Từ đèo Hải Vân đến gốc cây 55: Việt Nam tăng tốc kiểm soát mạng xã hội

Khi dịch giả, nhà thơ Nguyễn Huy Hoàng đăng tấm ảnh về gốc cây 55 trên trang Facebook cá nhân của mình, ông ngạc nhiên khi xuất hiện thông tin bài viết bị chặn tại Việt Nam, theo đề nghị của Bộ Công an.

Gốc cây số 55 trong thời gian qua đã trở thành một chủ đề thu hút bàn luận trên các nền tảng mạng xã hội.

Nơi đó, trong hơn một năm trước, vào một ngày cuối tháng 5/2025, cựu Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương đã lái chiếc xe hiệu BMW gây ra tai nạn khiến một nữ sinh 18 tuổi thiệt mạng.

Gốc cây này đã trở thành nơi nhiều người dân đến đặt hoa, vừa là tưởng nhớ nạn nhân, vừa là biểu tượng đòi công lý, yêu cầu chính quyền xử lý người gây tai nạn.

Bài đăng của ông Hoàng, dù không nhắc đến bất kỳ từ khóa nào được cho là nhạy cảm như "BMW" hay "Nguyễn Sỹ Cương", nhưng vẫn bị chặn.

Không chỉ Bộ Công an, rất nhiều yêu cầu chặn hiển thị các bài đăng về vụ tai nạn liên quan đến vị cựu đại biểu Quốc hội này, là từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tình trạng các bài viết bị gỡ bỏ, hoặc hạn chế hiển thị tại Việt Nam trên Facebook và Threads, hai nền tảng mạng xã hội thuộc Meta.

Trong khi đó, vụ tai nạn đã được hàng loạt các tờ báo và kênh truyền thông quốc tế đồng loạt đăng tải sau khi chính quyền công bố danh tính người gây tai nạn trên Đài truyền hình Việt Nam hôm 17/8.

Tờ The New York Times của Mỹ cho biết vợ ông Cương, bà Lâm Thị Phương Thanh – Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch – đã trở thành tâm điểm đặc biệt khiến dư luận tò mò.

Chúng tôi đã liên hệ qua email chính thức của những cơ quan chính phủ này nhưng chưa nhận được phản hồi.

Diễn biến này đang đặt ra nhiều câu hỏi về tính minh bạch trong hoạt động kiểm duyệt nội dung của Meta tại Việt Nam.

BBC News Tiếng Việt đã đề nghị cả Meta lẫn Oversight Board - một cơ quan bên ngoài chịu trách nhiệm nhận khiếu nại quyết định thực thi của Meta về nội dung trên Facebook, Instagram hoặc Threads - bình luận nhưng chưa nhận lại hồi âm.

Liên tục bị chặn hiển thị tại Việt Nam

Nhiều người dùng Facebook và Threads đồng loạt phản ánh việc bài viết nhắc tên ông Nguyễn Sỹ Cương bị nền tảng xóa hoặc hạn chế truy cập.

Việc gỡ bài với các tài khoản trong nước hoặc chặn hiển thị các bài từ nước ngoài được cho là một cách thức mà chính quyền Việt Nam thường sử dụng để kiểm soát thông tin bất lợi, vốn thường được gán nhãn sai sự thật, phản động.

Trên nền tảng Threads, vốn đang cho phép thực hiện chế độ ẩn danh, rất nhiều người dùng đã thống kê và cập nhật việc các bài viết bị gỡ, bị ẩn.

Không ít tài khoản tuyên bố rằng hễ bài họ bị xóa thì sẽ viết bài khác bù lại, thậm chí viết nhiều hơn nhằm duy trì sức nóng dư luận và quyết không để sự việc bị chìm xuống.

Hai ngày sau khi đăng tải bài viết phản ánh việc các bài đăng của mình liên tục bị gỡ, chính bài viết "vòng lặp" này của Luật Khoa Tạp chí cũng đã bị Facebook chặn tại Việt Nam theo yêu cầu từ Bộ Công an.

"Chúng tôi bị hạn chế thường xuyên, gần như hàng ngày, trong những thời điểm nóng về chính trị xã hội, chẳng hạn như dịp Đại hội Đảng, bầu cử Quốc hội, hay vụ Nguyễn Sỹ Cương vừa qua," Nhà báo Trịnh Hữu Long, tổng biên tập Luật Khoa Tạp chí, trả lời BBC News Tiếng Việt.

Ông Long cho biết việc chính quyền Việt Nam hạn chế các bài đăng từ trang Facebook của tổ chức ông là khá "thường xuyên".

Trong khi đó, các bài của Luật Khoa Tạp chí trên các nền tảng như YouTube hay LinkedIn không gặp tình trạng tương tự.

