TOOS, Trump oo sheegay in uu kordhin doono muddada heshiiska xabad joojinta ee Iiraan ilaa laga soo afjarayo wada xaajoodyada

Tebin toos ah

1. 46 Daqiiqadood ka horTrump oo hadda ku dhibban wax uu ku faanayay

   Madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump, wuxuu ku faanay isbeddelka nidaamka Tehran laakiin hadda wuxuu la tacaalayaa waxa uu isagu ugu yeeray kala jabka nidaamka gudaha.

   Hadda oo la dilay inta badan hoggaamiyeyaasha ugu sarreeyay Iiraan, su'aasha ka taagan cidda mas'uulka ka ah Iiran waa mid dhab ah, taasoo ka dhigaysa shaqada diblomaasiyadda mid aad u adag.

   La-taliyaha afhayeenka baarlamaanka ahna madaxa wadaxaajoodka Iiraan, MaxamedBaaghir Ghalibaf, ayaa sheegay in Trump uu waqti u h raadinayo weerar kale oo lama filaan ah.

   Afhayeen u hadlay militariga ayaa ku celiyay digniin ah in Iiraan ay diyaar u tahay inay jawaab celin sameyso haddii taasi dhacdo.

   Halkaas iyo Islamabad, waxaa weli ka socda qabanqaabada wareeg kale oo wadahadallo ah, iyadoo qaybo ka mid ah magaalada ay weli waddooyinkeedu xiran yihiin.

   Laakiin rajadii laga qabay kulan toddobaadkan ayaa u muuqata inay wiiqantay.

   Sidoo kale akhri

   Afar arrimood oo ku saabsan hubaal la'aanta wadahadallada Maraykanka iyo Iiraan

   Muxuu siday Markabka Iiraan ee Maraykanku qabteen

   Iiraan-Hormuz: Go'doominta weligeed ma shaqeysay?

2. Saacad ka horWaxa sababaya in kansarka ku dhaca xiniyaha ragga uu ku soo bato adduunka

   Sida lagu sheegay warbixin dhowaan uu daabacay wargeyska caafimaadka ee Lancet, waxaa guud ahaan adduunka kusoo badanaya kansarka ku dhaca xiniinyaha ragga.

   Lancet ayaa maqaalkan ku sheegay in kiisas cusub oo kansarka borostaatada ah uu ku badan yahay dalalka soo koraya sida kuwa Afrika ku yaalla.

   Tirada dhimashada ee sanad walba u geeriyoota cudurkan ayaa gaari doonta ilaa 700,000 sanadka 2040, taasoo ah sare u kac boqolkiiba 85 ah marka la eego sanadkii 2020, ayaa lagu yiri warbixinta.

   Meelaha Afrika ee ay ku nool yihiin ragga ugu badan ee xanuunkan qaba ayaa ah dalalka Zimbabwe, Barbados iyo Ivory Coast.

   Waxay kaloo warbixintu sheegtay inuu yahay kansarka ugu badan ee ragga ku dhaca kuwaasoo ku nool 112 dal.

   Sanadkii 2020, ilaa 375,000 oo rag ah guud ahaan dunida ayaa u dhintay kansarkan. Waa nooca shanaad ee kansarka dhimashada u sababa ragga.

   Sababta kansarkan ayaa lagu sheegay isbeddelka nolosha iyo iyadoo meelaha qaar sida Afrika aysan ka jirin baaritaanka xanuunka oo casri ah.

   Maxaa sababa cancer-ka xiniinyaha?

   Ilaa hadda si dhab ah looma oga waxa sababa kansarka ku dhaca xubinta taranka ee ragga, khubarada seyniska caafimaadkuna waxay ku howlan yihiin in ay sharraxaad helaan.

   Sii akhri

3. Saacad ka horNolosha iyo aqoonta Jaalle Siyaad Barre hogaamiyaha muddada dheer xukumayay Soomaaliya

   Jaalle Maxamed Siyaad Barre, hoggaamiyihii kacaanka askarta ee xukunka afgembiga kula wareegay 1969-kii waxaa lagu qiyaasaa in uu dhashay 1910-kii. Siyaabo kala duwan ayaa loo tebiyay halka uu ku dhashay. Mid ka mid ah werintu waa in uu ku dhashay degmada Garbahaarrey ee gobolka Gedo.

   Si la mid ah madaxda ka horreysay qaar, waxaa la rumeysan yahay in hoggaamiyaha muddada dheer xukumayay Soomaaliya uusan gelin waxbarasho aasaasi ah oo dhammaystiran. Laakiin, waxa uu ahaa sarkaal ciidan oo leh waayo-aragnimo, tababar iyo aqoon sare oo dhanka ciidanka ah. Waxaa uu tababar sarkaalnimo oo labo sano ah ku qaatay koleej ciidan oo ku yaalla Talyaaniga.

