«بزرگ‌ترین توافق نفتی تاریخ» میان آمریکا و ونزوئلا چیست و چرا جنجال‌برانگیز شد؟

توافق نفتی اعلام‌شده از سوی دونالد ترامپ با ونزوئلا، یکی از جنجالی‌ترین اقدام‌های رئیس‌جمهور آمریکا در قبال این کشور آمریکای جنوبی به شمار می‌رود.

اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که در نظر بگیریم رئیس‌جمهور آمریکا طی ۱۲ ماه گذشته ابتدا محاصره‌ای دریایی علیه ونزوئلا برقرار کرد، سپس عملیاتی نظامی برای دستگیری نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور وقت، انجام داد و در نهایت، به‌جای پیشبرد گذار دموکراتیک، دلسی رودریگز، معاون وقت مادورو، را به‌عنوان حاکم موقت کشور به رسمیت شناخت.

ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که «بزرگ‌ترین توافق نفتی تاریخ» را به دست آورده است؛ توافقی که به گفته او، از طریق آن آمریکا «بدون هیچ هزینه‌ای برای مالیات‌دهندگان آمریکایی» کنترل اکثریت بیش از ۶۵ میلیارد بشکه از ذخایر اثبات‌شده نفت خام ونزوئلا را در اختیار خواهد گرفت.

رودریگز اندکی بعد این خبر را تائید کرد و گفت توافق، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و حدود ۲۰۹ میلیارد دلار درآمد مالیاتی برای دولت ونزوئلا به همراه خواهد داشت.

بلافاصله انتقادها و پرسش‌های تندی از سوی طیف‌های مختلف جامعه ونزوئلا مطرح شد.

ریکاردو هاسمن، اقتصاددان ونزوئلایی، استاد مدرسه حکمرانی کندی دانشگاه هاروارد و از مخالفان سرسخت دولت ونزوئلا، در پیامی خطاب به مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و یکی از طراحان توافق، به‌شدت از آن انتقاد کرد.

ریکاردو هاسمن در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «شما تصمیم گرفتید از قدرت آمریکا نه برای آزاد کردن مردم ونزوئلا، بلکه برای متحد شدن با سرکوبگران استفاده کنید. به‌جای استفاده از رهبری آمریکا برای احیای نظم قانون اساسی و دموکراسی، تصاحب دارایی‌ها و توافقی خلاف قانون اساسی با حکومتی نامشروع و سرکوبگر را انتخاب کردید.»

در سوی دیگر طیف ایدئولوژیک، رافائل رامیرس، رئیس پیشین شرکت دولتی نفت ونزوئلا و وزیر نفت در بخش عمده دوران ریاست‌جمهوری هوگو چاوز، گفت این توافق به‌عنوان «نمونه‌ای از واگذاری منافع ملی و گشودن درها به روی استعمار نوین آمریکا» در تاریخ ثبت خواهد شد.

او در شبکه ایکس نوشت: «توافقی که پشت سر مردم کشور و در بی‌خبری آن‌ها منعقد شده، آشکارا مغایر قانون اساسی است و کنترل سرزمین و منابع نفتی را به یک قدرت خارجی واگذار می‌کند.»

مفاد توافق چیست؟

در این توافق پیش‌بینی شده است آمریکا کنترل اکثریتی ۱۷ میدان نفتی را در اختیار بگیرد که حدود ۶۵ میلیارد بشکه از ذخایر اثبات‌شده نفت ونزوئلا را شامل می‌شوند.

این میزان تقریبا برابر با ۲۱/۵ درصد ذخایر ونزوئلاست. براساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ونزوئلا با حدود ۳۰۳ میلیارد بشکه، بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را در اختیار دارد.

فرانسیسکو رودریگس، اقتصاددان، براساس اطلاعات اولیه اعلام‌شده، شرایط این توافق را با قراردادهایی مقایسه کرد که شرکت‌های نفتی بین‌المللی یک قرن پیش و در دوران دیکتاتوری خوان ویسنته گومس برای استخراج نفت ونزوئلا در اختیار داشتند.

