کشورهای عرب خلیج فارس از مذاکرات آمریکا و ایران چه می‌خواهند؟

زمانی که آمریکا و ایران در روز ۸ آوریل بر سر آتش‌بس دو هفته‌ای به توافق رسیدند، در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نوعی حس آسودگی به وجود آمد. این اعلام به معنای توقف موقت حملات تلافی‌جویانه ایران بود که زیرساخت‌های نظامی و غیرنظامی این کشورها را هدف قرار داده بود.

واکنش کشورهای عضو شورای همکاری در بسیاری موارد مشابه بوده است؛ به ویژه درخواست همگانی آن‌ها برای دستیابی به راه‌حلی بلندمدت و تضمین عبور آزادانه از تنگه هرمز.

در این میان امارات متحده عربی در محکوم کردن تهران به شکل محسوسی لحن تندتری در پیش گرفته است. در مقابل، عمان در انتقاد از واشنگتن و نیز تعامل مستقیم با تهران، موضعی متفاوت و خارج از جریان غالب اتخاذ کرده است.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا هرگونه توافق میان آمریکا و ایران می‌تواند آنچه را که کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در نهایت خواهان آن هستند، تامین کند یا نه.

قطر

واکنش قطر بر کاهش تنش، مشارکت منطقه‌ای و حفاظت از جریان جهانی انرژی متمرکز بوده است.

ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، در نشست خبری ۱۴ آوریل گفت اولویت فوری دوحه این است که «آتش‌بس تثبیت شود... و به صلحی پایدار تبدیل شود.»

دوحه همچنین خواهان چارچوب گسترده‌تر «منطقه‌ای» برای مذاکرات شده که کشورهای حاشیه خلیج فارس و کشورهایی را که از طریق «زنجیره‌های تامین» با منطقه در ارتباط هستند، در بر بگیرد.

یکی از مطالبات اصلی قطر، حفاظت از امنیت دریایی است. آقای انصاری ادامه جریان تجارت از طریق تنگه هرمز را «برای امنیت بین‌المللی حیاتی» توصیف کرد و استفاده از این گذرگاه را به عنوان «ابزار فشار یا چانه‌زنی» رد کرد.

او در نشست خبری دیگری در ۲۱ آوریل گفت تضمین کشتیرانی در این مسیر «مسئولیتی مشترک» برای همه کشورهاست، نه وظیفه یک بازیگر واحد.

قطر همچنین از تلاش‌های جاری برای میانجی‌گری حمایت کرده و از «هماهنگی در سطح بالا» با پاکستان، آمریکا و دیگر میانجی‌ها سخن گفته، هرچند جزئیاتی ارائه نکرده است.

عربستان سعودی

با وجود اهداف برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ برای متنوع‌سازی اقتصاد عربستان، نفت همچنان ستون فقرات اقتصاد این کشور است.

خطر ادامه درگیری می‌تواند روند تحول اقتصادی این کشور را بیش از پیش به مخاطره بیندازد.

گرچه جنگ، محدودیت‌های توافق سال ۲۰۲۳ میان عربستان و ایران را که با میانجی‌گری چین حاصل شد آشکار کرده، دو کشور همچنان بخشی از تماس‌های دیپلماتیک خود را حفظ کرده‌اند.

با این حال، گزارش‌ها درباره این‌که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، واشنگتن را به ادامه حمله به ایران تشویق کرده، نشان می‌دهد ریاض ممکن است پیروزی نظامی را ترجیح دهد.

محمد بن سلمان در سال ۲۰۱۸ هشدار داده بود: «اگر ایران به بمب هسته‌ای دست پیدا کند، ما نیز در سریع‌ترین زمان ممکن همین مسیر را دنبال خواهیم کرد.»

موضوع نگران‌کننده دیگر برای ریاض، حمایت تهران از نیروهای نیابتی منطقه‌ای، به ویژه حوثی‌ها در یمن، همسایه عربستان است.

این کشور حاشیه خلیج فارس در صورت اجرای تهدید حوثی‌ها برای بستن تنگه باب‌المندب، ممکن است یکی از مسیرهای حیاتی صادرات نفت خود را از دست بدهد.

بحرین

بحرین از آتش‌بس و بازگشایی نسبی تنگه هرمز استقبال کرد. این کشور خواهان «توقف فوری و کامل تمام حملات خصمانه و بی‌دلیل ایران» شد.

وزارت خارجه بحرین روز ۸ آوریل بر ضرورت دستیابی به «راه‌حلی پایدار که تضمین کند تهران به سلاح هسته‌ای دست نیابد» و همچنین مانع توانایی آن برای ساخت دیگر سلاح‌ها شود، تاکید کرد.

این کشور همچنین خواهان پایان دادن به «استفاده ایران از نیروهای نیابتی» و «دخالت‌های منطقه‌ای» آن شد.