   Jaalle Siyaad oo si wanaagsan ugu hadli jiray Talyaaniga iyo Ingiriiska waxaa lagu xusuustaa oo cilmi-baareyaashuna ay soo xigtaan khudbaddii uu jeediyay labadii sano ee ugu horreysay xukunkiisa.

   Wasaaradda Warfaafinta ee dowladdii Kacaanka ayaa khudbadaha Jaalle Siyaad u rogay labo buug oo la kala daabacay 1970-kii iyo 1971-kii. Waxaa loo bixiyay labadaas buug ‘Dadkeyga iyo Dalkeyga’ iyada oo Ingiriis iyo Soomaali lagu qoray. Oraahyada aadka loo xigto ee Maxamed Siyaad Barre waxaa ka mid ah: ‘Haddii dadka Soomaaliyeed ay naar galaan, waxaa naarta geysay qabyaalad’.

   Sarreeya Gaas Maxamed Siyaad Barre oo ahaa madi, agoon iyo rajay ah oo ay labadiisa waalidba geeriyoodeen isaga oo yar waxa uu ku geeriyooday waddanka Nigeria 1995-kii, kaddib 21 sano oo uu xukumayay Soomaaliya.

   Wax ka ogow nolosha iyo aqoonta Xasan Sheekh iyo madaxweyneyaashii kale ee soo maray Soomaaliya

4. 2 Saacadood ka horTrump oo bedelay mowqifkiisa dagaalka Iiraan

   Madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump, ayaa shaaciyay in la kordhin doono mudada xabad joojinta dagaalka Iiraan ilaa wadahadalladu ka soo dhamaanayaan, balse wuxuu dhanka kale sheegay inay sii socon donto xanibaadda Mareykanka ee dekedaha Iiraan.

   Kahor inta uusan Donald Trump ku dhawaaqin inuu kordhin doono xabad joojinta, wasaaradda arrimaha dibadda ee Iiraan ayaa BBC u sheegtay in Tehran aysan weli go'aansan inay ka qaybgasho wareeg cusub oo wadahadallo nabadeed ah oo ay la yeelan doonto Mareykanka dabayaaqada toddobaadkan.

   Aqalka Cad ee mareykanka ayaa xalay xaqiijiyay in la baajiyay safarkii Madaxweyne ku xigeenka JD Vance uu ku tagi lahaa Pakistan, si uu uga qayb galo wadahadallo nabadeed oo wareeg labaad ah.

   Xofhayaha guud ee Qaramada Midoobay, Antonio Guteres ayaa soo dhoweeyay ku dhawaaqista Trump ee kordhinta xabbad-joojinta lala galay Iran ilaa wada-hadalladu ka soo gebogaboobayaan.

   Afhayeen u hadlay Antonio Guterres ayaa ku tilmaamay tallaabo muhiim ah oo abuuraysa fursad muhiim u ah diblomaasiyadda.

   Qoraal uu ku daabacay baraha bulshada, Mr Trump ayaa uga digay in xayiraadda Maraykanka ee dekedaha Iran ay sii socon doonto ilaa Tehran ay soo bandhigto waxa uu ugu yeeray “soo jeedin mideysan.”

   Ra’iisul wasaaraha Pakistan, Shehbaz Sharif—oo martigelinayay wada-hadallada nabadda—ayaa sheegay, inuu rajeynayo in labada dhinac ay sii ixtiraamaan xabbad-joojinta hadda jirta.

   Wareeg labaad oo wada-xaajood ah oo ka dhaca Islamabad weli lama dejin jadwalkiisa, halka madaxweyne ku xigeenka Maraykanka, JD Vance, uu baajiyay qorshihii uu halkaas u tagi lahaa.

   Sidoo kale akhri

   Afar arrimood oo ku saabsan hubaal la'aanta wadahadallada Maraykanka iyo Iiraan

   Muxuu siday Markabka Iiraan ee Maraykanku qabteen

   Iiraan-Hormuz: Go'doominta weligeed ma shaqeysay?

5. 3 Saacadood ka horIiraan oo soo bandhigtay dhowr gantaal

   Gantaalka ballistic-ga ee Iiraan ee Ghadr ayaa si buuxda loo soo bandhigay caawa xilli habeen ah isu soo bax lagu taageerayo xukuumadda oo ka dhacay fagaaraha weyn ee Tehraan, halkaas oo dadkii isugu soo baxay ay ku dhawaaqayeen "Ameerika ha dhacdo" waxayna ammaaneen Taliyaha Hawada Sare ciidamada islaamiga ah ee Iiraan Majid Mousavi, iyaga oo ugu baaqay inuu " weeraro Tel Aviv".

   Meel kale oo ka mid ah caasimadda, gantaalka ballistic-ga ee Khorramshahr-4 ayaa lagu soo bandhigay fagaaraha kale ee weyn ee Tehran.

