Siêu dự án sông Hồng: Nghi vấn lặp lại sai lầm Thủ Thiêm

"Chúng tôi không phải kẻ thù của sự phát triển. Chúng tôi chỉ là những người dân bình thường, đang run rẩy cầm tờ sổ đỏ trên tay và hỏi: Tổ quốc có bảo vệ chúng tôi không?"

Trên đây là trích đoạn từ một tâm thư gửi đến Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam liên quan đến dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được chia sẻ rộng rãi trên các hội, nhóm Facebook nhiều tuần qua.

Bức thư đặt nhiều câu hỏi về việc thu hồi đất, đất đối ứng trả cho doanh nghiệp theo mô hình Xây dựng-Chuyển giao (BT), cũng như năng lực của các nhà đầu tư và rủi ro lặp lại những sai lầm ở Thủ Thiêm.

Những luận điểm này phản ánh nhiều ý kiến nổi cộm được chia sẻ trên mạng xã hội về trách nhiệm của nhà nước và liên danh Thaco - Hòa Phát - Đại Quang Minh, ba doanh nghiệp đề xuất thực hiện dự án.

Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chính thức khởi công vào tháng 12/2025, dù đến tháng 5/2026 mới được Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư.

Trong khi được hứa hẹn sẽ thay đổi cục diện đô thị thủ đô, dự án cũng kéo theo cuộc dịch chuyển quy mô lớn chưa từng có, với gần 250.000 người dân ở 16 xã, phường buộc phải rời đi.

Dự án đã trở thành một trường hợp điển hình trong các tranh luận về cân bằng lợi ích giữa người dân, chính quyền và doanh nghiệp trong quá trình triển khai các dự án phát triển đô thị.

Khi những tiếng nói của người dân về việc thu hồi đất cho dự án ngày một nhiều, vào ngày 31/5, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã yêu cầu Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng "làm tốt" công tác tuyên truyền và bồi thường, hỗ trợ tái định cư "theo đúng quy định".

Động thái của chính quyền được đưa ra theo sau một số đề xuất của liên danh được chia sẻ trước đó, trong đó có việc "rút ngắn thời gian thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và giải phóng mặt bằng để đủ điều kiện thi công xây dựng" khiến cư dân mạng bất bình.

Hai điểm gây nhiều tranh cãi khác trong siêu dự án này là sự tham gia của Đại Quang Minh – cái tên gắn liền với dự án Khu đô thị Thủ Thiêm – và mô hình BT, được biết đến là cơ chế "đổi đất lấy hạ tầng" – tức là nhà đầu tư xây công trình cho nhà nước và nhà nước thanh toán cho họ bằng quỹ đất.

Mô hình này trước đây đã bị "khai tử" ra khỏi phương thức đối tác công tư (PPP) do gắn liền với nhiều điều tiếng trong quá khứ – một trong số đó là dự án Thủ Thiêm (TP HCM) – nhưng gần đây đã quay trở lại.

Việc quy hoạch Hà Nội – với sông Hồng là cảnh quan trung tâm, phát triển đô thị hài hòa hai bên sông – thực chất đã nằm trong Nghị quyết 15 của Bộ Chính trị do Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng ký ban hành vào năm 2022.

Đến thời ông Tô Lâm, người cho rằng "tư duy nhiệm kỳ" đang kìm hãm sự phát triển của đất nước, thủ đô đặt mục tiêu quy hoạch tổng thể với tầm nhìn một thế kỷ.

Giai đoạn 2025-2026, hàng loạt các văn bản, công văn ở cấp trung ương và địa phương đã được ban hành để thực tiễn hóa chủ trương này, trong đó có Quyết định 612 của Thủ tướng chính phủ vào tháng 4/2026 nhằm phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch vùng đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050.

Đến đầu tháng 6, chính quyền TP Hà Nội đã ban hành quyết định lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt để thực hiện dự án theo phương thức PPP, loại hợp đồng xây dựng-chuyển giao (BT).

Đây là quyết định thay thế cho Quyết định 6281 duyệt nhà đầu tư của Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng vào tháng 12/2025.

