên Hợp Quốc cho biết đã phải rời bỏ nhà cửa tại miền tây bắc nước này. Bạo lực là một trong những nguyên nhân chính khiến người dân phải di dời.

Một số vụ tấn công do các nhóm Hồi giáo cực đoan thực hiện, nhưng phần lớn các vụ tấn công tại khu vực này là do các băng nhóm, thường được người dân địa phương gọi là "bandits" (thổ phỉ).

Những kẻ này thường di chuyển bằng xe máy, tấn công nhanh gọn rồi bỏ chạy trước khi lực lượng an ninh kịp tới.

Hàng ngàn người đã tham gia các nhóm dân phòng được chính phủ hỗ trợ để chống lại các băng nhóm.

BBC đã phỏng vấn một thành viên của một nhóm có vũ trang, người này cho biết nhóm của anh đã tiêu diệt nhiều tên "thổ phỉ".

Tuy nhiên, các băng nhóm vẫn tiếp tục tấn công, trong bối cảnh bạo lực và các vụ bắt cóc dường như đang ngày càng nghiêm trọng và lan dần về phía nam.

Bà Fatima kể rằng khi những tên "thổ phỉ" tấn công nhà mình, bà cùng những người dân khác chạy vào khu rừng gần đó để trốn: "Khu rừng trở thành nơi trú ẩn của chúng tôi. Chúng tôi chạy cùng lũ trẻ; nếu không tìm thấy con mình, bạn sẽ đưa theo con của hàng xóm."

Bà cho biết mọi người ngủ trong rừng trước khi tiếp tục di chuyển đến Gusau – thủ phủ của bang – "nơi chúng tôi tìm thấy được một chút bình yên".

Hiện bà Fatima sống trong một khu trại tạm bợ ở Gusau cùng bảy người con, tuổi từ 9 đến 30.

Hàng chục phụ nữ ngồi thành từng nhóm trên nền đất bụi bặm của khu trại tạm, nhiều người quấn khăn hijab sặc sỡ. Bà ước tính có hơn 1.000 người đang sống tại đây.

Điều kiện sống rất khó khăn, "không có một nơi tử tế để ngả lưng". Thực phẩm thì khan hiếm còn viện trợ lại không đến thường xuyên.

Bà Fatima kể về hai lần những "người tốt bụng" mang gạo hoặc khoai tây đến cho người dân. Trẻ em được cử đi nhặt củi để bán, giúp gia đình có tiền mua thức ăn, nhưng bà cho biết 22 em đã bị các băng "thổ phỉ" bắt cóc.

Chỉ tay về phía một tòa nhà gần đó, Fatima nói: "Ở đó có 100 phụ nữ hoặc hơn… có lẽ chỉ hai hoặc ba người trong số họ đã được ăn sáng."

"Khi còn hòa bình, chúng tôi có của cải của riêng mình, nhưng giờ mọi thứ đã đảo ngược và chúng tôi trở thành những người ăn xin."

Mắt bà ngấn lệ. Bà khóc trong vài phút, rồi lấy tay lau nước mắt.

Dù đã cách ngôi làng của mình khoảng 25 km, mối đe dọa khiến bà Fatima phải bỏ chạy vẫn chưa biến mất.

Khi mới đến trại, tiếng súng khiến bà không thể ngủ vào ban đêm. Bà cho biết tình hình sau đó đã yên tĩnh hơn nhờ các cuộc tuần tra của quân đội và lực lượng dân phòng do chính phủ hậu thuẫn, nhưng bầu không khí vẫn rất căng thẳng.

Những kẻ "thổ phỉ" chủ yếu là người thuộc sắc tộc Fulani, vốn có truyền thống kiếm sống bằng nghề chăn nuôi. Một số người trong số này đã chuyển từ buôn bán gia súc sang bắt cóc và tống tiền, vì đây được xem là cách kiếm tiền nhanh và dễ hơn.

Họ tấn công các thị trấn, làng mạc hoặc phục kích người đi đường, bắt cóc người để đòi tiền chuộc, lấy đi bất cứ thứ gì chúng muốn và đôi khi giết những người chống cự. Chúng cũng ép các cộng đồng phải trả "phí bảo kê", chỉ cho phép nông dân vào đồng ruộng nếu họ nộp những khoản tiền lớn.

Các vụ tấn công hiện phổ biến hơn bao giờ hết. Tại các khu vực miền tây bắc Nigeria – được xem là địa bàn hoạt động chính của các băng nhóm này – số vụ việc mà Acled – một tổ chức quốc tế chuyên theo dõi xung đột – ghi nhận trong nửa đầu năm nay đã tăng 78% so với cùng kỳ năm ngoái.