   Sawir ku lifaaqan gantaalka ayaa lagu sheegay in bartilmaameedku uu yahay shirkadda RasGas ee Qatar, oo ah shirkad gaaska dareeraha ah sameysa.

   Bandhigyadani kuma koobna Tehraan caawa. Magaalada koonfureed ee Shiraz, magaalada Tabriz ee waqooyi-galbeed iyo bartamaha magaalada Zanjan, ayaa sidoo kale lagu soo bandhigay gantaallo.

   Isu soo baxyadan lagu taageerayo xukuumadda ayaa maalin kasta lagu qabanayay fagaarayaasha waaweyn ee dalka Iran tan iyo markii uu dagaalka billowday 28-kii Febraayo, iyadoo mas'uuliyiinta Iran iyo TV-ga dowladda ay dadka ugu baaqeen inay ka qaybgalaan.

   Inta badan waxaa la qabtaa xilliyada habeenkii, isu soo baxyadan kaliya kuma eka in ay soo bandhigaan sawirka taageerada shacabka ee dowladda iyadoo dadku ay ruxayaan calanka Jamhuuriyadda Islaamiga ah, balse sidoo kale waxa ay sii adkeynayaan in mucaaradka ay isugu soo baxaan fagaarayaasha waaweyn.

   Si aad wax badan u akhrido:

   Iiraan-Hormuz: Go'doominta weligeed ma shaqeysay?

   Afar arrimood oo ku saabsan hubaal la'aanta wadahadallada Maraykanka iyo Iiraan

   Muxuu siday Markabka Iiraan ee Maraykanku qabteen

6. 3 Saacadood ka horIiraan oo taageero u muujisay Soomaaliya

   Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Iran, Esmail Baghaei, ayaa cambaareeyay go’aanka Israa’iil ay ugu magacowday wakiil diblomaasiyadeed “Somaliland, iyadoo Iran ku tilmaantay Somaliland in ay tahay qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

   Wuxuu arrintaan ku tilmaamay mid caddeyn u ah, sida uu sheegay, qorshe ay Israa’iil ku dooneyso inay xasilooni-darro ku geliso dalalka Islaamka isla markaana ay ku abuurto kala qaybin ka dhex jirta waddamada gobolka.

   Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda ayaa sidoo kale sheegay in tallaabadan ay si toos ah uga hor imanayso Axdiga Qaramada Midoobay iyo sharciga caalamiga ah, isla markaana ay tahay xadgudub ka dhan ah madax-bannaanida, midnimada, iyo wadajirka dhuleed ee dal madax-bannaan.

   Wuxuu ugu baaqay Qaramada Midoobay, Ururka Iskaashiga Islaamka, Midowga Afrika, iyo dhammaan dalalka caalamka inay ka hortagaan, sida uu sheegay, sharci-darrooyinka Israa’iil, fidinta saameynta, iyo faragelinta ay ku hayso arrimaha gudaha ee dalalka kale.

   Sidoo kale akhri

   Dalal hor leh oo ka hor yimid safiirka ay Israa'iil u soo magacowday Somaliland

   Maxaan ka naqaan danjiraha ay Israa'iil u soo magacawday Somaliland? Maxayse ka yiraahdeen Soomaaliya iyo Somaliland

7. 7 Saacadood ka horFalcelinta Iiraan ee muddo kordhinta Trump

   Wax yar kadib markii Trump uu ku dhawaaqay inuu muddo ku darayo waqtiga heshiiska xabbad-joojinta ee labada asbuuc ahaa, kaas oo ku ekaa maalinimada arbacada, ayaa Mahmoud Nabavian, oo ah xildhibaan Iiraan ah kana mid ahaa wafdigii wareeggii koowaad ee wadahadalladii u dhexeeyay Iran iyo Maraykanka ee ka dhacay Islamabad, waxa uu bartiisa X kusoo qoray in in “hadda laga bilaabo,” wadaxaajood lala yeesho Maraykanka uu yahay “mid gebi ahaanba dhibaato leh oo aan caqli gal ahayn.”

   Dhanka kale, afhayeen u hadlay xarunta Khatam al-Anbiya oo ah taliska ugu sarreeya militariga Iran, ayaa ka digay in ciidamada Iran, haddii weerar lagu qaado dalka, ay “beegsan doonaan bartilmaameedyo hore loo cayimay iyagoo siinaya cashar kale oo ka sii adag” Maraykanka iyo Israel.

   Labada qoraal ee Nabavian iyo bayaanka Khatam al-Anbiya midkoodna ma xusin kordhin xabbad-joojin ah, inkastoo labaduba ay warbaahinta Iran baahiyeen kadib hadalka Donald Trump.

   Ilaa hadda lama arag wax falcelin ah oo ka timid Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Iran ama saraakiisheeda, sidoo kale ma jiro wax jawaab ah oo ka yimid guddoomiyaha baarlamaanka Iran iyo madaxa wadaxaajoodka, Mohammad Bagher Ghalibaf.

   a