Dunidu ma Waxay Heshay Dayax Yar Oo Cusub?

    • Author, Sandrine Lungumbu
    • Role, Sashen BBC na Duniya
  • Published
  • Waqtiga akhriska: 6 daqiiqo

Sida ay sheegayaan khubarada xiddigaha, Dunida waxay heshay "dayax yar" oo cusub.

Dhagaxan hawada sare ah ee loogu magac daray 2026 QQ8 waxaa markii hore arkay bishii August khabiirka xiddigaha ee reer Hungary, Krisztián Sárneczky, balse warbixinta waxaa bishii la soo dhaafay ku dhawaaqday Xarunta Yar ee Meerayaasha ee Ururka Caalamiga ah ee Xiddigaha.

Waa mid aad u yar, ballaciisuna waa 1-2 mitir oo keliya, wuxuuna Dunideena u jiraa masaafo dhan 500,000 oo kilomitir (323,000 oo mayl) — taas oo ka fog masaafada Dayaxa aan aragno.

Dayaxyadan yaryar waa dhagxaan hawada sare ah oo uu cuf-jiidadka Dhulku soo qabsaday, taasoo keentay inay in muddo ah Dunideena ku wareegaan.

Sida ay qabaan khubarada xiddigaha, Dhulku wuxuu QQ8 soo jiitay sanadkan 2026 ka dib dhulgariir Dhulka ka dhacay bishii Abriil, balse waxaa la filayaa inuu labada bilood ee soo socda gudahood ka baxsado oo uu jidkiisa sii raaco.

Hase yeeshee, dayaxyadan yaryar ma aha waxyaabaha kaliya ee muddo kooban ku wareegaya hawada sare ee ku dhow Dunideena.

*Dayaxyada ku dhow-dayaxa*

Waxaa loogu magac daray dayaxyada ku dhow-dayaxa, waayo marka Dhulka laga eego, dayaxyadan yaryar waxay u muuqdaan kuwo Dunida ku wareegaya sida Dayaxeenu u sameeyo.

Laakiin haddii si dhow loo eego, waxaa caddaanaya inaysan Dunideena ku wareegayn, ee ay Qorraxda ku wareegayaan, iyagoo maraya waddo ku dhow Dunideena.

Tusaale dhow waa dhagaxa hawada sare ee loogu magac daray 2025 PN7, oo ah dhagax yar oo la helay bishii Agoosto ee sannadkii hore, kaas oo tobanaan sano la socday Dunida.

"Dayaxyada ku dhow-dayaxa waa kuwo xiiso leh, sababtoo ah ma wareegaan meerayaasheenna sida Dayaxu u wareego Dunida — waxay kaliya ku dhow yihiin annaga," ayay tiri khabiirka xiddigaha Dr Jenifer Millard.

Dhererka 2025 PN7 wuxuu gaaraa qiyaastii 20 mitir.

"Ma weyna — sida dhismo yar oo xafiis ah. Waxaan u malaynaynaa inuu jiray 60 sano, wuxuuna haystaa 60 sano oo kale, haddii la xisaabiyo sida uu hadda u socdo," ayay Dr Millard u sheegtay BBC.

Hase yeeshee, mid ka mid ah "dayaxyada" ku dhow-dayaxa ah kuma tartami karo Dayaxa dhabta ah ee Dunideena .

"Inta ay hawada sare ku wareegayaan, waxay ku socdaan waddo la mid ah tan Dunida. Waxay u muuqdaan kuwo nagu wareegaya, waayo aad bay noogu dhow yihiin — mararka qaarkood way naga horeeyaan, mararka qaarkoodna way naga dambeeyaan, balse dhab ahaantii ma laha xiriir cuf-jiidad, waana halkaas uu faraqa ku jiro," ayay tiri.

Laakiin inta xiddigahani ay la socdaan wareeggooda, cuf-jiidadka Dhulku wuxuu wax yar ku saameeyaa iyaga, isagoo soo jiita oo u soo dhoweynaya.

Wax kasta oo laga yaqaan meerayaashan ku meel gaarka ah — wareeggoodu wuxuu qaadan karaa tobanaan sano, ama xitaa in ka badan qarni.

*Dayaxyada yaryar*

Taas beddelkeeda, dayax yar waa shay ku wareegaya Dunida.

Dayaxyada yaryar ee Dunidu waa xiddigo yaryar oo ku jira si ku meel gaar ah, iyagoo soo galay soo jiidashada Dunideena — hadhaagii samaysanka nidaamka Qorraxda, ama laga yaabo qaar ka mid ah qashinka hawada sare — waxayna badanaa ku jiraan hawada sare wax ka yar hal sano.