Liên danh được lựa chọn vẫn bao gồm các bên đã được nêu tên trong Quyết định 6281, bao gồm Đại Quang Minh, Trường Hải (THACO) và Hòa Phát, trong đó Đại Quang Minh là đơn vị đại diện.

Tiến độ dự án tức 13 năm trong khoảng 2026-2038, tổng diện tích sử dụng đất 11.418ha và các hạng mục chính liên danh sẽ xây vẫn giữ nguyên so với những gì đã công bố trước đó.

Nhà đầu tư sẽ được thanh toán bằng quỹ đất theo đúng quy định pháp luật về đầu tư PPP, đất đai và các văn bản liên quan.

Các chi tiết về vị trí, diện tích, quy hoạch, giá trị và phương thức thanh toán cụ thể của quỹ đất này sẽ được xác định rõ trong giai đoạn thẩm định và phê duyệt dự án, vẫn theo quyết định đầu tháng Sáu nói trên.

Đáng chú ý, quyết định cho thấy tổng mức đầu tư sơ bộ của dự án là khoảng 736.963 tỷ đồng, trong đó vốn góp của liên danh nhà đầu tư dự kiến khoảng 110.545 tỷ đồng (tức 15%), còn lại là vốn huy động.

Tổng mức đầu tư đã tăng 3,18% so với con số liên danh này công bố trong một đề xuất gửi chính quyền Hà Nội vào tháng Tư.

Đề xuất cũng nêu việc tăng quỹ đất thanh toán cho họ vì lý do tổng mức đầu tư tăng, vốn là một vấn đề liên quan đến mô hình BT của dự án đang được bàn tán trên mạng xã hội.

Đại Quang Minh, một trong ba thành viên của liên danh, là cái tên gắn liền với những tranh luận kéo dài về mô hình "đổi đất lấy hạ tầng" tại dự án Thủ Thiêm. Họ cũng là một nhân tố chính gây dậy sóng dư luận ở tâm đại dự án sông Hồng.

Ông Trần Đăng Khoa – Chủ tịch Hội đồng quản trị của Đại Quang Minh – là người đóng vai trò đại diện liên danh trong các văn bản gửi đến chính quyền Hà Nội hoặc được chính quyền công bố từ cuối năm ngoái.

Liên danh đề xuất xây gì và được gì?

Theo đề xuất của liên danh vào tháng Tư, dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ được chia ra làm 17 dự án thành phần, trải dàn ở nhiều địa phương của Hà Nội và một phần Hưng Yên.

Những công trình này gồm trục đại lộ dài khoảng 80km, hệ thống công viên và cảnh quan ven sông, các khu vui chơi, giải trí, các khu đô thị mới, các công trình hạ tầng kỹ thuật và các hạng mục chỉnh trị như xử lý bờ sông, mặt nước.

Liên danh sẽ là bên triển khai các công trình này, đồng thời cũng là bên xây dựng khu tái định cư cho những người phải rời đi trong quá trình thực hiện dự án.

Một điểm đáng chú ý trong đề xuất nói trên là liên danh muốn bổ sung quỹ đất đối ứng để thanh toán cho họ, cụ thể là thêm các quỹ đất nằm ngoài phạm vi phân khu sông Hồng khoảng 2.265ha thuộc các xã Ô Diên, Liên Minh và Đan Phượng (Ô Diên là một trong 16 xã, phường thuộc dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng).

Lý do là vì giá trị chênh lệch giữa giá trị quỹ đất thanh toán sơ bộ (420.950 tỷ đồng) và tổng mức đầu tư dự án (714.256 tỷ đồng) là hơn 293.000 tỷ đồng.

Cộng với khoảng quỹ đất 2.800ha nằm trong phạm vi dự án, quỹ đất đối ứng là 12 khu đất với tổng diện tích hơn 5.073ha.

Dù chưa rõ đề xuất này đã được chấp thuận hay chưa, nó vẫn không khỏi làm dậy sóng dư luận.

