Ҳокимият ва мулк алмашинуви: Қозоғистондаги махфий савдоларнинг ортида ким турибди?
Сурат манбаси, AKORDA
Сўнгги олти ой ичида Қозоғистоннинг энг йирик стратегик тоғ-кон компаниялари қўлдан-қўлга ўтди ёки айни пайтда уларнинг эгалари ўзгараётгани ҳақида хабарлар берилмоқда.
Бу воқеалар Президент Қосим-Жомарт Тоқаев маъмурияти томонидан март ойида янги конституциянинг қабул қилиниши орқали амалга оширилаётган йирик сиёсий қайта қуришлар фонида юз бермоқда. Мазкур конституциявий ўзгаришлар август ойининг охирига белгиланган парламент сайловларига туртки бўлди.
Ушбу икки жараённи 2019 йилда лавозимидан кетган, узоқ муддат давлатни бошқарган собиқ президент Нурсултон Назарбоев кланидан Тоқаев даврида шаклланган янги ҳокимият элитасига ўтиш даврининг якунланиши сифатида кўриш мумкин.
Ушбу туб сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлар, катта эҳтимол билан, 2029 йилда кутилаётган навбатдаги ҳокимият алмашинувига йўл очиш учун ҳам мўлжалланган.
Эски элита билан "тинч чекиниш" келишуви?
2025 йилнинг декабр ойида мис қазиб олиш бўйича гигант ҳисобланган "Казакҳмйс" компанияси қурилиш магнати Нурлан Артиқбаев томонидан тўлиқ сотиб олингани эълон қилинди.
Мамлакатдаги иккинчи энг йирик хусусий компания бўлмиш "Казакҳмйс" расман Владимир Ким ва Эдуард Огайга тегишли эди, бироқ у собиқ президент Назарбоев билан боғлиқлиги кенг жамоатчиликка маълум эди.
Жамоат фаоли Жарқин Курентаев ўшанда "Казакҳмйс" компаниясининг сотилишини изоҳлар экан, Назарбоев ва унинг атрофидагилар ўз мулкларини шунчаки сотмаётганини таъкидлади. Унинг фикрича, бу Тоқаев ҳукумати билан тузилган махфий келишувнинг бир қисми бўлиб, унга кўра эски элита бойликларини топшириб, эвазига сиёсатдан тинчгина чекиниши керак.
"Назарбоев, катта эҳтимол билан, бу келишувни қабул қилган ва ўзининг иқтисодий таъсирини қўлдан бой беришга рози бўлмоқда", - деди Курентаев "Время Свободы" YouTube каналига берган интервьюсида.
Тадбиркор ва собиқ мухолифат фаоли Бўлат Абилов Назарбоев ва унинг томонидан "тайинланган" олигархлар томонидан активларнинг сотилишини "ихтиёрий-мажбурий жараён" деб атади.
"Янги ҳукуматга ўзининг мутлақо содиқ, "яхши" тадбиркорлари ва олигархлари керак. Назарбоевга яқин бўлган олигархларнинг даври тугади", - деди Абилов 13 декабр куни "AIRAN Aqpan" YouTube каналига берган интервюсида.
Таниқли бўлмаган тадбиркорнинг "катта харидлари"
"Казакҳмйс" сотилиши арафасидаёқ, "Kazzinc" (олтин, кумуш ва рух ишлаб чиқарувчи йирик корхона) ҳамда "Eurasian Resources Group" - Африка ва Жанубий Америкада ҳам фаолият юритувчи хром, темир рудаси, алюминий қазиб олиш ва энергия ишлаб чиқариш мажмуаси компанияларининг йирик акциялари пакетларини сотиб олиш бўйича музокаралар кетаётгани ҳақида тасдиқланмаган хабарлар пайдо бўлган эди.
Май ойининг охирига келиб, "Integra Construction" компанияси эгаси, жамоатчиликка деярли таниш бўлмаган тадбиркор Шаҳмурод Муталип ERG акцияларининг 39,3 фоизини компаниянинг икки асосчи оиласи - Шодиевлар ва Машкевичлардан сотиб олгани тасдиқланди.
ERGнинг қолган акциялари "Самрук-Казйна" миллий корпорациясига (40%) ҳамда ЭРГнинг яна бир асосчиси Алижан Ибрагимовнинг ўғли Шуҳрат Ибрагимовга (20,7%) тегишли.
Хабарларда айтилишича, Муталип, шунингдек, Швецариянинг "Glencore" компаниясидан "Каззинc"нинг 70 фоизлик акциясини сотиб олиш бўйича келишувни якунламоқда (қолган 30 фоизи давлатга тегишли).
Бундан олдинроқ, март ойида Муталип мамлакатдаги энг йирик олтин ишлаб чиқарувчилардан бири бўлган "Алтйналмас" компаниясини тўлиқ сотиб олгани эълон қилинган эди. Ушбу компаниянинг 66 фоизлик акцияга эга асосий акциядори Нидерландиянинг "Gouden Reserves B.V." компанияси эди.