فرانسیسکو رودریگس در ایکس نوشت: «خانم رئیس‌جمهور، براساس ارقام شما، این توافق به ازای هر بشکه نفت ونزوئلا فقط ۳/۲۲ دلار درآمد مالیاتی ایجاد خواهد کرد. این رقم معادل ۴/۷ درصد قیمت کنونی نفت و کمتر از نصف نرخ حق امتیاز مندرج در امتیازهایی است که خوان ویسنته گومس اعطا کرده بود.»

حاکم موقت ونزوئلا در سخنرانی تلویزیونی خود به نظر می‌رسید انتقادها را پذیرفته است. او گفت مردم ونزوئلا حق دارند درباره این توافق اطلاعات بیشتری بدانند و جزئیات تازه‌ای ارائه کرد.

او گفت این توافق برای مدت ۲۵ سال و با هدف توسعه ۱۷ میدان راهبردی منعقد شده است و «هدف آن دستیابی به تولیدی بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز» است.

او توضیح داد: «ونزوئلا چه چیزی به دست می‌آورد؟ اگر قیمت هر بشکه نفت را ۶۵ دلار در نظر بگیریم، که می‌تواند بیشتر یا کمتر از این باشد، درآمد کشور ما در مجموع به ۲۰۹ میلیارد و ۳۳۵ میلیون دلار برای دولت ونزوئلا خواهد رسید.»

خانم رودریگز گفت:‌«به‌طور مشخص، این یعنی به ازای هر بشکه‌ای که تولید و فروخته می‌شود، حدود ۱۹ دلار مستقیما وارد کشور ما خواهد شد.»

او توضیح داد این هدف توافق با آمریکاست، اما با احتساب قراردادهای شرکت‌های نفتی بین‌المللی مانند رپسول، انی، شل و بریتیش پترولیوم، تولید کلی بیشتر خواهد بود.

به گفته دلسی رودریگز، توافق با آمریکا توسعه مناطقی که وجود نفت در آن‌ها شناسایی شده، اما هنوز توسعه نیافته‌اند را دنبال می‌کند.

او همچنین تاکید کرد ونزوئلا مالکیت و حاکمیت خود بر منابع را حفظ می‌کند.

رئیس‌جمهور موقت برای توجیه توافق گفت برخورداری از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان کافی نیست و برای تبدیل این ثروت به رفاه، به «سرمایه‌گذاری، فناوری، زیرساخت و ظرفیت تولید» نیاز است، منابعی که آمریکا فراهم خواهد کرد.

لوئیس پاچکو، پژوهشگر غیرمقیم موسسه بیکر دانشگاه رایس در هیوستون، به بی‌بی‌سی موندو گفت استدلال خانم رودریگز همان استدلالی است که در دهه ۱۹۹۰ برای فرایند گشایش صنعت نفت مطرح می‌شد؛ سیاستی که چاوز چندین دهه آن را محکوم می‌کرد.

پاچکو می‌گوید: «سخنرانی او اساسا همان ادبیات گشایش نفتی دهه ۱۹۹۰ بود. این اعترافی است به اینکه سیاست ملی‌گرایانه و ایدئولوژیک چاوز باعث شد ۳۵ سال، یعنی یک نسل کامل، را از دست بدهیم.»

ونزوئلا از این توافق چه سودی می‌برد؟

با وجود برخورداری از بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت خام جهان، صنعت نفت ونزوئلا در وضعیتی بحرانی قرار دارد.

طی اندکی بیش از ۲۵ سال، تولید نفت این کشور از رکوردی کمی بیش از سه میلیون بشکه در روز، درست پیش از روی کار آمدن هوگو چاوز، به حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز در بدترین مقطع سال ۲۰۱۹ کاهش یافت، سطحی مشابه تولید سال ۱۹۵۰.