Way yar yihiin, wayna adag tahay in la arko — afar kaliya ayaa waligood la arkay ka hor helitaanka 2026 QQ8, sida uu qabo Ururka Planetary Society, oo ah urur hawada sare baara, mana jiro mid ka mid ah oo maanta ku wareegaya Dunida.

Ka hor 2026 QQ8, dayaxii ugu dambeeyay ee la arkay wuxuu ahaa bishii Agoosto 2024. Waxaa loo yaqaan 2024 PT5, xiddigguna wuxuu lahaa dherer ku dhow 10 mitir.

Waxaa la filayaa inuu ka yimid suunka Arjuna asteroid — koox dhagxaan hawada sare ah oo raacaya wareegga Dunida oo la mid ah kan Dunida oo ku wareegsan Qorraxda.

Laakiin cilmi-baaris dheeraad ah oo ku saabsan walxaha ku jira ayaa muujisay in 2024 PT5 laga yaabo inuu yahay qayb ka mid ah Dayaxeena, oo la tuuray ka dib saameyn xiddigood oo muddo dheer ka hor ah.

Wuxuu ku qaatay dhawr bilood oo keliya oo ku dhow Dunida, ka hor inta uusan ku laaban hawada sare. Qaar ka mid ah khubarada xiddigaha waxay qiyaaseen inuu mar kale ku dhufan doono meel u dhow Dunida sanadka 2055.

*Dayaxyada ruuxa*

Dayaxyada ruuxa ee isku dheeli tiran ayaa ah kuwa ugu yaabka badan saddexda nooc.

Waxaa la moodaa inay yihiin boodh wareegaya oo la socda Dunideena, oo hore ama gadaal uga socda inta ay Qorraxda ku wareegayso, laakiin ilaa hadda ma jiro caddayn saynis oo dhammaystiran oo xaqiijinaysa inay dhab ahaantii jiraan.

Hase yeeshee, Dr Millard waxay u aragtaa fikradda mid la rumaysan karo.

"Waxaa jira boodh badan oo hawada sare ku jira," ayay tiri. "Waxaa jira boodh u dhexeeya meerayaasha, sidaa darteed ma layaabi doono haddii ay jiraan boodh ku xayiran meelaha ku hareeraysan Dunideena."

*Ma dayaxyada ku dhow-dayaxa ama dayaxyada yaryar khatar baa?*

Inkastoo xagga xiddigaha ay noogu dhow yihiin, walxahan waligood isuguma soo dhowaadaan si ay khatar u keenaan.

Xitaa marka ay ugu dhow yihiin, waxay ku jiraan dhowr jeer ka fog Dayaxa.

Dhinaca hawada sare, taas waxaa loo tixgeliyaa inay dhowdahay, laakiin dhab ahaantii, ma jiro wax laga walwalo.

"Ma aha sida inay ka soo baxayaan oo ay ka qaylinayaan mugdiga," ayay tiri Dr Millard.

"Haddii ay noo soo dhowaadaan, waxay noqon lahayd dhaqdhaqaaq aad u gaabis ah, waxaan arki lahayn inuu soo socdo, waxaanan heli lahayn digniin badan oo aan wax uga qabanno."

*Meerayaalkee kale ayaa leh xiddigo ku dhow-dayaxa?*

Waa sannadihii u dambeeyay oo kaliya ay telescopes bilaabeen inay fududaadaan in la ogaado xiddigahan daciifka ah ee aan la arki karin.

Waxay ku jiraan cidhifka waxa tignoolajiyadda casriga ahi ay arki karto marka la eego iftiinka.

Marka laga soo tago horumarkan, horumarka laga gaaray dhinaca kombiyuutarada ayaa sidoo kale suurtageliyay in la ekaysiiyo dhaqdhaqaaqooda oo la xaqiijiyo in walxahan yaabka leh, dhab ahaantii, ay yihiin kuwo u eg dayaxa.

"Ma aha wax yaab leh — kaliya aad bay u adag tahay in la arko," ayay tiri Dr Millard. "Haddii ay adag tahay in la arko meel u dhow Dunida, waxaad qiyaasi kartaa sida ay u adag tahay in meel kale oo ku taal nidaamka Qorraxda lagu arko."

Xiddigo ku dhow-dayaxa ayaa ilaa hadda laga arkay meel u dhow Jupiter, Venus, Saturn, Neptune, iyo Pluto, waxaana laga yaabaa in mustaqbalka la helo wax badan.

Dr Millard waxay ku dartay, "Nidaamka Qorraxda weli waa meel aad u firfircoon oo tamar leh." "Ma dhiman mana istaagin, wax walba waxay si joogto ah u socdaan."