"Chúng tôi cũng sống chung với lũ thôi. Những kẻ mạnh bắt tay nhau thì người dùng chịu trận, mặc dù chúng tôi cũng liên tục thúc giục Facebook - thông qua các mạng lưới vận động quốc tế - cần nâng cao các tiêu chuẩn bảo vệ ngôn luận trước các đòi hỏi rõ ràng là vi phạm pháp luật nhân quyền quốc tế của chính quyền Việt Nam."

Ông Trịnh Hữu Long cũng là đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành của tổ chức Legal Initiatives for Vietnam (LIV), chuyên về luật pháp, có trụ sở ở Đài Loan.

Trường hợp tương tự được phản ánh từ các tài khoản hay trang có lượng người theo dõi cao như Luật Khoa tạp chí , Nguyễn Ngọc Như Quỳnh, Bàn Tròn Chính Trị Việt Nam cho đến người dùng bình thường.

Bằng chứng họ đưa ra là các ảnh chụp màn hình thông báo từ hệ thống, ghi rõ nội dung bị gỡ theo yêu cầu pháp lý từ Bộ Công an hoặc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tài liệu do bà Nguyễn Ngọc Như Quỳnh (blogger Mẹ Nấm) tổng hợp, gửi cho BBC, cho thấy tài khoản Facebook của bà bị Meta gửi tổng cộng 28 thông báo "Legal Request" hạn chế hiển thị tại Việt Nam trong giai đoạn từ 6/8/2024 đến 22/4/2026.

Các chủ đề bị hạn chế chủ yếu là các bài đăng liên quan đến giới lãnh đạo Việt Nam, theo bà Quỳnh.

Trong tất cả các trường hợp này, Meta xác nhận bài viết hoặc hình ảnh của bà bị đánh dấu "không khả dụng tại Việt Nam", trong khi vẫn hiển thị bình thường ở các quốc gia khác.

Theo phản ánh của nhiều người dùng, Facebook thông báo chặn theo yêu cầu của Bộ Công an hoặc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dựa trên luật pháp sở tại chứ không giải thích rõ hơn.

Khi được hỏi liệu có khiếu nại lên Facebook hay Meta về việc bị hạn chế không, ông Long từ Luật Khoa Tạp chí nói tòa soạn hiểu công ty công nghệ này phải chấp nhận những yêu cầu này từ Việt Nam để tiếp tục được hoạt động bình thường.

Theo ông, hạn chế mà Facebook đặt ra không đồng nghĩa với việc tòa soạn làm gì sai, mà vì Facebook "buộc phải tuân thủ" yêu cầu từ chính quyền.

"Chúng tôi có báo tin cho Facebook để họ biết rằng chúng tôi không đồng tình với thực hành này của Facebook và Facebook nên có những quy định khắt khe hơn với những đòi hỏi từ chính quyền, chứ không phải chính quyền đòi gì thì được nấy."

Hà Nội, vào năm 2024, đã đưa ra một nghị định yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân nước ngoài có trách nhiệm ngăn chặn, gỡ bỏ kịp thời chậm nhất là 24 giờ các nội dung "xâm phạm an ninh quốc gia Việt Nam" khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Nghị định 147/2024 này cũng quy định nếu doanh nghiệp nước ngoài không hợp tác, họ có thể bị cắt khả năng truy cập với người dùng.

Theo các thống kê trong năm 2026, 94% trong số 80-85 triệu người dùng internet tại Việt Nam sử dụng Facebook, biến nền tảng này trở thành mạng xã hội lớn nhất tại quốc gia này.

Hồi tháng 6/2023, tờ Washington Post có trụ sở tại Mỹ đưa tin Meta đã hợp tác với chính phủ Việt Nam trong việc kiểm duyệt một số thông tin hiển thị tại thị trường 100 triệu dân này.

Tờ báo này cho biết hai cựu nhân viên Meta tiết lộ rằng công ty này duy trì một danh sách nội bộ gồm các quan chức Đảng Cộng sản Việt Nam mà người dùng không được phép chỉ trích trên Facebook.

Theo báo cáo từ Quỹ Công nghệ Thông tin và Đổi mới (ITIF) của Mỹ, được cập nhật vào tháng 2/2026, tỷ lệ Facebook đáp ứng yêu cầu gỡ bỏ của chính phủ Việt Nam đối với "nội dung vi phạm" là 95%.

Tổ chức này nhận định với quy mô thị trường lớn tại Việt Nam - nơi Facebook ghi nhận doanh thu gần 1 tỷ USD tính đến năm 2018 - việc rút khỏi thị trường là không tưởng về mặt kinh tế.

