Ai là người đưa ra quyết định ở Iran?

Câu hỏi đặt ra cho Tehran kể từ những đòn tấn công đầu tiên trong cuộc chiến hiện nay của Iran với Mỹ và Israel rất đơn giản: Ai đang nắm quyền?

Chính thức mà nói, câu trả lời rất rõ ràng.

Ông Mojtaba Khamenei đã đảm nhận vai trò lãnh đạo tối cao sau khi cha ông, Ali Khamenei, bị ám sát vào ngày đầu tiên của cuộc chiến, 28/2.

Trong hệ thống của Cộng hòa Hồi giáo, vị trí đó được cho là mang tính quyết định.

Người lãnh đạo có tiếng nói cuối cùng về hầu hết mọi vấn đề quan trọng: chiến tranh, hòa bình và định hướng chiến lược của nhà nước.

Nhưng trên thực tế, bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Tổng thống Donald Trump đã nói rằng giới lãnh đạo Iran "bị chia rẽ" và cho rằng Mỹ đang chờ Tehran đưa ra một "đề xuất thống nhất".

Sự thống nhất chắc chắn nằm trong tâm trí của các nhà lãnh đạo Iran khi gửi một thông điệp tới người dân Iran qua điện thoại di động vào tối 23/4, nói rằng "không có cái gọi là người cứng rắn hay ôn hòa ở Iran - chỉ có một quốc gia, một con đường".

Lãnh đạo vô hình

Ông Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện kể từ khi lên nắm quyền.

Ngoài một vài tuyên bố bằng văn bản, trong đó có một tuyên bố khẳng định eo biển Hormuz vẫn đóng cửa, hầu như không có bằng chứng trực tiếp nào về việc ông điều hành đất nước hàng ngày.

Các quan chức Iran thừa nhận ông bị thương trong các cuộc tấn công ban đầu nhưng không cung cấp thêm chi tiết.

New York Times, trích dẫn các nguồn tin từ Iran, đưa tin tuần này rằng nhà lãnh đạo này có thể đã bị nhiều vết thương, gồm cả vết thương ở mặt khiến ông gặp khó khăn khi nói.

Sự vắng mặt đó rất quan trọng.

Trong hệ thống chính trị của Iran, quyền lực không chỉ là chức danh trong thể chế mà còn chức năng trình diễn.

Cha của ông Khamenei từng phát đi các thông điệp của ông qua các bài phát biểu, những lần xuất hiện được tính toán kỹ lưỡng và vai trò phân xử công khai giữa các phe phái.

Chức năng biểu đạt đó hiện nay đã biến mất.

Kết quả là một khoảng trống trong cách diễn giải tình hình.

Một số người lập luận rằng việc ông Mojtaba Khamenei được đưa lên nắm quyền trong thời chiến đơn giản là không cho phép ông thiết lập quyền lực theo cách riêng của mình.

Những người khác chỉ ra các báo cáo về vết thương của ông và đặt câu hỏi liệu ông có khả năng chủ động quản lý hệ thống hay không.

Dù sao đi nữa, việc ra quyết định dường như ít tập trung hơn so với trước chiến tranh.

Các kênh ngoại giao vẫn mở nhưng chỉ ở mức độ vừa phải

Về mặt lý thuyết, ngoại giao thuộc về chính phủ.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi tiếp tục đại diện cho Tehran trong các cuộc đàm phán với Mỹ, dưới thời Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian.

Nhưng dường như cả hai đều không vạch ra chiến lược và quyền lực của họ càng bị đặt dấu hỏi bởi thực tế là phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf đứng đầu.

Vai trò của ông Araghchi có vẻ mang tính điều hành hơn là chỉ đạo.

Việc ông thay đổi quan điểm nhanh chóng về việc eo biển Hormuz mở hay đóng - ban đầu cho rằng giao thông đã được nối lại và sau đó nhanh chóng rút lại - đã cho thấy một cái nhìn hiếm hoi về việc kênh ngoại giao có rất ít quyền kiểm soát đối với các quyết định quân sự.

Trong khi đó, ông Pezeshkian đã tự mình đi theo hướng chung của chế độ mà không thể hiện vai trò dẫn dắt rõ rệt.

Được coi là một nhân vật tương đối ôn hòa, cho đến nay ông đã tránh thúc đẩy một đường lối độc lập.

Vòng đàm phán thứ hai với Mỹ tại Islamabad bị đình trệ càng củng cố thêm quan điểm này.

Ngay cả khi các kênh ngoại giao được mở, hệ thống dường như không thể hoặc không muốn đưa ra cam kết.