Các từ khóa như quỹ "đất đối ứng", "đất đổi hạ tầng với giá bèo" hay các tranh luận về con số 5.000ha trên xuất hiện dày đặc trong các tranh luận trên mạng xã hội, trong đó có nhiều tài khoản cảnh báo việc doanh nghiệp và chính quyền đi vào vết xe đổ của dự án Thủ Thiêm.

"Tôi cũng đề nghị lãnh đạo Hà Nội phải trả lời minh bạch trước nhân dân về: ‘Họ [liên danh] thực hiện yêu cầu của Phó Thủ tướng Chính phủ về công tác đền bù, giải phóng mặt bằng như thế nào?’ Đồng thời phải Công khai trả lời những kiến nghị của người dân trong các khu vực bị lấy đất,” tài khoản Như Thổ của nhà văn, đại tá công an về hưu Nguyễn Như Phong chia sẻ quan điểm về dự án trên Facebook hôm 3/6.

Hồ sơ nhà đầu tư

Trường Hải, Đại Quang Minh và Hòa Phát được dẫn dắt lần lượt bởi ba đại gia Trần Bá Dương, Trần Đăng Khoa và Trần Đình Long.

Xét về bản chất, liên danh ba nhà đầu tư này thực chất chỉ có hai thực thể.

Đại Quang Minh là một trong sáu thành viên của hệ sinh thái Trường Hải (THACO), thực hiện hoạt động đầu tư và xây dựng các dự án hạ tầng giao thông, công nghiệp và đô thị cho Trường Hải và các thành viên của tập đoàn.

Đại Quang Minh được thành lập vào năm 2011, với vốn điều lệ 4.850 tỉ đồng, vốn là cái tên quen thuộc với người dân TP HCM do gắn liền với quá trình phát triển hạ tầng và bất động sản tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm từ đầu những năm 2010.

Khi truy cập vào trang web của Đại Quang Minh, người xem vẫn có thể thấy hình ảnh chủ đạo và các dự án được liệt kê trên trang chủ đều thuộc Khu đô thị mới Thủ Thiêm.

Giống với đại dự án sông Hồng ở Hà Nội, Đại Quang Minh cũng tham gia xây các công trình và hạ tầng ở Thủ Thiêm theo hình thức BT, tức là doanh nghiệp xây dựng công trình hạ tầng và Nhà nước trả công cho họ bằng đất.

Báo chí Việt Nam vào giữa năm 2018 đặt nghi vấn Đại Quang Minh được "ưu ái" khi được nhận 79ha đất vàng Sài Gòn cho việc xây 4 tuyến đường Thủ Thiêm "siêu đắt" - 12.000 tỷ đồng cho tổng cộng 11,9km đường, tức trung bình 1km tốn khoảng 1.000 tỷ đồng.

Phần đất 79ha nằm trong dự án Khu đô thị Sala được Đại Quang Minh xây dựng và rao bán rầm rộ, giờ đây là một trong những khu dân cư đắt đỏ nhất TP HCM.

Ngoài ra, Đại Quang Minh còn được giao 26ha quỹ đất để đổi lại việc xây Cầu Thủ Thiêm 2, tổng cộng là 105ha.

Tới năm 2019, kết luận thanh tra công tác quản lý nhà nước và thực hiện pháp luật trong quy hoạch, quản lý xây dựng, đất đai tại dự án Thủ Thiêm đã cho thấy nhiều sai phạm của chính quyền thành phố và Đại Quang Minh – một vấn đề được nhiều người dân trên mạng xã hội viện dẫn khi đặt câu hỏi về năng lực của công ty này trong đại dự án cải tạo khu vực quanh sông Hồng.

Theo đó, việc UBND TP HCM giao Đại Quang Minh làm nhà đầu tư khi chưa lập hồ sơ đề xuất và đánh giá các tiêu chuẩn về kinh nghiệm, đánh giá năng lực tài chính là "sai quy định", theo báo chí Việt Nam.

Thanh tra Chính phủ phát hiện hơn 1.500 tỷ đồng bị phê duyệt sai quy định trong tổng mức đầu tư dự án 4 tuyến đường chính của khu đô thị do Đại Quang Minh thực hiện. Sai phạm này bao gồm việc đưa vào các khoản chi phí không hợp lệ và tính toán sai lệch khối lượng của một số hạng mục công việc.