این زوال نتیجه سال‌ها کاهش سرمایه‌گذاری، فساد و سیاسی شدن صنعت در دوران چاوز دانسته می‌شود. در سال‌های اخیر، تحریم‌های آمریکا نیز به این عوامل افزوده شده‌اند.

ریکاردو سوکره، مدیر شرکت تحلیل سیاسی «اسمارت تینکر» به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «چاویسم، شرکت نفت دولتی، صنعت نفت و در مجموع زیرساخت و صنعت ونزوئلا را کاملا ویران کرد. چاویسم به‌دلیل ایدئولوژی، فساد و بی‌کفایتی، به‌سادگی همه‌ چیز را نابود کرد.»

لوئیس پاچکو برآورد می‌کند بازگشت ونزوئلا به تولید روزانه سه میلیون بشکه‌ای سال ۱۹۹۸، به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری طی تقریبا هشت سال نیاز دارد.

این همان رقمی است که در توافق اعلام‌شده از سوی دونالد ترامپ و دلسی رودریگز پیش‌بینی شده است. همین مبلغ در ژانویه امسال نیز مطرح شد. زمانی که ترامپ اندکی پس از دستگیری مادورو، مدیران شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکا را گرد هم آورد تا آن‌ها را به سرمایه‌گذاری در احیای صنعت نفت ونزوئلا تشویق کند.

بیش از شش ماه بعد، هنوز به نظر نمی‌رسد این سرمایه‌گذاری عملی شده باشد.

در هر صورت، بر سر این موضوع اتفاق نظر وجود دارد که ونزوئلا برای احیا و نوسازی صنعت نفت خود به این سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری نیاز دارد؛ سرمایه‌ای که خود کشور از آن بی‌بهره است.

اگر سرمایه‌گذاری واقعا انجام شود، این نخستین منفعت توافق خواهد بود.

پیامد فعالیت نفتی بر کل اقتصاد ونزوئلا نیز منفعت دیگری است.

لوئیس پاچکو می‌گوید: «اگر ۱۰۰ میلیارد دلار در صنعت نفت سرمایه‌گذاری شود، فروش امپانادا، مصرف برق، فروش لباس و بسیاری چیزهای دیگر نیز افزایش می‌یابد، زیرا چنین سرمایه‌گذاری‌ای اثر محرک بسیار بزرگی بر اقتصاد دارد.»

آمریکا چگونه سود می‌برد؟

۶۵ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت ونزوئلا که آمریکا به آن دسترسی خواهد داشت، معادل ۱۴۱ درصد ذخایر اثبات‌شده نفت خام و میعانات خود آمریکاست.

براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ذخایر این کشور در پایان سال ۲۰۲۴ حدود ۴۶ میلیارد بشکه بود.

ترامپ هنگام اعلام توافق بر همین موضوع تاکید کرد و گفت: «این توافق ذخایر نفتی آمریکا را بیش از دو برابر می‌کند، عرضه نفت ما را به‌شدت افزایش می‌دهد و قیمت بنزین را برای تمام آمریکایی‌ها طی سال‌های طولانی به‌طور محسوسی کاهش خواهد داد. درعین‌ حال به ونزوئلا کمک می‌کند در مسیر موفقیتی خارق‌العاده و شکوفایی عظیم باقی بماند.»

مارکو روبیو نیز در پیامی مشابه در ایکس نوشت این توافق با «تضمین ذخایر باثبات و نفت ارزان در نیمکره ما و همچنین کاهش قیمت بنزین در داخل کشور» به آمریکا کمک خواهد کرد.

ریکاردو سوکره معتقد است دولت ترامپ فورا از این توافق سود سیاسی می‌برد، چون می‌تواند به شهروندان آمریکایی نگران از تورم و افزایش قیمت سوخت، که از آغاز جنگ ترامپ با ایران در شش ماه پیش شدت گرفته است، پیامی اطمینان‌بخش بدهد.

