چرا گزارش نیویورکتایمز درباره سدهای ایران جنجالی شد؟

منبع تصویر، Anadolu via Getty Images
گزارشی در نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط شماری از سدهای ایران با تاسیسات زیرزمینی موشکی، موج گستردهای از واکنشها را در شبکههای اجتماعی و محافل سیاسی و دانشگاهی برانگیخته است.
این مقاله با مقایسه نقشه سدهای ایران و محل حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز مشکوکی نظامی، این فرضیه را مطرح کرده است که برخی پروژههای آبی ایران ممکن است برای پشتیبانی از برنامه موشکی این کشور ساخته شده باشند.
انتشار مقاله، به ویژه در شرایطی که احتمال ازسرگیری تنشهای نظامی همچنان مطرح است، با اعتراضهای گستردهای همراه شده است.
شماری از پژوهشگران، از جمله کارشناسانی که خود در گزارش از آنها نقل قول شده، به شواهد و استدلال آن ایراد گرفتهاند. گروهی از منتقدان نیز هشدار دادهاند که طرح چنین فرضیهای ممکن است به توجیه حمله به زیرساختهای غیرنظامی کمک کند. در مقابل، برخی تحلیلگران نظامی بررسی ارتباط احتمالی پروژههای آبی با تاسیسات موشکی را موضوعی مهم و قابل توجه دانستهاند، هرچند درباره اثبات چنین ارتباطی اتفاق نظر وجود ندارد.
دامنه واکنشها به اندازهای گسترش یافت که نیویورکتایمز با انتشار بیانیهای رسمی به انتقادها پاسخ داد. این روزنامه بر دقت نقل پژوهشها و تحلیلهای کارشناسان تاکید کرد و اتهام زمینهسازی برای خشونت را رد کرد.
مقامهای جمهوری اسلامی گزارش را تلاشی برای فراهم کردن توجیه حملات احتمالی بعدی آمریکا و اسرائیل خواندهاند و واکنش برخی از آنها تا تهدید حمله متقابل به زیرساختهای کشورهای دیگر پیش رفته است.
در این بحث سابقه دو گزارش بحثبرانگیز نیویورکتایمز در دهههای گذشته نیز مطرح شده است؛ یکی درباره استفاده نظامی احتمالی از شبکه آبرسانی لیبی در سال ۱۹۹۷ و دیگری درباره ادعاهای مربوط به تسلیحات کشتار جمعی عراق در آستانه جنگ سال ۲۰۰۳.
اما گزارش نیویورکتایمز دقیقا چه میگوید، شواهد آن چیست و منتقدان آن چه استدلالهایی مطرح میکنند؟
نیویورکتایمز چه نوشته است؟
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
مقاله نیویورکتایمز روز ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون، با این عنوان منتشر شد: «جنگ شاید معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون دلیل روشنی ساخته شدهاند، حل کند».
نویسندگان مقاله میگویند ساخت شمار زیادی سد و طرح انتقال آب در چند دهه گذشته، به ویژه در مناطقی که به گفته برخی پژوهشگران ضرورت احداث چنین تاسیساتی در آنها روشن نبوده، پرسشهایی را درباره دلایل اجرای این پروژهها ایجاد کرده است.
به نوشته مقاله، حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز مشکوک نظامی، توجه بعضی تحلیلگران را به احتمال ارتباط این پروژهها با برنامه موشکی ایران جلب کرده است.
نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه فنی هامبورگ، به نیویورکتایمز گفته است که او و همکارانش در پژوهشهای خود دستکم ۵۳۳ سد را در ایران شناسایی کردهاند. به نوشته خبرنگاران روزنامه، الگوی پراکندگی محل حملات هوایی، به شکل نیمدایرهای از شمال تا جنوب، تقریبا با نقشهای که آقای شکری از محل سدها تهیه کرده بود، مطابقت داشت.
نیویورکتایمز همچنین به نقل از نیما شکری نوشته است که بسیاری از سدهای ایران کارکردهای ضروری غیرنظامی، از جمله تامین آب، آبیاری و تولید برق دارند. او تاکید کرده است که «هرگونه نقش نظامی احتمالی نباید این کارکردها را تحتالشعاع قرار دهد».
