"Ҳизбуллоҳ"нинг кичик дронлари Исроил учун катта таҳдидга айланмоқдами?

"Ҳизбуллоҳ" Исроилга ҳужум қилишда "биринчи шахс кўриши" (FPV) туридаги кичик дронлардан фойдаланишни кучайтирди. Жумладан, мураккаб мудофаа тизимларини четлаб ўтиш учун оптик толали кабеллар орқали бошқариладиган тизимлардан ҳам фойдаланмоқда.

BBC Verify 26 мартдан бери Ливан қуролли гуруҳи томонидан улашилган 35 та видеонинг манзилини аниқлади. Уларда жанубий Ливан ва шимолий Исроилдаги исроиллик аскарлар, зирҳли техникалар ва ҳаво мудофаа тизимларига қарши зарбалар акс этган.

Мутахассисларнинг BBC Verify'га айтишича, Исроил мудофаа кучлари (IDF) "ҳозирча ҳеч қандай самарали қарши чора ишлаб чиқа олмаган", чунки кичик дронлар аниқлаш тизимларини осонлик билан четлаб ўта олади.

Мутахассислар шунингдек, бу дронлар сотувда мавжуд ва 3D-принтерда тайёрланган қисмлардан ясалиши мумкинлигини, улар йўқ қилиши мумкин бўлган қиммат нишонларга нисбатан арзон эканини айтишди.

Арзон FPV дронлардан фойдаланиш Россия-Украина уруши давомида кенг тарқалди ва замонавий урушни ўзгартирди.

Исроил ҳарбийлари қурбонлар ҳақидаги барча маълумотларни эълон қилмаган бўлса-да, Исроил ОАВ хабарларига кўра, FPV ҳужумларида тўрт нафар IDF аскари ва бир фуқаро ҳалок бўлган, яна ўнлаб одам жароҳат олган.

Исроил армияси BBC Verify'га дронлар таҳдидини тан олишини ва мудофаани яхшилаш, "янада самарали огоҳлантириш моделлари"ни ишлаб чиқиш ҳамда аскарларни "тайёргарликни яхшилаш ва таҳдид ҳақидаги хабардорликни ошириш" учун тайёрлашга "катта ресурслар" сарфлаётганини билдирди.

Миллий хавфсизлик тадқиқотлари институти маълумотига кўра, Мсроил армияси ҳам бир неча йилдан бери FPV дронлардан фойдаланиб келмоқда ва ҳозирда уларни жанубий Ливанда ҳамда Ғазода "Ҳамас"га қарши ишлатмоқда.

Ҳарбий таҳлилчи ва Ливан армиясининг собиқ генерали Ҳишам Жобир BBC Араб хизматига FPV дронлар "радар орқали аниқланмаслиги мумкин"лигини ва "Ҳизбуллоҳ" ихтиёридаги "юзлаб" дронлар зирҳли техникаларни, жумладан танкларни ишдан чиқариш учун қўлланилганини айтди.

Жобирнинг қўшимча қилишича, "Ҳизбуллоҳ" кўп йиллардан бери шимолий Исроилдаги нишонларга қарши бир нечта турдаги йирик ҳужумчи дронлардан фойдаланиб келади, аммо FPV дронлардан фойдаланиш "бутунлай бошқа тоифа"ни англатади.

BBC Verify 26 мартдан бери "Ҳизбуллоҳ"нинг Telegram каналида улашилган қарийб 100 та эҳтимолий FPV ҳужуми видеосини аниқлади, уларнинг 35 таси тасдиқланган. "Ҳизбуллоҳ" 2 мартда бошланган можаро давомида бундай ҳужумларга оид ҳеч қандай тасвирларни улашмаган кўринади.

Пайшанба куни улашилган тасдиқланган видеолардан бири камида тўртта FPV дроннинг Кирят-Шмона яқинидаги исроил чегара постини нишонга олганини, улар ҳарбий техникаларга кетма-кет ҳужум қилганини кўрсатади. Видеоларда улардан камида иккитаси жиддий шикастлангани ёки йўқ қилинганини кўриш мумкин.