Phạm vi hoạt động quân sự ngày càng mở rộng

Kiểm soát Eo biển Hormuz là đòn bẩy quan trọng nhất của Iran.

Nhưng các quyết định về việc đóng cửa eo biển này nằm trong tay Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), do ông Ahmad Vahidi lãnh đạo, chứ không phải đội ngũ ngoại giao.

Điều đó đặt quyền lực thực sự vào tay những người hoạt động sau hậu trường.

Không giống như các cuộc khủng hoảng trước đây, không có một nhân vật duy nhất, dễ nhận diện nào chịu trách nhiệm về chiến lược.

Thay vào đó, một mô hình xuất hiện: hành động trước, thông điệp sau, và không phải lúc nào cũng nhất quán.

Trên thực tế, chính các hành động của IRGC, dù là trong thực thi việc đóng cửa Eo biển Hormuz hay tấn công các mục tiêu trên khắp vùng Vịnh, dường như đang định hình nhịp độ của cuộc khủng hoảng.

Các phản ứng chính trị và ngoại giao thường đi theo sau chứ không phải đóng vai trò dẫn dắt.

Điều này không nhất thiết báo hiệu sự đổ vỡ của các nhánh hành chính.

Nhưng nó cho thấy rằng quyền tự chủ hoạt động của IRGC đã được mở rộng, ít nhất là tạm thời, trong bối cảnh thiếu sự phân xử chính trị rõ ràng.

Vai trò của ông Ghalibaf

Trong bối cảnh mơ hồ đó, ông Mohammad-Bagher Ghalibaf xuất hiện.

Là một cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng hiện đang giữ chức Chủ tịch Quốc hội, ông Ghalibaf trở thành một trong những nhân vật nổi bật nhất hiện nay.

Ông đã đưa mình vào các cuộc đàm phán, phát biểu trước công chúng, và đôi khi nhìn nhận cuộc chiến theo hướng thực dụng hơn là lý tưởng.

Trong Quốc hội và trên khắp các mạng lưới bảo thủ, ý kiến phản đối đàm phán vẫn rất mạnh mẽ.

Thông điệp cứng rắn ngày càng gia tăng, khi truyền thông nhà nước và các chiến dịch công khai ngày càng coi đàm phán là dấu hiệu của sự yếu kém trước kẻ thù của đất nước.

Do đó, vị thế của ông Ghalibaf rất bấp bênh - hoạt động tích cực nhưng không được trao quyền.

Ông khẳng định hành động của mình phù hợp với mong muốn của ông Mojtaba Khamenei, nhưng lại có rất ít bằng chứng rõ ràng về sự phối hợp trực tiếp.

Trong một hệ thống phụ thuộc vào tín hiệu từ cấp trên, sự mơ hồ đó rất đáng chú ý.

Sự thống nhất được được thực thi hay chỉ là tuyên bố?

Nhìn chung, những động thái này cho thấy một hệ thống đang hoạt động, nhưng không được định hướng một cách mạch lạc.

Quyền lực của nhà lãnh đạo tối cao tồn tại nhưng không được thực thi một cách rõ ràng.

Chức vụ tổng thống được ủng hộ nhưng không giữ vai trò dẫn dắt.

Ngoại giao hoạt động tích cực, nhưng không mang tính quyết định.

Quân đội nắm giữ các đòn bẩy quan trọng, nhưng không có một kiến ​​trúc sư công khai và rõ ràng.

Các nhân vật chính trị đang bước lên phía trước, nhưng không có tính chính danh rõ ràng.

Đây không phải là sự sụp đổ.

Cộng hòa Hồi giáo vẫn còn nguyên vẹn.

Nhưng nó cho thấy điều gì đó tinh tế hơn - một hệ thống đang vật lộn để chuyển đổi đòn bẩy đang có - chẳng hạn như khả năng đóng cửa Eo biển Hormuz - thành chiến lược rõ ràng vào thời điểm áp lực cao độ.

Họ vẫn có thể hành động trên nhiều mặt trận, nhưng đang gặp khó khăn trong việc phát tín hiệu định hướng rõ ràng cho các trung tâm quyền lực của chính mình.

Và trong mô hình chính trị của Iran, việc phát tín hiệu là cách để duy trì sự thống nhất.

Hiện tại, hệ thống đang giữ vững lập trường, duy trì quyền kiểm soát và tránh bất kỳ sự đổ vỡ nào có thể nhìn thấy được bất chấp áp lực ngày càng tăng.

Nhưng ngày càng xuất hiện câu hỏi: liệu sự thống nhất có đang được thực thi hay chỉ đơn thuần là tuyên bố.