گزارش نیویورکتایمز سپس به نیازهای مجموعههای زیرزمینی موسوم به «شهرهای موشکی» میپردازد؛ تاسیساتی در دل کوه که برای نگهداری، استقرار و تولید موشک و پهپاد به کار میروند. فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن، در گفتوگو با روزنامه شمار این مراکز را دستکم ۳۰ مورد برآورد کرده است.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، نیز به نیویورکتایمز گفته است: «ایران انگیزه قوی دارد که مطمئن شود مجتمعهای موشکیاش برای تامین خدمات ضروری به زیرساختهای عمومی کشور وابسته نیستند.» او استفاده از منابع مستقل یا پشتیبان آب و برق را راهی برای حفظ «تداوم عملیاتی» این مراکز خوانده است.
امیر آقاکوچک، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، به نیویورکتایمز گفته است که مدتها درباره ضرورت اجرای طرح بزرگ انتقال آب از زاگرس به یزد پرسش داشته است. به نوشته روزنامه، پس از حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، گزارشهایی، از جمله در فایننشالتایمز، درباره وجود یک تاسیسات بزرگ موشکی در آن منطقه منتشر شد. آقای آقاکوچک گفته است پس از آن، این احتمال برایش مطرح شد که «ملاحظات نظامی، دستکم تا حدی، در اجرای طرح انتقال آب نقش داشتهاند».
نمونه دیگر، منطقه حفاظتشده طارم در هرمزگان است که به نوشته روزنامه، در حمله هوایی آمریکا در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶، خانواده یک محیطبان محلی در آن کشته شدند. ارتش آمریکا گفته بود زیرساختهای نظامی و دفاع ساحلی را هدف گرفته است.
مقاله سپس به بازداشت شماری از فعالان محیط زیست در سال ۱۳۹۶ میپردازد. سازمان اطلاعات سپاه این افراد را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران موسسه میراث حیات وحش پارسیان، در بازداشت جان باخت و چند تن دیگر از اعضای این موسسه که سالها زندانی بودند، بعدها گفتند در دوران بازداشت شکنجه شده و مورد آزار جنسی قرار گرفتهاند.
نیویورکتایمز درباره بازداشت اعضای موسسه میراث حیات وحش پارسیان مینویسد: «اما برخی فعالان محیط زیست گفتهاند اکنون گمان میکنند که فعالان حفاظت از حیات وحش ممکن است به طور اتفاقی به تاسیسات نظامی حساس برخورد کرده باشند.»
نویسندگان مقاله درباره ارتباط احتمالی سدها با تاسیسات موشکی نیز تصریح کردهاند که «با توجه به محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط میان آن و برنامه چند دههای توسعه زیرساختهای آبی کشور همچنان در حد گمانهزنی است». با این حال مقاله میگوید برخی کارشناسان این شواهد را نشانهای قوی از وجود چنین ارتباطی میدانند.
در گزارش، شواهد مستقلی مبنی بر ساخت سدی مشخص با هدف پشتیبانی از یک پایگاه موشکی ارائه نشده است.
واکنش کارشناسان و بحث کاربران در شبکههای اجتماعی

کاوه مدنی، مدیر موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد و معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست ایران که در مقاله نیویورکتایمز از او نقل قول شده، از نخستین منتقدان این گزارش بود.
آقای مدنی در ایکس نوشت: «حدس و گمان، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی (بین آنها) نیست.» او روایت مقاله را «تقلیلگرایانه و جنجالآفرین» و «مصداق روزنامهنگاری غیرمسئولانه» خواند که «میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب داشته باشد».
آقای مدنی همچنین تاکید کرد که هرچند در گزارش نیویورکتایمز از او نقلقول شده، اظهاراتش «هیچ ارتباطی با سدها یا موشکها نداشته است».
آقای مدنی در مقالهای در فوربس نیز توضیح داد که گسترش سدسازی در ایران دلایل شناختهشدهای دارد: سیاستهای توسعهای، مدیریت ناکارآمد منابع آب و منافع پیمانکاران. به نوشته او، سدها و تاسیسات زیرزمینی نظامی هر دو ممکن است بنا بر مقتضیات مهندسی در کوهستان ساخته شوند و برای اثبات ارتباط میان آنها به تحلیل جغرافیایی و شواهد تاریخی نیاز است.
