آیا زعفران ایرانی جای طلای سرخ کشمیر را می‌گیرد؟

یک مرد با موهای جو خاکستری و دو پسر بچه در حال چیدن گل زعفران
    • نویسنده, میر سینین
    • شغل, روزنامه‌نگار
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۹ دقیقه

سنت دیرینه کشت زعفران در کشمیر با تهدیدهایی چون تغییرات اقلیمی، توسعه شهری و تقلب در بازار مواد غذایی روبه‌رو شده است. آیا این ادویه ارزشمند و پرطرفدار در حال ناپدید شدن است؟

فروشنده‌ای در سرینگر پیش از آن‌ که زعفران را به من نشان دهد، مکث کرد. گردشگران در بازار روباز این شهر قدیمی رفت‌وآمد می‌کردند و او از پشت قفسه‌هایی مملو از گردو، ادویه و میوه‌های خشک آن‌ها را تماشا می‌کرد. وقتی زعفران کشمیری خواستم، نگاهی به سمت ورودی انداخت و بعد از زیر پیشخوان ظرف کوچک فلزی پیچیده‌ شده در پارچه‌ای را بیرون آورد.

داخل آن چند رشته زرشکی تیره بود. آرام گفت: «زعفران پامپور»، یعنی زعفرانی که در ارتفاعات نزدیک پامپور، مهم‌ترین منطقه تولید زعفران هند، کشت شده بود. «امسال خیلی کم محصول آمد.»

بعد به شیشه دیگری اشاره کرد که پر از رشته‌های قرمز روشن‌تر بود.

گفت: «زعفران ایرانی. حالا خیلی از مغازه‌ها این را به‌عنوان زعفران کشمیری می‌فروشند. بیشتر مشتری‌ها نمی‌توانند تفاوت را تشخیص دهند.»

اکتبر ۲۰۲۵ بود و بخشی از علاقه من به زعفران به شهرت آن برمی‌گشت. این محصول عمیقا با فرهنگ و حافظه کشمیر درهم‌ تنیده است. به غذاهای عروسی و نون چای، چای کشمیری طعم می‌دهد، در داروهای سنتی و عطرها استفاده می‌شود و مدت‌هاست یکی از ارزشمندترین کالاهای صادراتی این منطقه بوده است.

اما در سال‌های اخیر، روایت‌هایی درباره کاهش برداشت، هوای خشک و سرازیر شدن زعفران وارداتی به بازارهای محلی بیش از پیش شنیده می‌شود.

علاقه‌ام به درک آنچه بر سر این ادویه که احتمالا گران‌ترین ادویه جهان است می‌آید، مرا به پامپور کشاند؛ شهری که قرن‌ها بیش از هر جای دیگر در کشمیر با کشت زعفران پیوند داشته است.

آنچه فهمیدم برای آینده این ادویه محبوب، یا خانواده‌های کشمیری که زندگی‌شان هنوز حول آن می‌چرخد، نویدبخش نیست.

طلای سرخ

با خروج از سرینگر، بلوک‌های آپارتمانی و مغازه‌های کنار جاده به‌تدریج جای خود را به فلات کارِوا می‌دهند؛ پهنه‌ای مرتفع از خاک خشک که هر پاییز گل‌های زعفران در آن شکوفا می‌شوند.

در فصل برداشت، از اواسط اکتبر تا اواسط نوامبر، این چشم‌انداز معمولا با گل‌های بنفش زعفران پوشیده می‌شود. هر صبح، خانواده‌ها پیش از طلوع آفتاب می‌آیند تا با دقت گل‌های زعفران را در سبدهای حصیری جمع کنند، در حالی که تاجران کنار جاده‌های روستایی منتظر محصول صبحگاهی هستند.

اما وقتی در اکتبر ۲۰۲۵ رسیدم، بسیاری از مزارع خشک به نظر می‌رسیدند.

