عبور انسان از مرز دو ساعت؛ چه رازی در شرق آفریقا نهفته است؟

سباستین ساوه در ماراتن لندن تاریخ‌ساز شد و نخستین ورزشکاری شد که یک رقابت رسمی ماراتن را در زمانی کمتر از دو ساعت دوید.

این دونده ۳۰ ساله کنیایی با زمان یک ساعت و ۵۹ دقیقه و ۳۰ ثانیه از خط پایان گذشت و قهرمان شد؛ زمانی که بیش از یک دقیقه سریع‌تر از رکورد قبلی کلوین کیپتوم، دونده فقید کنیایی، با زمان دو ساعت و ۳۵ ثانیه در سال ۲۰۲۳ است.

پیش از این، الیود کیپچوگه از کنیا در سال ۲۰۱۹، نخستین مردی بود که ماراتن را در زمانی کمتر از دو ساعت دوید، اما آن رکورد به دلیل برگزاری در شرایط کنترل‌شده و خارج از یک رقابت رسمی، به‌عنوان رکورد رسمی ثبت نشد.

نکته قابل توجه این که یومیف کجلچا از اتیوپی که در لندن پس از ساوه دوم شد هم زمانی کمتر از دو ساعت ثبت کرد (یک ساعت و ۵۹ دقیقه و ۴۱ ثانیه).

در همین رقابت، تیگست آسیفا از اتیوپی رکورد جهانی خود را در بخش زنان بهبود داد و با زمان دو ساعت و ۱۵ دقیقه و ۴۱ ثانیه از خط پایان عبور کرد.

حالا سئوال این است که چگونه دوندگان شرق آفریقا به‌طور کلی و ورزشکاران کنیا و اتیوپی به‌ طور خاص توانسته‌اند در دوهای استقامت در سطح حرفه‌ای جهان چنین دست بالا را پیدا کنند.

ساوه اکنون نخستین انسانی است که در زمانی کمتر از دو ساعت به‌طور رسمی قهرمان یک ماراتن شده است.

دویدن در ارتفاعات شرق آفریقا

دوهای استقامت در سال‌های گذشته مانند بسیاری از رشته‌های ورزشی دیگر از پیشرفت در روش‌های تمرینی، تغذیه و تجهیزات بهره‌مند شده‌اند؛ به‌ویژه کفش‌های سبک و مدرنی که در هفت سال گذشته با ثبت زمان‌های سریع‌تر ارتباط داشته‌اند.

برای مثال، رکورد جهانی ماراتن مردان در ۲۰ سال گذشته بیش از چهار دقیقه کمتر شده و در بخش زنان نیز روندی مشابه دیده می‌شود.

اما در کمتر رشته‌ای می‌توان دید که رقابت اصلی تا این اندازه، مختص به ورزشکارانی از تعداد محدودی کشور، در یک منطقه جغرافیایی باشد.

در پنج دوره اخیر بازی‌های المپیک، دوندگان کنیا و اتیوپی بیشتر مدال‌های رشته‌های دو از ۸۰۰ متر به بالا را گرفته‌اند.

در ماراتن مردان، تنها دو مورد از بیست مورد برتر تاریخ، به دوندگانی خارج از این دو کشور رسیده و در بخش زنان نیز ۱۸ نفر از ۲۰ دونده برتر تاریخ از کنیا یا اتیوپی هستند.

یکی از عوامل کلیدی در این برتری، به منطقه‌ای کوهستانی در شرق آفریقا به نام «دره ریفت» مربوط می‌شود؛ جایی که بیشتر دوندگان نخبه کنیا و اتیوپی از آنجا می‌آیند.

مطالعات علمی نشان داده‌اند، دوندگانی که در شهرها و روستاهای واقع در ارتفاعات بالاتر از سطح دریا زندگی می‌کنند، به‌ویژه آن‌هایی که در همان مناطق متولد شده‌اند، با تمرین در شرایط کم‌اکسیژن، قلب و ریه‌های قوی‌تری پیدا می‌کنند.

با این حال، این عامل به‌تنهایی موفقیت را تضمین نمی‌کند. کشورهایی مانند نپال و بولیوی نیز جمعیت‌هایی در ارتفاعات دارند ولی نتوانسته‌اند در سطح جهانی به موفقیتی مشابه دست پیدا کنند.

آنچه به نظر می‌رسد دوندگان کنیا و اتیوپی را متمایز می‌کند، این است که دویدن در طول نسل‌ها به بخشی از زندگی روزمره آنها تبدیل شده است.