نیما شکری هم پس از انتشار گزارش در ایکس نوشت: «نزدیکی سدها به اهداف نظامی نشان نمیدهد چرا آن سدها ساخته شدهاند و حمله به آنها را هم توجیه نمیکند.» او تصریح کرد: «مقاله نیویورکتایمز از حمله به سدها یا زیرساختهای آبی حمایت نمیکند.» امیر آقاکوچک نیز با توضیحات او موافقت و بر حفاظت از تاسیسات آبی تاکید کرد.
دنی سیترینوویچ نیز که در گزارش نیویورکتایمز از او نقل قول شده، پس از انتشار آن در ایکس نوشت «ارتباط مستقیم پروژههای سدسازی ایران با تاسیسات زیرزمینی موشکی این کشور هنوز به طور قطعی اثبات نشده است»، اما افزود که تامین مستقل آب و برق برای این تاسیسات «کاملا با تفکر راهبردی ایران سازگار است».
در کنار واکنش کارشناسان، بحثهای کاربران شبکههای اجتماعی نیز عمدتا حول دو محور شکل گرفت: اعتبار شواهد گزارش و نگرانی از پیامدهای احتمالی آن برای غیرنظامیان در ایران.
یکی از کاربران در پاسخ به بیانیه رسمی نیویورکتایمز در ایکس نوشت: «آب و برق ایران متعلق به مردم آن است، نه حکومتش.» او این سوال را مطرح کرد که آیا صرف نزدیکی بعضی سدها به تاسیسات موشکی، آنها را به اهداف نظامی تبدیل میکند.
کاربر دیگری با انتقاد از نحوه پاسخ روزنامه، پرسید چرا نیویورکتایمز در معرفی مخالفان مقاله، «مقامهای ایرانی و دیگران» را در کنار یکدیگر قرار داده است؛ عبارتی که به گفته او منتقدان مستقل را با مقامهای جمهوری اسلامی همراه جلوه میدهد.
در مقابل، برخی کاربران از انتشار گزارش حمایت کردند. یکی از آنها در واکنش به حساب رسمی نیویورکتایمز نوشت: «این نخستین بار بود که گزارش خوبی از نیویورکتایمز منتشر شد.» او با اشاره به آنچه «سابقه پنهانکاری» جمهوری اسلامی خواند، این احتمال را مطرح کرد که حکومت تاسیسات نظامی خود را در نزدیکی زیرساختهای غیرنظامی قرار داده باشد.
در میان کاربران منتقد نیز دیدگاهها یکسان نبود. بعضی خواهان پس گرفتن مقاله و عذرخواهی روزنامه شدند و بعضی دیگر بر انتشار شواهد بیشتر و بررسی علمی فرضیه تاکید کردند.
واکنش مقامهای جمهوری اسلامی

منبع تصویر، SOPA Images/LightRocket via Getty Images
مقامهای جمهوری اسلامی گزارش نیویورکتایمز را با احتمال ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل مرتبط دانستند.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، این مقاله و گزارشی جداگانه از سیانان درباره احتمال استفاده ایران از «بمب کثیف» یا سلاح شیمیایی در واشنگتن را «مزخرف محض» خواند و نوشت: «دست از این تبلیغات دروغین به سبک جنگ با عراق بردارید؛ به ویژه وقتی ردپای اسرائیل در تمام این ماجرا آشکار است. هیچکس این ادعاها را باور نمیکند.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، در ایکس ادعای ارتباط سدهای ایران با پایگاههای موشکی را «بیاساس» خواند و گفت این ادعا با هدف ساختن «دستاویزی تبلیغاتی و امنیتی» برای «توجیه تعرض به زیرساختهای حیاتی یک کشور» مطرح شده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در شبکه ایکس نوشت: «در حال زمینهچینی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی، کارشناسان آنها به نیویورکتایمز میگویند سدهای نزدیک به سایتهای موشکی ایران، کاربری دوگانه دارند.»
او سپس افزود: «بسیار خب، قانون جدید: هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار دارد، دارای کاربری دوگانه است. ما فقط منطق خودتان را به همان شکل و بدون دخل و تصرف به کار میبریم.»
در رسانههای نزدیک به حکومت نیز واکنشها از انتقاد به مقاله فراتر رفت. روزنامه کیهان، در مطلبی با عنوان «بعد از مدرسه و بیمارستان، نوبت به سدها رسید»، گزارش نیویورکتایمز را بخشی از یک «عملیات روانی پیچیده و چندلایه» خواند که «به دنبال توجیه و عادیسازی حمله به زیرساختهای حیاتی کشور در جنگ آتی» است. این روزنامه هشدار داد که در صورت چنین حملهای، نیروهای مسلح ایران زیرساختهای آمریکا و متحدانش در منطقه را هدف قرار خواهند داد.