ریکاردو سوکره می‌گوید: «اکنون ترامپ به این شهروندان می‌گوید لازم نیست نگران قیمت‌ها باشند، چون برای تامین منابع انرژی، چشم‌اندازی بلند مدت وجود دارد.»

بنابراین، اگرچه این پروژه‌ها میان‌ مدت و بلند مدت‌اند، ترامپ می‌تواند دست‌کم در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر به رای‌دهندگان بگوید مشغول اقدام است و به لطف او، عرضه سوخت ارزان در آینده تضمین خواهد شد.

ترامپ در پیام دیگری اعلام کرد از نفت ونزوئلا برای پر کردن دوباره ذخایر راهبردی ملی آمریکا استفاده خواهد کرد.

براساس گزارش رسانه‌های آمریکایی، ذخایر راهبردی این کشور اکنون اندکی کمتر از ۳۰۰ میلیون بشکه نفت دارد که پایین‌ترین میزان از سال ۱۹۸۳ است.

ریکاردو سوکره همچنین معتقد است ترامپ به منفعتی راهبردی و بلند مدت در ارتباط با دیدگاه ژئوپلیتیکی خود دست می‌یابد. توافق با ونزوئلا دسترسی آمریکا به منابعی ارزشمند را در چارچوب رقابتش با روسیه و به‌ویژه چین تضمین می‌کند.

این کارشناس این موضوع را در چارچوب طرح ترامپ برای ایجاد آنچه «سپر قاره آمریکا» نامیده می‌شود تحلیل می‌کند؛ طرحی که آمریکا از طریق آن می‌کوشد نیمکره غربی را در برابر نفوذ بازیگران خارجی مصون و محافظت کند.

چرا این توافق تا این اندازه جنجال‌برانگیز است؟

نخستین واکنش‌های منفی به اعلام توافق نفتی با دو انتقاد همیشگی درباره روابط دولت‌های ترامپ و دلسی رودریگز ارتباط دارند: فقدان شفافیت و از دست رفتن حاکمیت ونزوئلا.

بارزترین نمونه این است که دولت ترامپ از ماه ژانویه کنترل فروش نفت ونزوئلا و نحوه استفاده از درآمدهای حاصل از آن را در اختیار گرفته است، اما مردم ونزوئلا تاکنون نمی‌دانند چه مقدار نفت فروخته شده، چه میزان پول به دست آمده و این منابع چگونه مصرف می‌شوند.

توافق نفتی نیز بدون هیچ گونه بحث عمومی قبلی میان مردم ونزوئلا یا حتی در مجلس ملی اعلام شد.

مردم کاملا بی‌اطلاع بودند و تنها نشانه‌های قبلی از آنچه در راه بود، از گزارش‌های مبتنی بر اطلاعات درزکرده‌ای به دست آمد که چند روز پیش‌تر در رسانه‌های آمریکایی منتشر شدند.

نفت طی یک قرن شریان حیاتی اقتصاد ونزوئلا بوده و حتی به بخشی از هویت شهروندان این کشور تبدیل شده است.

بنابراین عجیب نیست که اعلام ترامپ مبنی بر دستیابی آمریکا به «کنترل اکثریت» میدان‌هایی که حدود ۲۰ درصد ذخایر نفت ونزوئلا را در بر می‌گیرند، جنجال ایجاد کند.

در ونزوئلا، این دیدگاه که منابع زیرزمینی متعلق به دولت‌اند، سابقه‌ای چند صد ساله دارد. با توجه‌ به نقشی که نفت در کشور ایفا کرده است، مردم عموما این منبع را متعلق به خود می‌دانند.

اطلاعات ناقصی که ترامپ و رودریگز در ابتدا ارائه کردند نیز بر جنجال افزود.