Dữ liệu từ Ủy ban Nhân quyền Quốc gia Nigeria cho thấy số vụ bắt cóc trên toàn quốc đã tăng gấp đôi trong cùng khoảng thời gian.

Malik Samuel thuộc Good Governance Africa, một tổ chức nghiên cứu và vận động phi lợi nhuận, cho biết: "Hiện không có khu vực nào ở miền bắc Nigeria không phải đối mặt với một hình thức bắt cóc hàng loạt nào đó."

Cuộc chiến chống các băng nhóm "thổ phỉ" chỉ là một phần trong tình hình an ninh phức tạp hơn mà Nigeria đang phải đối mặt.

Bên cạnh các băng nhóm "thổ phỉ" ở miền tây bắc, miền đông bắc Nigeria đang đối mặt với hoạt động nổi dậy của các nhóm Hồi giáo cực đoan, miền đông nam xảy ra tình trạng bất ổn do các phong trào ly khai, trong khi các khu vực miền trung thường xuyên xảy ra xung đột.

Nguyên nhân chính tại đây là tranh chấp quyền sử dụng đất đai và nguồn nước phục vụ chăn thả gia súc và canh tác, cùng với các yếu tố sắc tộc và tôn giáo làm gia tăng một số vụ bất ổn.

Hầu hết các nhà phân tích đều cho rằng các nhóm vũ trang đã tiến hành những chiến dịch bạo lực ảnh hưởng đến mọi cộng đồng, bất kể nguồn gốc hay tín ngưỡng.

Trường học là một trong những mục tiêu thường xuyên bị tấn công. Năm 2014, nhóm phiến quân Hồi giáo Boko Haram khét tiếng đã bắt cóc hơn 200 nữ sinh tại làng Chibok, miền đông bắc Nigeria, gây chấn động trên toàn thế giới.

Khi đó, nhóm này ép các con tin trở thành nô lệ tình dục, lao động phục vụ trong gia đình hoặc trở thành những người đánh bom liều chết.

Tuy nhiên, hiện nay nhiều nhóm khác nhau trên khắp Nigeria cũng sử dụng bắt cóc để kiếm tiền, nhắm vào những mục tiêu dễ tấn công như trường học, nhà thờ, nhà thờ Hồi giáo và các ngôi làng hẻo lánh.

Trước đây, tình trạng này chủ yếu giới hạn ở các khu vực do Boko Haram kiểm soát tại miền đông bắc hoặc các khu vực hoạt động của các băng nhóm "thổ phỉ" ở miền tây bắc – những nơi phần lớn cư dân là người Hồi giáo.

Sau đó, vào tháng Năm năm nay, các tay súng đi xe máy tấn công ba trường học ở bang Oyo, miền tây nam Nigeria – một trong số ít khu vực trước đây được xem là tương đối an toàn.

39 trẻ em, trong đó em nhỏ nhất mới hai tuổi, cùng 7 giáo viên đã bị bắt cóc. Một giáo viên bị giết trong cuộc đột kích, còn vụ sát hại một giáo viên khác bị quay phim và phát tán trên mạng.

Sau 56 ngày, 44 con tin còn lại được trả tự do. Chính phủ cho biết họ từ chối trả tiền chuộc và các em được giải cứu sau một chiến dịch của lực lượng an ninh. Ba người đàn ông bị kết án tù chung thân vì vụ tấn công và thú nhận là thành viên của một nhánh liên kết với Boko Haram.

Vụ bắt cóc khiến người dân thị trấn Oriire ở miền tây nam Nigeria hoang mang. Nhiều phụ huynh đã cho con nghỉ học.

"Người dân đang sợ hãi vì nhiều người đã chạy trốn và vẫn chưa trở về," Oba Tajudeen Abioye, thủ lĩnh truyền thống của khu vực, cho biết. Cháu gái ông nằm trong số những trẻ em bị bắt cóc.

Ông nói thêm: "Còn những người trong chúng tôi vẫn ở lại đây thì phải dựa vào các quan chức an ninh, những người lính" được điều đến để bảo vệ cộng đồng.

Nigeria vốn đã là một trong những quốc gia có số trẻ em không được đến trường cao nhất thế giới. UNESCO ước tính con số này vào khoảng 19 triệu em.

Các vấn đề an ninh chồng chéo và diễn ra đồng thời khiến quân đội và cảnh sát Nigeria bị quá tải, qua đó gặp khó khăn trong việc kiểm soát tình trạng bạo lực.

Một báo cáo của Liên Hợp Quốc năm 2025 cho biết các đồn cảnh sát thường thiếu kinh phí và không thể hoạt động tối đa. Báo cáo dẫn các nguồn độc lập cáo buộc lực lượng cảnh sát thiếu kỹ năng đàm phán với kẻ bắt cóc và điều tra pháp y.