روزنامه فرهیختگان نیز با اشاره به تاسیسات آبشیرینکن کشورهای حوزه خلیج فارس، هشدار داد که منطق کاربرد دوگانه را میتوان درباره زیرساختهای تامینکننده آب پایگاههای آمریکا در منطقه نیز به کار گرفت.
واکنش نیویورکتایمز به انتقادها چه بود؟
نیویورکتایمز روز ۱۷ نوامبر، پس از گسترش اعتراضها، بیانیهای از نیکول تیلور، سخنگوی روزنامه، در حساب رسمی روابط عمومی خود در ایکس منتشر کرد.
در این بیانیه آمده است: «گزارش ما درباره سدهای ایران، پژوهشها و تحلیلهای هفت کارشناس بینالمللی درباره محیط زیست ایران و حضور نظامی در این کشور را به درستی نقل کرده است.»
سخنگوی روزنامه گفت: «خبرنگاران ما شناخت عمیقتری از سرمایهگذاری ایران در زیرساختها و آثار حملات آمریکا و اسرائیل بر غیرنظامیان در اختیار خوانندگان قرار دادهاند.» او افزود: «جلوه دادن گزارشگری مستقل به عنوان دستاویزی برای خشونت خطرناک است.»
روزنامه در این پاسخ بر دقت نقل قولها و هدف گزارش تاکید و اتهام زمینهسازی برای خشونت را رد کرد، اما شواهد فنی تازهای درباره ارتباط سدهای مشخص با مراکز موشکی ارائه نداد.
آقای مدنی در واکنش به بیانیه در ایکس پرسید هفت کارشناس مورد اشاره روزنامه دقیقا چه پژوهشی درباره این رابطه انجام دادهاند.
صنم ماحوزی، یکی از نویسندگان، نیز در ایکس نوشت که به نظر میرسد بخشی از «حملات گسترده» به مقاله «ناشی از سوء برداشت از پیام اصلی گزارش» باشد و توضیح داد: «نه من و نه گزارش ما، حمله به سدها یا دیگر زیرساختها را تایید یا توجیه نمیکنیم.»
اسماعیل بقایی پس از انتشار پاسخ نیویورکتایمز گفت که از او برای مصاحبه دعوت شده، اما او این درخواست را نپذیرفته است. آقای بقایی در ایکس نوشت: «پاسخ نیویورکتایمز به انتقادها به جای عذرخواهی صریح و پذیرش مسئولیت، چیزی بیش از بازی با واژهها و تلاش برای توجیه ادعای اولیه نبود.»
از لیبی تا عراق؛ دو سابقه بحثبرانگیز

منبع تصویر، AFP via Getty Images
واکنشها به مقاله تازه نیویورکتایمز، توجهها را به گزارشی از همین روزنامه در سال ۱۹۹۷ جلب کرده است که در آن احتمال استفاده نظامی از شبکه عظیم آبرسانی «رود بزرگ دستساز» لیبی مطرح شده بود.
نیویورکتایمز در آن گزارش، با استناد به گفتههای سه مهندس که نامشان فاش نشده بود، احتمال داده بود شبکه لولههای زیرزمینی برای انتقال مخفیانه نیروها و تجهیزات نظامی نیز استفاده شود. حتی گمانهزنی درباره نگهداری تسلیحات شیمیایی در بخشهایی از این شبکه مطرح شده بود.
چهارده سال بعد، در جریان جنگ لیبی در سال ۲۰۱۱، اختلال در فعالیت این شبکه، تامین آب میلیونها نفر را با مشکل روبهرو کرد. در ژوئیه همان سال، کارخانه تولید لولههای بتنی این پروژه در بریقه نیز در حمله هوایی آسیب دید. مقامهای لیبی از کشته شدن شش نگهبان خبر دادند. ناتو مدعی شد نیروهای قذافی از محوطه این کارخانه برای استقرار و شلیک راکتاندازها استفاده میکردند.