نمای نزدیک از گل‌های زعفران
توضیح تصویر، کروکوس ساتیووس در دل هر گل بنفش خود سه کلاله زرشکی تولید می‌کند که با دست برداشت و سپس خشک می‌شوند تا زعفران به دست آید
از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

در روستای دوسو، خاک زیر کفش‌هایم ترک می‌خورد و محمد آصف، زعفران‌کار، آهسته در زمینی قدم می‌زد که خانواده‌اش نسل‌ها آن را کشت کرده بودند.

خوشه‌های کم‌ پشت گل‌های بنفش به‌طور نامنظم در فلات دیده می‌شدند. بخش‌های زیادی از زمین کاملا خالی مانده بود.

آصف به من گفت: «امسال نزدیک ۲۵۰ گرم برداشت کردیم. سال گذشته، ۲۰۲۴، نزدیک ۱/۵ کیلوگرم محصول داشتیم.»

خم شد و با دقت گلی را میان انگشتانش برداشت.

گفت: «زعفران به زمان‌بندی وابسته است. اگر باران درست وقتی که محصول به رطوبت نیاز دارد نبارد، گل‌دهی خیلی سریع آسیب می‌بیند.»

زعفران از گیاه کروکوس ساتیووس به دست می‌آید؛ گیاهی با گل‌های بنفش که در هر گل سه کلاله زرشکی تولید می‌کند.

این رشته‌های بسیار کوچک پیش از طلوع آفتاب و با دست برداشت می‌شوند تا کیفیتشان حفظ شود، سپس با دقت از گل جدا و طی چند ساعت خشک می‌شوند.

برای تولید فقط ۲۸ گرم زعفران، حدود ۴ هزار گل لازم است و این گیاه تنها دو تا چهار هفته در سال شکوفه می‌دهد. این عوامل توضیح می‌دهند چرا زعفران همواره در میان گران‌ترین ادویه‌های جهان قرار دارد و اغلب «طلای سرخ» نامیده می‌شود.

زعفران هزاران سال پیش در بخش‌هایی از ایران، یونان و آسیای مرکزی امروزی کشت می‌شد. این گیاه قرن‌ها پیش از رهگذر پیوندهای فرهنگی و تجاری ایران با کشمیر به این منطقه رسید.

زعفران کشمیری به دلیل رنگ زرشکی تیره، کلاله‌های ضخیم و عطر قوی‌اش شهرت دارد. پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که این نوع زعفران دارای میزان بالایی از «کروسین» است؛ ترکیب کاروتنوئیدی‌ که عامل رنگ عمیق و متمایز این ادویه به شمار می‌رود.

قیمت زعفران کشمیری که معمولاً از زعفران ایرانی بالاتر است، می‌تواند به ۴ دلار یا بیشتر برای هر گرم برسد و نسل‌های متوالی کشاورزان در پامپور زندگی خود را بر پایه کشت زعفران بنا کرده‌اند.

خانواده‌ها هزینه‌های زندگی و حتی مراسم ازدواج را با فصل برداشت تنظیم می‌کردند. در بسیاری از محله‌ها، مردم تا پاسی از شب کنار هم می‌نشستند و کلاله‌های زرشکی را از گل‌ها جدا می‌کردند، در حالی که کتری‌های نون‌چای در همان نزدیکی روی آتش می‌جوشید. سالمندان منطقه از صبح‌های پاییزی‌ای یاد می‌کنند که فلات تقریباً یکسره به رنگ بنفش درآمده بود.

کاهش شدید

تولید زعفران کشمیر در دهه گذشته به‌شدت کاهش یافته است. داده‌های دولت هند نشان می‌دهد تولید در کشمیر و جامو از هشت تن در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ به ۲/۶ تن در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ سقوط کرده است.

