پشت پرده نزدیکی آهسته و محتاطانه ترکیه با ارمنستان چیست؟

بیش از سه دهه پس از بسته شدن مرز میان آن‌ها، ترکیه و ارمنستان بار دیگر در میان تغییرات پویای منطقه‌ای به‌تدریج به سمت نزدیکی حرکت می‌کنند.

گام‌های اعتمادساز در سال‌های اخیر امیدهای محتاطانه‌ای برای عادی‌سازی ایجاد کرده است. اما پیشرفت‌های بزرگ، از جمله بازگشایی مرز زمینی و برقراری روابط دیپلماتیک، همچنان محدود باقی مانده است.

سیگنال‌های رسمی و رسانه‌ای کم ‌سر و صدای ترکیه درباره نزدیکی با ارمنستان بازتاب‌دهنده حساسیت این موضوع است.

با توجه به اینکه این روند همچنان به توافق صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان گره خورده است، باید دید آیا آنکارا و ایروان می‌توانند به‌طور مستقل پیش بروند و ژست‌های نمادین را به تغییرات پایدار تبدیل کنند یا نه.

چرا روابط پرتنش است؟

روابط دو کشور مدت‌ها است به‌دلیل رد درخواست‌های ارمنستان از سوی ترکیه برای به‌رسمیت شناختن کشتار جمعی ارامنه عثمانی در سال ۱۹۱۵ به‌عنوان «نسل‌کشی» پیچیده بوده است.

ارامنه و بسیاری از تاریخ‌نگاران می‌گویند نیروهای عثمانی تا یک و نیم میلیون نفر را کشتند. ترکیه به‌طور مداوم در برابر درخواست‌ها برای نامیدن این کشتارها به‌عنوان نسل‌کشی مقاومت کرده و در عوض آن را «تراژدی» در میان مرگ‌ و میر در هر دو طرف توصیف می‌کند.

آنکارا پس از استقلال ارمنستان در سال ۱۹۹۱، جمهوری ارمنستان را به رسمیت شناخت.

مرز ۳۰۰ کیلومتری میان دو کشور باز شد، اما روابط دیپلماتیک کامل هرگز برقرار نشد. ترکیه در سال ۱۹۹۳ در همبستگی با باکو و در جریان نخستین جنگ میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر قره‌باغ، مرز را بست.

تلاش‌های عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان در سال ۲۰۰۸ آغاز شد اما در نهایت شکست خورد.

آنکارا استدلال می‌کند که این تلاش‌ها پس از آن فروپاشید که دادگاه قانون اساسی ارمنستان حکم داد که پروتکل‌های مربوطه نمی‌توانند به شکلی اجرا شوند که با قانون اساسی در تضاد باشد.

ایروان اعلام کرد که روند تصویب تحت فشار جمهوری آذربایجان متوقف شد. گزارش‌ها در آن زمان حاکی از آن بود که الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با آشتی ترکیه و ارمنستان مخالف بود و از یک توافق انرژی برای جلوگیری از پیشبرد روند نزدیکی از سوی آنکارا پیش از دستیابی به توافقی در قره‌باغ استفاده کرد.

ترکیه به‌طور تاریخی در کنار جمهوری آذربایجان قرار داشته و از کارزارهای نظامی آن برای بازپس‌گیری قره‌باغ از نیروهای ارمنی در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ حمایت کرد.

وزارت امور خارجه ترکیه می‌گوید گفت‌وگوی مستقیم با ارمنستان را «بدون پیش‌شرط» آغاز کرده و به «فضای سیاسی مساعد» پس از پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ و بازپس‌گیری قره‌باغ اشاره می‌کند.

چه گام‌هایی برای عادی‌سازی برداشته شده است؟

در سال‌های اخیر چندین گام به رهبری روبن روبینیان، فرستاده ویژه ارمنستان، و سردار کیلیچ، فرستاده ویژه ترکیه، برداشته شده است.

در ژوئن ۲۰۲۳، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در مراسم تحلیف رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، شرکت کرد و به نخستین رهبر ارمنستان تبدیل شد که از سال ۲۰۰۹ به بعد به آنکارا سفر کرد. او در ژوئن ۲۰۲۵ برای یک سفر رسمی به ترکیه بازگشت.

اخیرا جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه برای شرکت در هشتمین نشست سران جامعه سیاسی اروپا به ایروان رفت و تفاهم‌نامه‌ای در مورد بازسازی مشترک پل «آنی» با نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان امضا کرد.

دو کشور در سال ۲۰۲۲ توافق کردند مرز زمینی را به روی اتباع کشورهای ثالث و دارندگان گذرنامه دیپلماتیک باز کنند.

در همان سال، پگاسوس، شرکت هواپیمایی خصوصی ترکیه پروازهایی میان استانبول و ایروان راه‌اندازی کرد و پس از آن در سال ۲۰۲۳ تجارت بار هوایی آغاز شد.

در نشانه‌ای از حسن نیت، ایروان در سال ۲۰۲۳ تصویر کوه آرارات را که در داخل ترکیه و در آن سوی مرز با ارمنستان قرار دارد و مدت‌ها نماد «سرزمین‌های از دست‌رفته» ارمنستان بوده، از مهرهای مرزی خود حذف کرد.

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان همچنین در اکتبر ۲۰۲۴ گفت ایروان دیگر برای به‌رسمیت شناخته شدن بین‌المللی نسل‌کشی ارامنه لابی نخواهد کرد و به نخستین نخست‌وزیری تبدیل شد که چنین گامی برمی‌دارد.