شبکه «رود بزرگ دستساز» پیش از انتشار گزارش سال ۱۹۹۷ نیز آب شهرها و مناطق کشاورزی لیبی را تامین میکرد. در منابع عمومی، شواهد مستقلی که گمانهزنی آن گزارش درباره استفاده از شبکه آبرسانی برای انتقال مخفیانه نیروهای نظامی یا نگهداری تسلیحات شیمیایی را تایید کند، منتشر نشده است. ناتو در سال ۲۰۱۱ مدعی استفاده نظامی از محوطه کارخانه تولید لولههای این پروژه شد، اما این ادعا به معنای اثبات کاربرد نظامی خود شبکه آبرسانی نبود.
سابقه بحثبرانگیز دیگر نیویورکتایمز به گزارشهای این روزنامه درباره برنامه تسلیحات کشتار جمعی عراق در آستانه حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳ بازمیگردد. نیویورکتایمز در سپتامبر ۲۰۰۲، در گزارشی به نقل از مقامهای دولت وقت آمریکا نوشت که عراق برای خرید هزاران لوله آلومینیومی مخصوص تلاش کرده است؛ لولههایی که به ادعای این مقامها برای ساخت سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم در نظر گرفته شده بودند.
این گزارش در حالی منتشر شد که درباره کاربرد لولهها میان کارشناسان آمریکایی اختلافنظر وجود داشت. بررسیهای پس از سقوط صدام حسین نیز ادعای استفاده هستهای از آنها را تایید نکرد.
گروه بررسی عراق، هیئتی به رهبری آمریکا که پس از سقوط صدام حسین مامور بررسی برنامههای تسلیحاتی این کشور شده بود، در گزارش نهایی خود در سال ۲۰۰۴ نتیجه گرفت که تلاش عراق برای خرید این لولهها بیش از همه با برنامه تولید راکتهای ۸۱ میلیمتری توضیحپذیر بوده و گفت که شواهدی از برنامه ساخت سانتریفیوژ با استفاده از آنها به دست نیامده است.
نیویورکتایمز در ماه مه ۲۰۰۴، بیش از یک سال پس از آغاز جنگ عراق، به کاستیهای پوشش خبری خود اذعان کرد و دبیران روزنامه در یادداشتی با عنوان «تایمز و عراق»، پذیرفتند که در مواردی، پوشش خبری این روزنامه درباره تسلیحات کشتار جمعی عراق «به اندازهای که باید سختگیرانه نبوده است».
حقوق بینالملل درباره سدها چه میگوید؟
بر اساس حقوق بینالملل جنگ، صرف نزدیکی یک سد به تاسیسات نظامی یا گمانهزنی درباره کاربرد نظامی آن، مجوز حمله نیست.
طبق ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو، یک تاسیسات زمانی میتواند هدف نظامی محسوب شود که به دلیل ماهیت، موقعیت، هدف یا نحوه استفاده، مشارکت موثری در عملیات نظامی داشته باشد و نابودی یا از کار انداختن آن، در شرایط زمان حمله، مزیت نظامی مشخصی به همراه آورد. این ماده همچنین مقرر میکند که در صورت تردید درباره استفاده نظامی از تاسیساتی با کارکرد معمول غیرنظامی، باید فرض را بر چنین استفادهای نگذاشت.
ماده ۵۶ این پروتکل برای سدها، سیلبندها و نیروگاههای هستهای، به دلیل خطر آزاد شدن نیروهای خطرناک و تلفات شدید غیرنظامیان، حمایت ویژهای در نظر گرفته است. درباره سدها، این حمایت تنها در صورتی میتواند لغو شود که سد به طور منظم، قابل توجه و مستقیم، برای مقاصدی غیر از کارکرد معمول خود، از عملیات نظامی پشتیبانی کند و حمله به آن تنها راه عملی برای متوقف کردن این پشتیبانی باشد.
ماده ۵۴ نیز از منابع آب آشامیدنی و تاسیسات آبیاری ضروری برای بقای غیرنظامیان حمایت میکند.
ایران و آمریکا این پروتکل را امضا کردهاند، اما رسما به آن نپیوستهاند. با این حال، اصول بنیادین حقوق جنگ، از جمله تمایز میان اهداف نظامی و غیرنظامی، تناسب و احتیاط در حملات، بخشی از حقوق بینالملل عرفی هستند و مستقل از عضویت در این پروتکل برای کشورها الزامآورند.



