پژوهشگران می‌گویند عوامل متعددی در این کاهش نقش دارند که یکی از مهم‌ترین آنها تغییر الگوهای آب‌وهوایی است. مطالعات نشان داده‌اند بارندگی در ماه‌های اوت و سپتامبر نقشی حیاتی در گل‌دهی زعفران و رشد کورم، یا ساقه زیرزمینی این گیاه، دارد. خشک بودن هوا در این ماه‌ها می‌تواند به کاهش چشمگیر محصول منجر شود.

محمد آصف خم شده است تا گل‌های زعفران را جمع کند و در سبد بیدی خود بگذارد
توضیح تصویر، محمد آصف خم شده است و گل‌های زعفران را جمع می‌کند و در سبد خود می‌گذارد

رابعه خان، پژوهشگر مستقل اقلیم و کنشگر محیط‌زیست ساکن کشمیر، می‌گوید کشت زعفران به تعادلی ظریف میان فصل‌ها وابسته است؛ تعادلی که به‌طور فزاینده‌ای بی‌ثبات شده است.

او می‌گوید: «دوره‌های خشک پاییزی طولانی‌تر و پرتکرارتر شده‌اند. الگوهای بارش برف نیز در سال‌های اخیر تغییر کرده‌اند و این مسئله بر تغذیه آب‌های زیرزمینی و رطوبت خاک تأثیر می‌گذارد.»

کاهش بارش برف در هیمالیای غربی و افزایش میانگین دما که با تغییرات اقلیمی مرتبط دانسته می‌شود، بر منابع و سامانه‌های آبی در سراسر این منطقه تأثیر گذاشته است.

چشم‌اندازی در حال تغییر

برای کشاورزان پامپور، این تغییرات بدون نیاز به نمودارهای علمی هم قابل مشاهده‌اند. چند کشاورز به من گفتند زمستان‌ها دیگر مانند گذشته سرد یا طولانی نیستند.

جویبارهایی که زمانی آب حاصل از ذوب برف را به روستاها می‌رساندند، اکنون زودتر از گذشته کم‌آب می‌شوند. عبدالرشید وانی، زعفران‌کار کشمیری، می‌گوید: «الگوهای بارندگی در سال‌های اخیر بسیار تغییر کرده‌اند. امروز به‌شدت به پمپ‌های آب وابسته شده‌ایم.»

هند در سال ۲۰۱۰ و در واکنش به نگرانی‌ها درباره کاهش کشت زعفران، «طرح ملی زعفران» را راه‌اندازی کرد. هدف این برنامه بهبود زیرساخت‌های آبیاری، احیای کورم‌های زعفران و افزایش بهره‌وری بود. در چارچوب این طرح، چاه‌های عمیق، سامانه‌های آب‌پاش و خدمات و پشتیبانی علمی در اختیار زعفران‌کاران سراسر کمربند زعفران پامپور قرار گرفت.

برخی کشاورزان می‌گویند دسترسی به سامانه‌های آبیاری در بعضی روستاها بهبود یافته است، اما گروهی دیگر از آسیب‌دیدگی خطوط لوله، نامنظم بودن تامین آب و تأخیر در انجام تعمیرات در دوره‌های حساس گل‌دهی شکایت دارند. وزارت کشاورزی و رفاه کشاورزان هند نیز به درخواست اظهارنظر درباره این نگرانی‌ها پاسخی نداد.

هم‌زمان، خود مزارع زعفران نیز به‌طور پیوسته کوچک‌تر شده‌اند. گسترش جاده‌ها، ساخت‌وساز مسکونی و پروژه‌های تجاری اکنون بخش‌هایی از زمین‌هایی را اشغال کرده‌اند که زمانی زیر کشت بودند.

کشاورزان به محله‌هایی اشاره می‌کنند که تا همین چندی پیش گل‌های زعفران در آن‌ها می‌شکفتند. حبیب خان، ساکن سالمند روستای کونیبال، به من گفت: «هر خانواده‌ای به زعفران وابسته بود. حالا بسیاری از جوانان دیگر آینده‌ای در آن نمی‌بینند.»