Ngoài ra, Đại Quang Minh cũng làm sai quy định khi thay đổi quy mô cầu Thủ Thiêm 2 từ 4 thành 6 làn xe nhưng không báo cáo thủ tướng.

Các khu đất dùng để thanh toán cho Đại Quang Minh – theo mô hình BT – cũng vướng sai phạm. Cụ thể là khu đất đối ứng trị giá khoảng 12.000 tỷ đồng bị kết luận là sai quy định do thiếu chứng thư thẩm định và quyết định phê duyệt giá đất. Sai phạm này khiến tiền sử dụng đất bị hụt tới 3.901 tỷ đồng so với mức phê duyệt trước đó.

Thanh tra Chính phủ kết luận rằng các sai sót gây "thất thoát" hàng ngàn tỷ đồng chủ yếu xuất phát từ việc định giá tiền sử dụng đất quá thấp và khai khống giá trị công trình.

Nhiều năm sau quy hoạch, Khu đô thị mới Thủ Thiêm đã trở thành điểm nhấn đô thị của TP HCM, với hàng loạt cao ốc, các công trình quan trọng và không gian xanh.

Tuy vậy, dưới ánh hào quang đó, chính sách bồi thường, tái định cư cho hàng ngàn người dân bị ảnh hưởng bởi dự án tính đến đầu năm nay vẫn chưa được hoàn thiện.

'Đổi đất lấy hạ tầng'

Dù những sai lầm ở Thủ Thiêm được nhìn nhận là "đòn kết liễu" mô hình BT, nhưng đó không phải dự án BT duy nhất vướng sai phạm.

Tại Hà Nội, Thanh tra Chính phủ vào năm 2017 từng chỉ ra hàng loạt sai phạm trong 7 dự án BT trị giá ngàn tỷ gây thất thoát lớn, dù không bằng dự án Thủ Thiêm.

Mô hình BT thực chất là một loại hợp đồng trong phương thức PPP.

Theo Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020, PPP là "phương thức đầu tư được thực hiện trên cơ sở hợp tác có thời hạn giữa Nhà nước và nhà đầu tư tư nhân thông qua việc ký kết và thực hiện hợp đồng dự án PPP nhằm thu hút nhà đầu tư tư nhân tham gia dự án PPP."

Cũng theo luật này, BT không nằm trong khuôn khổ các loại hợp đồng dự án PPP. Thêm nữa, dự án mới áp dụng loại hợp đồng này sẽ được dừng triển khai từ năm 2021.

Trong khi đó, mô hình Xây dựng-Kinh doanh-Chuyển giao (BOT) thì tiếp tục được cho phép trong khuôn khổ luật. BOT, một mô hình rất phổ biển ở Việt Nam, là khi doanh nghiệp bỏ vốn xây dựng công trình, được quyền vận hành và thu phí trong một thời hạn nhất định để hoàn vốn, sau đó chuyển giao công trình cho Nhà nước.

Theo Tiến sĩ Lê Hồng Hiệp từ viện nghiên cứu ISEAS ở Singapore, mô hình BT từng thịnh hành vào những năm đầu 2010 và gắn liền với nạn thân hữu giữa các nhà đầu tư và giới chức, nhưng sau đó lọt vào tầm ngắm của chiến dịch chống tham nhũng thời Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Ông Hiệp trong bài viết hôm 7/5 trên trang Fulcrum của ISEAS cho rằng những hệ lụy tiêu cực và lỗ hổng trong giám sát đất đai đã khiến Luật PPP năm 2020 không bao gồm BT trong danh sách các loại hợp đồng dự án PPP là "một sự phán xét nghiêm minh, chứ không đơn thuần là một điều chỉnh kỹ thuật."

Tuy nhiên, vài năm sau, mô hình này dần trở lại bản đồ quy hoạch của chính quyền.

Năm 2023, Quốc hội thông qua Nghị quyết 98 cho phép TP HCM thí điểm thực hiện lại dự án BT thanh toán bằng ngân sách nhà nước.