منامه خواستار توافقی شد که «امنیت ناوبری دریایی و هوایی بین‌المللی» از جمله در تنگه هرمز را تضمین کند و بر ضرورت «ثبات عرضه انرژی و جریان آزاد تجارت جهانی» تاکید داشت.

بحرین همچنین از تهران خواست «غرامت کامل، موثر و فوری... بابت خسارات و جراحات ناشی از حملاتش» به این کشور پرداخت کند.

کویت

کویت در روز ۸ آوریل با استقبال از آتش‌بس، از تلاش‌های میانجی‌گرانه حمایت کرد و گفت این روند باید به توافقی جامع و پایدار منجر شود که امنیت منطقه را تقویت می‌کند.

کویت از ایران و نیروهای نیابتی وابسته به آن خواست فورا اقدامات خصمانه را متوقف کنند، به حاکمیت کشورها احترام بگذارند و «از اقداماتی که ثبات منطقه را تضعیف می‌کند» خودداری کنند.

شیخ جراح جابر الاحمد الصباح، وزیر خارجه کویت، با تلاش‌های ایران برای کنترل تنگه هرمز مخالفت کرد و گفت این آبراه تابع کنوانسیون سال ۱۹۸۲ سازمان ملل درباره حقوق دریاهاست که حق عبور را تضمین می‌کند.

کویت در نشست بین‌المللی ۱۷ آوریل درباره این تنگه، بر ضرورت تشدید تلاش‌ها برای حفاظت از امنیت دریایی و تضمین پایبندی ایران به حقوق بین‌الملل تاکید کرد.

کویت همچنین استفاده ایران از موشک‌های بالستیک و پهپادها برای هدف قرار دادن زیرساخت‌ها و دارایی‌های راهبردی کشورهای خلیج فارس را محکوم کرد.

امارات متحده عربی

در میان کشورهای شورای همکاری، امارات متحده عربی آشکارترین موضع انتقادی را علیه ایران در پیش گرفته و تهران را به «تجاوز بی‌دلیل و غیرقانونی» متهم کرده است. ابوظبی همچنین روایت ایران مبنی بر تلافی‌جویانه بودن حملاتش را به طور قاطع رد کرده است.

امارات در واکنشی محتاطانه به آتش‌بس، خواهان «شفاف‌سازی بیشتر» شد تا «تعهد کامل ایران به توقف فوری همه خصومت‌ها در منطقه و بازگشایی کامل و بدون قید و شرط تنگه هرمز» تضمین شود.

ابوظبی همچنین خواهان «اقدام جامع» درباره «توانمندی‌های هسته‌ای تهران، موشک‌های بالستیک، پهپادها، توان نظامی و نیروهای نیابتی و گروه‌های تروریستی وابسته به آن» شد. این کشور همچنین خواستار پایان دادن به «جنگ اقتصادی و دزدی دریایی ایران در تنگه هرمز» شد.

انور قرقاش، مشاور رئیس‌جمهور امارات، نیز در بیانیه‌ای که ۲۹ مارس در شبکه ایکس منتشر شد، از ایران درخواست غرامت کرد.

ابوظبی تهدید کرد برای تامین امنیت تنگه به اقدامات آمریکا خواهد پیوست تا «با رژیمی مقابله شود که به تهدید اصلی امنیت خلیج فارس تبدیل شده است».

عمان

عمان، که سابقه‌ای طولانی در میانجی‌گری بین واشنگتن و تهران دارد، همواره جدی‌ترین طرفدار تنش‌زدایی متقابل بوده و این رویکرد را در چارچوب سیاست خارجی خود مبنی بر «دوستی با همه و دشمنی با هیچ‌کس» دنبال کرده است.

مسقط همچنین تندترین مواضع را در میان اعضای شورای همکاری علیه آمریکا اتخاذ کرده است؛ تا آنجا که بدر بوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران، از واشنگتن به دلیل اخلال در روند مذاکرات پیش از جنگ ابراز ناخرسندی کرد.

او خطاب به آمریکا گفت: «این جنگ شما نیست.» این سخنان در پی گمانه‌زنی‌هایی مطرح شد مبنی بر این که اسرائیل پشت تصمیم دونالد ترامپ برای حمله به ایران بوده است.

مسقط در حال ایجاد توازن میان عضویت خود در شورای همکاری خلیج فارس و روابطش با ایران است.

عمان از آتش‌بس استقبال کرد، اما خواهان «پایان دائمی وضعیت جنگی» در منطقه شد.

رسانه‌ها گزارش داده‌اند که عمان و ایران در حال کار روی پروتکلی مشترک برای نظارت بر رفت‌وآمد دریایی در تنگه هرمز هستند.

در روز ۴ آوریل، مقام‌های ارشد عمان و ایران درباره «گزینه‌های احتمالی برای تضمین جریان تردد» در این آبراه گفت‌وگو کردند.