کشاورزان از مشکل دیگری هم صحبت می‌کردند: تشی‌ها. در روستای دوسو، آصف بخش‌هایی از مزرعه‌اش را به من نشان داد که این جانوران با کندن زمین به کورم‌های زعفران آسیب زده بودند.

او در حالی که به قسمت‌های کنده‌شده زمین اشاره می‌کرد، گفت: «شب‌ها می‌آیند و کورم‌ها را بیرون می‌آورند. گاهی می‌بینیم گل‌ها از بین رفته‌اند، اما آسیب واقعی زیر خاک است.»

او گفت حملات تشی‌ها در سال‌های اخیر بیشتر شده است، به‌ویژه در مزارعی که به مناطق مسکونی یا بوته‌زارها نزدیک‌اند. زعفران‌کاران دیگر نیز به من گفتند برای محافظت از محصول خود، حصارهای موقت برپا کرده‌اند و شب‌ها نگهبانی می‌دهند.

مجله «داون تو ارث» در دهلی نو گزارش داده است که موش‌هایی که زباله‌گاه‌های اطراف آنها را جذب می‌کند نیز در سال‌های اخیر به یکی از عوامل تخریب کورم‌های زعفران تبدیل شده‌اند و آسیب گسترده‌ای به مزارع وارد کرده‌اند.

زعفران کشمیری تقلبی

کشاورزان ایرانی نیز با فشارهای فزاینده ناشی از تغییرات اقلیمی و کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند. ایران که حدود ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید می‌کند، از جمله با دوره‌های طولانی‌مدت خشکسالی روبه‌رو است. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز در ماه‌های اخیر عرضه جهانی و قیمت زعفران، هم در کشمیر و هم در ایران، را به‌شدت دچار اختلال کرده است.

اما زعفران ایرانی از جنبه‌ای دیگر نیز زعفران‌کاران کشمیر را نگران کرده است. تاجری که ژانویه ۲۰۲۶ در بازار ادویه دهلی با او گفت‌وگو کردم، توضیح داد که زعفران وارداتی گاهی به‌صورت عمده وارد بازار هند می‌شود و سپس پس از بسته‌بندی مجدد، با برچسب زعفران کشمیری به فروش می‌رسد.

نمای نزدیک از دو کف دست پینه بسته که پیازهای ساقه زعفران رو به سمت دوربین نشان می‌دهد
توضیح تصویر، یک کشاورز اندام‌های زیرزمینی تازه از خاک بیرون‌آورده‌شده زعفران را نشان می‌دهد؛ ساختارهای پیازمانند مقاومی که گیاه زعفران از آنها می‌روید

در انبار کوچکی که دیوارهایش با کارتن‌ها و دستگاه‌های وزن‌کشی پر شده بود، او بسته‌هایی حاوی رشته‌های زعفران ایرانی را باز کرد و آن‌ها را با مقدار کمتری زعفران کشمیری مقایسه کرد.

او به من گفت: «مشتری‌ها زعفران کشمیری می‌خواهند چون اسمش فروش دارد. وقتی بسته‌بندی شود، بیشترشان نمی‌توانند تفاوت را تشخیص دهند.»

شیوه‌های دیگر تقلب شامل جایگزین کردن زعفران با گلرنگ یا زردچوبه و همچنین افزودن رنگ‌های خطرناک است.

شازیا مالک، دانشمند علوم غذایی که در اداره غذا و داروی جامو و کشمیر، نهاد ناظر منطقه، روی تشخیص اصالت ادویه‌ها تحقیق می‌کند، می‌گوید چنین تقلبی هم به مصرف‌کنندگان و هم به کشاورزان آسیب می‌زند.

او می‌گوید: «وقتی زعفران وارداتی با زعفران محلی مخلوط شود یا به‌دروغ با برچسب کشمیری فروخته شود، اعتماد مصرف‌کننده تضعیف می‌شود و درآمد کشاورزان آسیب می‌بیند.»