BBC Verify жанубий Ливандаги шунга ўхшаш дрон ҳужумларини ҳам кузатди, жумладан 26 апрел куни Тайбеҳ шаҳридаги камида икки ҳужумни ҳужжатлаштирди. Видеоларда аскарлар нишонга олингани, сўнгра ярадор қўшинларни қутқариш жараёнидаги IDF вертолёти яқинида ҳужум амалга оширилгани кўрсатилади. Исроил ОАВ бир аскар ҳалок бўлгани ва яна олти киши жароҳат олганини хабар қилди.

Бу дронларнинг кўпчилиги радио ёки бошқа симсиз сигналлар эмас, балки ингичка толали кабеллар орқали бошқарилади, бу эса уларни Исроилнинг мавжуд электрон қарши чоралари билан тўхтатишни қийинлаштиради.

King's College London хавфсизлик бўйича мутахассиси доктор Андреас Криг BBC Verify'га айтишича, оптик толали технология Исроилнинг дронларни аниқлаш, тўсиш ва тутиб қолиш қобилиятини "деярли аҳамиятсиз" қилиб қўяди ва операторни топишни анча мушкуллаштиради.

Унинг айтишича, бунинг таъсири шундаки, Исроил қўшинлари "янада эҳтиёткор ҳаракатланиши, позицияларни мустаҳкамлаши, тўр ва қафас каби жисмоний ҳимоя чораларидан фойдаланиши ҳамда маҳаллий тезкор мудофаага кўпроқ эътибор қаратиши"га тўғри келмоқда.

Кригнинг қўшимча қилишича, "Ҳизбуллоҳ" эҳтимол дронларни маҳаллий даражада, Хитой каби жойлардан келтирилган тижорий қисмлардан йиғмоқда ва ҳар бирининг нархи тахминан 300-500 доллар атрофида.

Centre for Information Resilience катта терговчиси ва қурол-яроғ бўйича мутахассис Леоне Ҳадавининг айтишича, бу тижорий қисмлар 3D-принтерлар ёрдамида тайёрланган деталлар билан ҳам тўлдирилмоқда.

"Қисмларнинг изига тушиш жуда қийин бўлиб чиқди, чунки улар осон топилади ва ҳарбий хусусиятга эга эмас. Кўпинча бу FPV дронлар RPG [реактив граната] каллагини ташийди, жанубий Ливанда эса бу қуроллар етарли", дейди у.

Ҳадавининг BBC Verify'га айтишича, FPV ҳужумлари кўпайишининг "психологик таъсири" Исроил қўшинлари учун сезиларли бўлмоқда, чунки улар яхши ҳимояланган зирҳли техникаларга таҳдид солиш қобилиятига эга.

Исроил ва "Ҳизбуллоҳ" ўртасидаги жангларнинг бу сўнгги кескинлашуви 2 март куни, АҚШ ва Исроил Эронга қарши ҳаво ҳужумлари тўлқинини бошлаб, олий раҳбар Оятуллоҳ Али Хоманаийни ўлдирганидан икки кун ўтиб бошланган.

Хоманаий ўлимидан кейин "Ҳизбуллоҳ" Исроилга ракета отди, Исроил эса Ливанда кенг кўламли ҳаво ҳужумлари ва мамлакат жанубига қуруқликдан босқин билан жавоб қайтарди.

Ливан соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, шундан бери камида 2 896 киши ҳалок бўлган, уларнинг 400 дан ортиғи АҚШ президенти Доналд Трамп апрел ойида ўт очишни тўхтатиш эълон қилганидан кейин ҳалок бўлган. Вазирлик статистикасида жангчилар ва тинч аҳоли ўлими алоҳида кўрсатилмаган.

Можаро бошланганидан бери Ливанда бир миллиондан ортиқ одам ўз уйини тарк этишга мажбур бўлган.

Исроил маълумотига кўра, можарода тўрт аскар ва 18 фуқаро ҳалок бўлган.