Chính quyền Tổng thống Bola Tinubu đã phân bổ ngân sách quốc phòng và an ninh lớn nhất trong lịch sử Nigeria, tăng 10% vào tháng 12/2025 so với một năm trước đó. Gần đây, ông cũng phê duyệt kế hoạch tuyển thêm 28.000 binh sĩ.

Trong khi đó, các cộng đồng vẫn tiếp tục hứng chịu bạo lực. Tại Zamfara, hàng ngàn người dân đã tham gia các nhóm dân phòng được chính phủ hậu thuẫn để lấp những khoảng trống về an ninh.

Tuy nhiên, sự tham gia của họ cũng gây ra nhiều lo ngại. Theo AFP, năm 2020, Zamfara đã cấm một nhóm dân phòng lớn hoạt động do lo ngại các vụ giết người không qua xét xử đang làm tình trạng bạo lực trở nên nghiêm trọng hơn.

Giới chức cho biết các nhóm dân phòng mới được đào tạo bài bản hơn. Tuy nhiên, Samuel, thuộc Good Governance Africa, gọi họ là "quả bom hẹn giờ đang chờ phát nổ".

"Nếu người dân được trang bị vũ khí, thì khi cuộc khủng hoảng kết thúc, các bạn sẽ kiểm soát họ thế nào? Làm sao có thể tước vũ khí của họ?" ông đặt câu hỏi.

Một thành viên lực lượng dân phòng gặp chúng tôi bên ngoài trụ sở của nhóm – một tòa nhà bê tông một tầng – và đồng ý trả lời phỏng vấn với điều kiện giấu tên trong chuyến thăm của chúng tôi vào tháng Bảy.

Anh ngồi trên một chiếc xe máy, một khẩu AK-47 vắt trên vai, dùng khăn che mặt như một chiếc mặt nạ trùm đầu tạm thời, trên tay đeo những chiếc nhẫn hình đầu lâu bằng vàng và bạc.

"Chúng tôi là một trong những nhóm người được thống đốc thuê để bảo vệ cộng đồng," anh nói. Anh giải thích rằng đôi khi họ được thông báo vị trí của các tay "thổ phỉ", sau đó "với sự giúp đỡ của Chúa, chúng tôi chiến đấu và đánh bại chúng".

Anh nói thêm: "Hãy để những tên thổ phỉ hiểu rằng khi chúng tấn công một nơi và giết người, chúng cũng có thể bị giết."

Anh ước tính mình đã tham gia chiến đấu với các băng nhóm ít nhất 20 lần, đồng thời cho biết nhóm của anh liên tục nhận được yêu cầu hỗ trợ.

"Rất khó để có một tuần trôi qua mà không nhận được những thông báo như vậy," anh nói. "Có những khu vực đã trở nên an toàn hơn… nhưng cũng có những khu vực mà mà không thể được nhận định tương tự."

Anh kêu gọi vị thống đốc bang, người mà anh ủng hộ, tuyển dụng và trang bị vũ khí cho thêm nhiều người để chống lại các băng nhóm.

"Những kẻ này sẽ không sợ các bạn trừ khi các bạn có vũ khí phù hợp để chống lại chúng," anh nói.

Bà Fatima cũng kêu gọi chính quyền hành động nhiều hơn: "Những kẻ bắt cóc này có mặt ở khắp mọi nơi.

"Tôi không nói rằng chính phủ đã thất bại, nhưng ngay cả khi họ đang nỗ lực, họ vẫn cần làm nhiều hơn nữa. Có rất nhiều vấn đề và chúng tôi tin rằng nếu tăng cường nỗ lực và bố trí thêm lực lượng an ninh, các ngôi làng sẽ trở nên yên bình hơn."

Bà muốn trở về nhà, nhưng không chắc điều đó có thể xảy ra, vì bà nghe nói ngôi làng của mình giờ đã bị biến thành căn cứ của những tay súng từng tấn công nơi này.

Bà Fatima cho biết thủ lĩnh băng nhóm "thổ phỉ" tại địa phương đã trở thành người nắm quyền trên thực tế và các gia đình tìm đến người này để giải quyết những tranh chấp trong gia đình.

Bà Fatima nói một ngôi làng khác ở gần đó "hoàn toàn không còn một bóng người, đến một con gà cũng không sống ở đó… có vô số ngôi làng bỏ hoang như vậy".

"Ngay cả khi trở về khu vực của chúng tôi, những gì bạn phải đối mặt cũng chỉ là khó khăn. Ở đó chẳng còn gì, không có thức ăn… bạn trồng trọt, nhưng đến khi thu hoạch, chúng sẽ ngăn cản hoặc bắt cóc bạn."