Đến đầu năm 2025, Luật Thủ đô có hiệu lực cũng bật đèn xanh cho Hà Nội áp dụng mô hình BT cho một số dự án lĩnh vực hạ tầng trọng điểm.

Cũng trong năm ngoái, các nhà làm luật thông qua số lượng luật cao kỷ lục trong lịch sử Quốc hội, trong đó có Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) và Luật Đấu thầu, qua đó cho phép thực hiện dự án BT thanh toán bằng quỹ đất hoặc bằng ngân sách nhà nước từ đầu tháng 7/2025.

Đến tháng 4/2026, chính phủ ban hành nghị quyết nhằm cởi trói vướng mắc cho các dự án đầu tư theo mô hình BT.

Tiến sĩ Hiệp cho rằng điều này "tạo khung pháp lý cho hàng chục dự án đang chờ triển khai", đồng thời cho thấy "đây không phải một thí điểm thận trọng mà là một sự thay đổi có chủ đích mang tính chiến lược".

Ngoài ra, quyết định tái triển khai mô hình BT còn phản ánh quan điểm ông Tô Lâm đã làm rõ: "Không vì đẩy mạnh chống tham nhũng mà cản trở phát triển kinh tế", tức là vế sau là ưu tiên lớn hơn vế trước.

Ông Hiệp cho rằng việc khôi phục lại mô hình BT đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ, độc lập đối với "việc định giá xây dựng" và "định giá đất bồi thường", hai cơ chế nơi tham nhũng BT xảy ra, bên cạnh việc phân bổ hợp đồng cho các nhà đầu tư có năng lực và giảm rủi ro khi tập trung vào một nhóm số ít tập đoàn.

"Việt Nam đã từng từ bỏ BT vì nó quá dễ bị lợi dụng. Liệu giờ đây Việt Nam có thể quản lý mô hình này với đủ kỷ luật để ngăn chặn lịch sử lặp lại hay không sẽ là bài kiểm tra quản trị quan trọng nhất trong kỷ nguyên Tô Lâm," ông Hiệp nhận định.

'Lãng phí nghiêm trọng'

Truyền thông Việt Nam có đề cập đến "các bức xúc", "các tồn tại", nhưng chưa trực tiếp đưa tin về những bất bình hay phản biện gay gắt đối với dự án quy hoạch sông Hồng - một động thái dễ hiểu trong môi trường báo chí đang bị kiểm soát chưa từng thấy như hiện nay.

Một trong những ví dụ phản biện ít ỏi xuất hiện vào hôm 9/6, khi Tạp chí Một Thế giới dẫn lời TS Nguyễn Xuân Thủy, cựu Giám đốc Nhà xuất bản Giao thông vận tải, cho rằng "việc phá bỏ hàng vạn ngôi nhà kiên cố để thực hiện dự án là sự lãng phí nguồn lực xã hội nghiêm trọng".

"Tại sao chúng ta lại dùng ngân sách công để phá bỏ những tài sản hợp pháp của nhân dân thay vì tìm cách tích hợp chúng vào quy hoạch chung? Đó là sự lãng phí không cần thiết và đi ngược lại với tinh thần 'trân trọng tài sản của nhân dân'," ông nhận định.

Ông Thủy còn cho rằng sông Hồng là "tài sản chung", không phải đặc quyền cho giới thượng lưu. "Nếu chỉ chăm chăm vào việc thu hồi đất để giao cho các tập đoàn lớn phát triển dự án nhà ở thương mại dưới danh nghĩa 'tái định cư', chúng ta sẽ làm mất đi tính đại chúng của dòng sông."

Vị tiến sĩ còn đánh giá cam kết của chính quyền rằng người dân sẽ được tái định cư "bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ" mới chỉ dừng lại ở lý thuyết.

Dù mới chỉ triển khai mấy tháng, dự án đã nhen nhóm những bất ổn trong xã hội khi làn sóng bất bình về quyết định thu hồi và bồi thường đất đang quét qua các con phố, đường làng, bãi sông Hồng với những băng rôn của người dân, khẩn thiết kêu gọi chính quyền không lấy đất của họ.