ابعاد سیاسی توافق نیز جنجال ایجاد کرد. برخی گفتند چنین قرارداد مهمی که منافع حیاتی ونزوئلا را تحت تاثیر قرار می‌دهد، نباید از سوی دلسی رودریگز، حاکمی که در انتخابات برگزیده نشده است، امضا می‌شد.

ایمدات اونر، تحلیلگر موسسه جک دی. گوردون دانشگاه بین‌المللی فلوریدا، به فایننشال تایمز گفت فقدان مشروعیت رودریگز ممکن است موجب شود این توافق در آینده مورد اعتراض قرار گیرد یا دوباره بر سر آن مذاکره شود.

در بعضی موارد، انتقادها حتی فراتر رفته‌اند. ماریا الویرا سالازار، نماینده جمهوری‌خواه کنگره، بیانیه‌ای منتشر کرد که در آن ضمن حمایت از توافق، مذاکره با دلسی رودریگز را زیر سوال برد.

او در ایکس نوشت: «دلسی رودریگز و بقایای حکومت مادورو نمی‌توانند آینده ونزوئلا باشند... نمی‌توان شکوفایی پایدار را با یک دیکتاتوری بنا کرد. نفت ونزوئلا باید درهای آزادی را بگشاید.»

تحلیلگرانی مانند جف رمزی از شورای آتلانتیک، اندیشکده مستقر در واشنگتن، بر این موضوع تاکید کرده‌اند که همکاری گسترده دولت‌های ترامپ و رودریگز ممکن است بر امکان گذار سیاسی تاثیر بگذارد.

جف رمزی درباره توافق نوشت: «نگرانی من این است که هرچه آمریکا بیشتر روی حفظ وضع موجود سرمایه‌گذاری کند، انگیزه کمتری برای ادامه دادن فشار به‌منظور گذار تدریجی خواهد داشت. حتی اکنون که مذاکرات در حال نتیجه دادن‌ است. چرا باید خطر به‌هم زدن «چیزی خوب» را پذیرفت؟»

این یکی دیگر از دلایلی است که توافق را نگران‌کننده کرده است: قرارداد ممکن است رابطه‌ای عمل‌گرایانه میان دولت‌های ترامپ و دلسی رودریگز را تثبیت کند که آنقدر برای دو طرف سودمند باشد که نخواهند با یک گذار سیاسی آن را برهم بزنند.

ریکاردو سوکره معتقد است رودریگز قصد دارد دست‌کم تا پایان دوره قانونی کنونی در سال ۲۰۳۱ در قدرت بماند. او همچنین نشانه‌ای نمی‌بیند که واشنگتن خواهان برگزاری انتخابات در ونزوئلا پیش از سال ۲۰۲۸ باشد.

او می‌گوید: «رودریگز قصد ندارد سال آینده یا در سال ۲۰۲۸ کنار برود. به نظر من، چاویسم و خود او در فکر برگزاری انتخابات در سال ۲۰۳۰ هستند، نه زودتر.»

از این منظر، توافق به پیشبرد تغییر سیاسی در ونزوئلا کمک نمی‌کند، بلکه آن را به تعویق می‌اندازد.

این وضعیت یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های مخالفان در ونزوئلا را تقویت می‌کند: اینکه آمریکا به هر دلیلی علاقه خود را به گذار سیاسی در این کشور از دست بدهد و فرصت احیای دموکراسی از میان برود.

آخرین عامل نگران‌کننده که تاکنون درباره آن صحبت نشده است، این است که اگر استخراج نفت عملی شود، چه کسی درآمدهای حاصل را مدیریت خواهد کرد و این کار چگونه انجام خواهد شد.

لوئیس پاچکو می‌گوید: «مهم است بدانیم چه کسی این منابع را اداره خواهد کرد و برای چه هدفی.»

او با اشاره به دوران افزایش قیمت نفت در حکومت هوگو چاوز می‌افزاید: «آیا قرار است مدیریت این پول را دوباره به همان کسانی بسپارند که بزرگ‌ترین رونق نفتی قرن را به هدر دادند؟»