فرهنگ و آرزوها

شهرنشینی در آفریقا نسبت به دوران کودکی هایله گبرسلاسی، دونده افسانه‌ای اتیوپی، پیشرفت قابل توجهی داشته است؛ دورانی که طی کردن مسافت‌های طولانی با پای پیاده امری عادی بود. با این حال، دویدن در جاده همچنان در کنیا و اتیوپی جایگاهی فرهنگی دارد.

مارک رویگ، دونده سابق نخبه اسپانیایی که سال‌ها در کنیا زندگی و کار کرده، هنوز به یاد دارد که چگونه در گفت‌وگو با والدین دیگر در مدرسه فرزندانش درباره زمان‌های دویدن، تحت تاثیر قرار گرفته است. او با لحنی طنزآمیز می‌گوید: «دیگر آنجا نمی‌گویم که دونده‌ام.»

این مربی اسپانیایی اکنون یک پروژه استعدادیابی را در شهر ایتن مدیریت می‌کند؛ شهری در حدود ۲۶۰ کیلومتری شمال نایروبی و در ارتفاع ۲۴۰۰ متری از سطح دریا. ایتن شهری است که به نام «خانه قهرمانان» معروف است، چرا که زادگاه بسیاری از دوندگان برجسته کنیا، چه در گذشته و چه امروز، از جمله مدال‌آوران المپیک است.

به گفته رویگ، زندگی در کنار این قهرمانان و دیدن آن‌ها در زندگی روزمره، به جوان‌ترها انگیزه می‌دهد تا دویدن را به‌عنوان یک مسیر حرفه‌ای تصور کنند. در عین حال، چشم‌انداز کسب درآمد از این ورزش نیز در کشوری و قاره‌ای که فقر همچنان مسئله‌ای جدی است، به‌ویژه در مناطق روستایی، نقش مهمی ایفا می‌کند.

او می‌گوید: «همان‌طور که کودکان در برزیل و آرژانتین رویای فوتبالیست شدن دارند، کنیایی‌ها هم دویدن را فرصتی برای تأمین زندگی می‌بینند و از داشتن این همه الگوی موفق الهام می‌گیرند.»

چرا ساوه از نظر فنی بهترین نیست؟

اگر عبارت «ماراتن، زیر دو ساعت» را جست‌وجو کنید، بدون شک به خبری برمی‌خورید که الیود کیپچوگه، قهرمان

دو دوره المپیک، در سال ۲۰۱۹ توانست این مسافت را در زمان یک ساعت و ۵۹ دقیقه و ۴۰ ثانیه طی کند؛ آن هم در یک رویداد ویژه در شهر وین.

او دو سال پیش از آن نیز در تلاش مشابهی که با حمایت شرکت نایکی در پیست فرمول یک شهر مونزا در ایتالیا انجام شد، با اختلاف ۲۶ ثانیه از این هدف بازماند.

با این حال، هیچ‌یک از این زمان‌ها از سوی فدراسیون جهانی دوومیدانی به رسمیت شناخته نشدند، چرا که در شرایطی به دست آمده بودند که در یک مسابقه عادی وجود ندارد. برای مثال، گروهی از دوندگان نخبه به‌صورت نوبتی در کنار کیپچوگه می‌دویدند و با تعیین سرعت، نوعی اثر آیرودینامیک شبیه به مسابقات فرمول یک ایجاد می‌کردند. او حتی به‌جای استفاده از ایستگاه‌های ثابت آب در طول مسیر، نوشیدنی‌های خود را از طریق دوچرخه دریافت می‌کرد.

با این حال، به نظر نمی‌رسد این محدودیت‌ها برای کیپچوگه اهمیت زیادی داشته باشد، به‌ویژه آن‌که گفته می‌شود برای این پروژه مبلغ قابل توجهی دریافت کرده است. اندرو جونز، استاد علوم ورزشی بریتانیایی که در هر دو پروژه با او همکاری داشته، نیز دیدگاهی مشابه دارد: «شخصا برایم مهم نیست که این رکورد رسمی نیست. همه در این رشته می‌خواستند بدانند آیا دویدن زیر دو ساعت ممکن است یا نه و ما ثابت کردیم که ممکن است. حتی در شرایط کنترل‌شده هم کیپچوگه باید عملکردی فوق‌العاده ارائه می‌داد تا به چنین زمانی برسد.»