چند کشاورز در پامپور معتقدند این مشکل همچنین ابعاد واقعی کاهش تولید محلی را پنهان می‌کند، چون آنچه «زعفران کشمیری» نامیده می‌شود همچنان در بازارها فراوان دیده می‌شود، حتی وقتی برداشت واقعی کاهش یافته است.

تلاش‌هایی برای بهبود نظارت از طریق صدور گواهی و توسعه سامانه‌های الکترونیکی رهگیری در جریان است.

یک مقام دولتی به بی‌بی‌سی گفت این اقدامات در سال‌های اخیر نظارت را بهتر کرده‌اند، هرچند کشاورزان می‌گویند اجرای مقررات همچنان یکدست نیست.

یک شیوه زندگی

در نزدیکی سرینگر، نیاز احمد دار، پژوهشگر علوم باغبانی، گل‌دهی زعفران را در اتاق‌های کشت کنترل‌شده بررسی می‌کند؛ فضاهایی که رطوبت، دما و میزان نور در آنها با دقت تنظیم می‌شود.

او هنگام دیدار ما در نوامبر ۲۰۲۵ گفت: «کشت در شرایط کنترل‌شده، ریسک‌های ناشی از تغییرات آب‌وهوایی را کاهش می‌دهد. هدف ما حفاظت از کورم‌های سالم و منظم‌تر کردن فرایند گل‌دهی زعفران است.»

پژوهش‌های اولیه درباره کشت زعفران در محیط‌های سرپوشیده نشان داده است که در شرایط کنترل‌شده، می‌توان به ثبات امیدوارکننده‌ای در گل‌دهی دست یافت و میزان کروسین زعفران را نیز حفظ کرد.

دانشمندانی که روی تاب‌آوری زعفران کار می‌کنند همچنین بر مدیریت آب‌های زیرزمینی، نگهداری بهتر کورم‌ها و پایش دقیق‌تر رطوبت خاک تمرکز دارند.

چند تن از کشاورزان پامپور به من گفتند نگرانی اصلی‌شان دیگر فقط از بین رفتن موقت محصول نیست، بلکه ناپدید شدن تدریجی مزارع زعفران در پی گسترش ساخت‌وسازهاست. به گفته آنها، وقتی زمینی زیر ساختمان‌سازی می‌رود، به‌ندرت دوباره به چرخه کشت بازمی‌گردد.

وقتی نوامبر گذشته به روستای دوسو برگشتم، آصف از من دعوت کرد در یکی از روزهای هفته برداشت، پیش از طلوع آفتاب به خانواده‌اش ملحق شوم.

وقتی روشنایی روز آرام‌آرام پدیدار شد، کم بودن محصول کاملا آشکار شد، سبدهای خانواده‌اش بسیار خالی‌تر از چیزی بودند که آصف از سال‌های گذشته به خاطر داشت.

بعدتر، در خانه خانواده، زبا، همسر آصف، با ظرافت کلاله‌های زرشکی را یکی‌یکی با دست از گل‌ها جدا می‌کرد و بخار از فنجان‌های نون‌چای ما برمی‌خاست. آصف نیز رشته‌های زعفران را با دقت روی سینی پهن می‌کرد تا خشک شوند. فضای اتاق آکنده از عطر ملایم و خاکیِ زعفران تازه بود.

آصف به من گفت: «کشت زعفران قرن‌ها به خانواده‌های اینجا هویت داده است. مردم نگران درآمد هستند، اما از دست دادن شیوه‌ای از زندگی که عمیقا به این زمین گره خورده هم آن‌ها را نگران می‌کند.»

  • میر سینین خبرنگار مستقلی مستقر در کشمیر است که درباره جنوب آسیا و دیگر نقاط جهان گزارش می‌دهد.