Điều đó buộc nền tảng công nghệ Mỹ phải chấp nhận các điều khoản thắt chặt hoặc chịu các khoản phạt nặng nề làm suy yếu vị thế cạnh tranh của họ.

Trước đó, chính quyền Việt Nam cũng đã thực hiện các hoạt động kiểm soát thông tin trên không gian mạng, đặc biệt trong các sự việc họ cho là nhạy cảm.

Reuters, vào tháng 1/2020, cho biết tranh chấp đất đai đẫm máu ở Đồng Tâm đã dẫn đến đợt siết chặt các bài đăng trên mạng xã hội.

Đến tháng 4/2020, hãng tin này nói rằng các máy chủ nội địa của Facebook tại Việt Nam đã bị ngắt kết nối, khiến tốc độ truy cập mạng xã hội này bị giảm xuống mức rất chậm cho đến khi tập đoàn chấp thuận tăng đáng kể việc kiểm duyệt các bài viết "chống phá nhà nước" đối với người dùng trong nước.

Nguồn tin nội bộ của Facebook cho biết việc hạn chế này do các công ty viễn thông nhà nước thực hiện, khiến các máy chủ bị ngắt kết nối trong khoảng 7 tuần, dẫn đến việc ứng dụng đôi khi hoàn toàn không thể sử dụng được.

Xác nhận với Reuters, Facebook nói họ đã miễn cưỡng tuân thủ yêu cầu của chính phủ trong việc "hạn chế truy cập đối với các nội dung bị coi là vi phạm pháp luật".

Mạng xã hội trong thời gian qua cũng chứng kiến hàng loạt các bài viết bị gỡ bỏ trên các nền tảng Thread và Facebook của Meta, liên quan đến dự án bất động sản của Vingroup tại chân đèo Hải Vân, thuộc Đà Nẵng.

Đây cũng là một chủ đề được thảo luận rất mạnh mẽ, đặc biệt là trên Thread. Lý do là về bản quyền.

Nhiếp ảnh gia chuyên về Huế, Nguyễn Tấn Anh Phong, vào hôm 25/7 chia sẻ lên trang cá nhân rằng bài đăng của ông "bị ăn gậy vi phạm bản quyền của chính tác phẩm do mình tạo ra".

Theo nội dung chú thích, bức ảnh được ông chụp là về đồn Chơn Sảng - di tích nằm gần khu du lịch nghỉ dưỡng Làng Vân mà Vingroup đang xây dựng.

Nhiếp ảnh gia nổi tiếng Hà Kin cũng phản ánh bài đăng cảm thán về góc chân đèo trên trang cá nhân của cô cũng bị Facebook xóa vì "xâm phạm bản quyền của người khác", cho dù đó là bài đăng gốc không chứa bất kỳ hình ảnh, video hay âm thanh nào.

Phần chính sách của Facebook viết như sau:

"Khi nhận được báo cáo từ chủ sở hữu bản quyền cho rằng nội dung bạn đăng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của họ, chúng tôi có thể phải gỡ bỏ ngay nội dung đó khỏi Facebook mà không cần liên hệ trước với bạn."

Nếu người dùng không đồng tình thì họ sẽ phải gửi đơn khiếu nại.

Tuy nhiên, dường như phản ánh đơn thuần về Làng Vân sẽ không bị chặn hiển thị nếu địa danh này không liên quan đến dự án đang phát triển của Vingroup.

Giới quan sát cho rằng trong thời gian qua, rất ít thông tin tiêu cực về tập đoàn tư nhân lớn nhất Việt Nam này xuất hiện, không chỉ trên các phương tiện truyền thông đại chúng mà còn trên mạng xã hội.

Một bài viết trên Nikkei Asia hồi tháng 9/2025 cho rằng Vingroup, trước thời điểm khởi kiện 68 cá nhân, tổ chức rầm rộ hồi năm ngoái, có "làm việc đằng sau hậu trường" để xóa bỏ thông tin tiêu cực về họ.

Việc có người dính rắc rối với chính quyền khi "chê" sản phẩm của Vingroup cũng đã từng xảy ra.

Điều này cho thấy việc xóa các bài viết, hay hạn chế hiển thị các bài đăng, không chỉ giới hạn trong phạm vi chính trị.

Theo ông Trịnh Hữu Long, từ năm 2018 khi có Luật An ninh mạng, Việt Nam đã thay đổi hẳn cách tiếp cận của họ với các dịch vụ xuyên biên giới từ thế bị động sang chủ động, và "họ đã và đang cực kỳ thành công".

Điều đó, theo ông Long, khiến cho những công ty cung cấp dịch vụ xuyên biên giới như Meta phải cân nhắc giữa lợi ích kinh tế và chính sách tự do ngôn luận.