فشاری سنگین بر بدن

این‌ که گفته شود ثبت زمان‌های سطح بالای ماراتن کار آسانی نیست، در واقع کم‌گویی است. برای مثال، کلوین کیپتوم در سال ۲۰۲۳ ماراتن شیکاگو را با میانگین زمانی حدود ۲ دقیقه و ۵۱ ثانیه در هر کیلومتر طی کرد. بر اساس تازه‌ترین داده‌های فدراسیون جهانی دوومیدانی در سال ۲۰۱۹، میانگین سرعت دوندگان آماتور مرد در ماراتن، حدود ۶ دقیقه و ۴۳ ثانیه در هر کیلومتر است.

به گفته اندرو جونز، این عملکردها بدون وارد شدن فشار قابل توجه به بدن به دست نمی‌آید، حتی برای یک ورزشکار حرفه‌ای. او می‌گوید: «این مسافت طولانی است که باید با شدت بالا طی شود؛ در هر سطحی از توانایی، بدن تحت فشار قرار می‌گیرد. در کنار آن، فشار ذهنی هم وجود دارد.»

فشاری که بر عضلات، استخوان‌ها و مفاصل وارد می‌شود، در کنار تمرین‌های سنگین -که در آن ورزشکاران دست‌کم هفته‌ای ۱۶۰ کیلومتر می‌دوند- توضیح می‌دهد که چرا دوندگان نخبه به‌طور واقع‌بینانه نمی‌توانند در بیش از چند مسابقه در سال شرکت کنند.

ساوه، یک «شگفتی دره ریفت» بود؟

در حالی که کیپچوگه گزینه‌ای قابل انتظار برای عبور از مرز دو ساعت به شمار می‌رفت، کارشناسانی که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده بودند، پیش‌تر احتمال ظهور یک «شگفتی دیگر از دره ریفت» را نیز رد نکرده بودند؛ مشابه آنچه کیپتوم در سال ۲۰۲۳ در سومین ماراتن خود انجام داد و رکورد جهان را شکست.

مارتین کینو، تحلیل‌گر دوومیدانی کنیا و دونده پیشین، در سال ۲۰۲۴ به بی‌بی‌سی گفته بود: «ممکن است همین حالا هم چنین دونده‌ای در دره ریفت حضور داشته باشد؛ جایی که هنوز استعدادهای زیادی وجود دارند که نام‌شان را نشنیده‌ایم.» ساوه دقیقا همین اتفاق را رقم زد. مسابقه لندن تنها چهارمین حضور او در ماراتن بود؛ دونده‌ای ۳۱ ساله که او نیز در دره ریفت متولد شده است.

با این حال، نشانه‌های موفقیت او از پیش دیده می‌شد: ساوه در هر سه مسابقه قبلی خود پیروز شده بود، هرچند هنوز نتوانسته بود در زمانی کمتر از دو ساعت بدود.

آیا زنان سقف خود را شکسته‌اند؟

تنها از دهه ۱۹۷۰ بود که دوندگان زن اجازه یافتند در رقابت‌های اصلی جاده‌ای مانند ماراتن نیویورک شرکت کنند و تا دهه ۱۹۸۰ نیز طول کشید تا امکان حضور آن‌ها در بازی‌های المپیک و مسابقات جهانی فراهم شود.

با این حال، می‌توان گفت که آن‌ها پس از آن دیگر عقب‌نشینی نکرده‌اند. بهترین زمان ماراتن زنان بین سال‌های ۱۹۷۱ تا ۲۰۰۲ از حدود ۲ ساعت و ۵۵ دقیقه به ۲ ساعت و ۱۷ دقیقه کاهش یافت، پیش از آن‌که بریجید کوسگی، دونده کنیایی، در ماراتن شیکاگو ۲۰۱۹ این رکورد را با زمان ۲ ساعت و ۱۴ دقیقه و ۴ ثانیه به‌طور قابل توجهی بهبود دهد.

این رکورد سپس در سپتامبر ۲۰۲۳ در خیابان‌های برلین توسط تیگست آسه‌فا با زمان ۲ ساعت و ۱۱ دقیقه و ۵۳ ثانیه شکسته شد؛ رقابتی که در آن مردان و زنان هم‌زمان می‌دویدند.

در واقع، دانشمندان ورزشی آمریکایی سال ۲۰۱۵ در یک مطالعه مطرح کرده بودند که زنان شاید از پیش به مرز «غیرممکن» خود رسیده باشند؛ زمانی که پائولا رادکلیف، دونده بریتانیایی، در سال ۲۰۰۳ ماراتن لندن را در ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه دوید.