End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз
"Янги даврнинг бошланиши"
Маҳаллий кузатувчилар ушбу харидлар Назарбоев олигархиясини мамлакатнинг катта даромад келтирадиган тоғ-кон секторидан сиқиб чиқаришга қаратилгани ҳамда бу ҳолат мамлакатдаги сиёсий ва иқтисодий мавжуд вазиятни тубдан ўзгартириши борасида якдил фикрдалар.
Хусусий Zhasalash.kz веб-сайти 29 майдаги мақоласида ERG келишуви мамлакатда "йирик капитал учун янги даврнинг бошланиши" бўлганини таъкидлади.
Бироқ, кузатувчилар ушбу битимларнинг шаффоф эмаслигига ҳам эътибор қаратишмоқда ва уларнинг ортидаги ҳақиқий фойда кўрувчи эгалари яширилганлигини айтишмоқда.
Таниқли сиёсий шарҳловчи Досим Сатпаев бу харидларни Тоқаев ҳукумати ўз сиёсий мавқеини мустаҳкамлаб олганидан кейин бошланган активларни қайта тақсимлаш жараёни деб баҳолади.
"Улар энди ўзларининг иқтисодий мавқеларини мустаҳкамлашга киришмоқдалар, айниқса, анъанавий равишда Назарбоев олигархлари билан боғлиқ бўлган соҳаларда", - деди у 2025 йил декабр ойида "AIRAN" YouTubeканалига берган интервюсида.
Таниқли иқтисодчи Расул Рисмамбетов "Казакҳмйс", "Kazzinc" ва ERG эгаларининг ўзгариши ҳукуматнинг қарори бўлганини, Муталипнинг "Integra Construction" компанияси эса ушбу режани амалга ошириш учун танланган бир восита эканлигини айтди. "Улар буни "Интегра" орқали амалга оширишга қарор қилишди", деб ёзди у 8 май куни ўзининг "ArtFinanz" Телеграм каналида.
"Integra Construction" мамлакатдаги энг йирик темир йўл инфратузилмаси қурувчиси ва "Қозоғистон темир йўллари" миллий компаниясининг асосий пудратчиси ҳисобланади. Компания мамлакатнинг транзит салоҳиятини, айниқса, Хитой ва Европа ўртасидаги савдони ривожлантиришга қаратилган стратегик муҳим янги темир йўл линиялари ва тармоқларини қуриш бўйича шартномаларни қўлга киритган.
2025 йилги Форбес Қозоғистон рейтингида Муталип "Алтйналмас", "Кazzinc" ва ERG акцияларини сотиб олишидан олдин 483 миллион доллар бойлиги билан мамлакатнинг 22-энг бой одами деб топилган эди.
Таниқли суриштирувчи бизнес-журналист Ардак Букеева 22 апрел куни "Аzzatyq Asia" YouTube каналига берган интервюсида "Муталипнинг ортида кимдир борлиги" "аниқ" эканини айтди.
"Қандай қилиб темир йўл қурилиш компанияси Қозоғистон тоғ-кон саноатининг деярли ярмини ўз назоратига олиши мумкин?" - дея савол қўйди у.
Букееванинг таъкидлашича, Муталипнинг ўтмишини ўрганиш бўйича олиб борган суриштируви ҳеч қандай "бизнес муваффақият тарихи"ни топа олмаган ҳамда унинг бойлиги манбалари ва ERG ҳамда "Kazzinc" каби қимматбаҳо активларни сотиб олиш имконияти атрофида "мутлоқ ёпиқлик ва шаффофликнинг йўқлиги" мавжуд.
Унинг қўшимча қилишича, Муталипнинг 2020 йилда "Integra Construction"га ижрочи директор бўлганидан тўққиз ой ўтиб, компанияни тўлиқ қўлга киритиши билан боғлиқ жиҳатлар ҳам шубҳа уйғотади, чунки шундан сўнг компания "шиддат билан" ўса бошлаган ва "унинг давлат буюртмалари ҳам ақлбовар қилмас даражада кўпайган".
"Shishkin Like" Телеграм каналининг хабар беришича, Муталип 2025 йилда Президент Тоқаев билан уч марта учрашган.
Шунингдек, "Nationalbusiness.kz" веб-сайтининг 26 майдаги ҳисоботида Муталип ўзининг янги активларидан "камида биттасини" "ўзи учун эмас, балки яқин келажакда хитойлик инвесторга қайта сотиш мақсадида" сотиб олган бўлиши мумкинлиги тахмин қилинган.
"Муталип яхши алоқалар ўрнатган Хитой бизнес тузилмалари анчадан бери "Kazzinc"га кўз тикиб келишаётган эди", дейилади хабарда.