در سپتامبر سال ۲۰۲۵، فرستادگان دو طرف درباره ایجاد فرصت‌های بورسیه برای دانشجویان، به‌رسمیت شناختن مدارک فنی و کالج‌های دوساله، و بازسازی مشترک پل تاریخی آنی که دو کشور را به هم متصل می‌کند، گفت‌وگو کردند.

به گزارش المانیتور در اکتبر سال ۲۰۲۵، آنکارا و ایروان توافق کردند بازسازی یک خط راه‌آهن و اتصال برق میان استان مرزی قارص در ترکیه و استان مرزی گیومری در ارمنستان را آغاز کنند.

در همان ماه، خطوط هوایی ترکیه پروازهایی میان فرودگاه استانبول و فرودگاه بین‌المللی زوارتنوتس در ایروان راه‌اندازی کرد. این شرکت همچنین اکنون پروازهای مستقیم میان ایروان و لس‌آنجلس، محل زندگی جمعیت بزرگی از ارامنه مهاجر، را انجام می‌دهد.

چرا این روند کند است؟

با وجود اینکه این گام‌ها سیگنال‌های مثبتی ارسال کرده‌اند، پیشرفت ملموس کند بوده است.

گزارش‌ها در رسانه‌های ترکیه و بین‌المللی مبنی بر اینکه مرز زمینی «به‌زودی» به روی اتباع کشورهای ثالث باز خواهد شد، بارها محقق نشده است.

در ژانویه، شبکه دولتی تی‌آرتی خبر اعلام کرد ۹۰ درصد از کارهای لازم برای بازگشایی گذرگاه مرزی آلیجان تکمیل شده است. بلومبرگ به نقل از منابع آگاه از مذاکرات گزارش داد که این گذرگاه ممکن است در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ باز شود.

هنوز هیچ گام مشخصی در زمینه توافق‌های آموزشی و بازسازی پل آنی برداشته نشده است.

برقراری روابط دیپلماتیک کامل همچنان به نهایی شدن توافق صلح سال ۲۰۲۵ میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان که با میانجی‌گری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا صورت گرفته، وابسته است. مقام‌های ترکیه تاکید دارند پیشرفت به امضای یک پیمان صلح بستگی دارد.

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در نوامبر سال ۲۰۲۵ گفت: «اگر اکنون روابط را عادی کنیم، بزرگ‌ترین دلیل ارمنستان برای امضای توافق صلح را از بین خواهیم برد.»

با این حال، توافق صلح میان باکو و ایروان همچنان با موانعی بر سر مرزها، حاکمیت و چارچوب‌های حقوقی، و همچنین چالش‌های سیاسی از سوی مخالفان در ارمنستان مواجه است.

انتخابات عمومی ارمنستان در ۷ ژوئن نیز ممکن است اوضاع را پیچیده‌تر کند.

اگر حزب حاکم قرارداد مدنی به رهبری نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان پیروز شود، وعده داده است قانون اساسی را با حذف ارجاع به قره‌باغ تغییر دهد. جمهوری آذربایجان چنین اصلاحاتی را شرط امضای پیمان صلح با ایروان توصیف کرده است که می‌تواند بر عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان تاثیر مثبت بگذارد.

نیروهای اصلی مخالف در ارمنستان گفته‌اند قانون اساسی را به همان شکل حفظ خواهند کرد. بنابراین اگر تغییر قدرت در انتخابات رخ دهد، احتمال نهایی شدن توافق صلح میان باکو و ایروان اندک است و این موضوع سایه‌ای بر عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان می‌اندازد.

آیا صلح ممکن است؟

اظهارات نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان مبنی بر اینکه ارمنستان امنیت و اقتصاد را بر لابی برای به‌رسمیت شناختن بین‌المللی نسل‌کشی ارامنه در اولویت قرار خواهد داد، ممکن است نشانه تغییر مهمی در چشم‌انداز عادی‌سازی باشد.

طرح پیشنهادی مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی که مسیرهای تجاری را از قفقاز جنوبی به اروپا گسترش می‌دهد و به توافق میان باکو و ایروان وابسته است، می‌تواند این تلاش‌ها را تقویت کند.

روبن روبینیان، فرستاده ارمنستان اخیرا گفت: «ما سهم خود را انجام داده‌ایم و پست بازرسی را بازسازی کرده‌ایم. اکنون منتظر اجرای توافق‌ها هستیم.»

بارچین ینانچ، روزنامه‌نگار ترکیه، در نوامبر سال ۲۰۲۵ به یک خبرگزاری مستقر در ارمنستان گفت که آنکارا ممکن است برای جلوگیری از کنار گذاشته شدن در معادله منطقه‌ای در حال شکل‌گیری، شروع به مقابله با «فشار» جمهوری آذربایجان علیه عادی‌سازی کند.

تردید پایدار افکار عمومی در دو کشور نیز ممکن است تا حدی کندی پیشرفت را توضیح دهد.

یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۲ از سوی دانشگاه قادر خاص در استانبول نشان داد ۵۲/۵ درصد از پاسخ‌دهندگان ترک ارمنستان را «تهدید» می‌دانند. حدود ۳۵/۱ درصد گفتند که «همسایه‌ای با ملیت ارمنی» را نمی‌پذیرند.

در ارمنستان، نظرسنجی موسسه آی‌آرآی در فوریه سال ۲۰۲۶ نشان داد ۸۰ درصد پاسخ‌دهندگان گفتند بزرگ‌ترین تهدید سیاسی برای ارمنستان، جمهوری آذربایجان است، در حالی که ۶۹ درصد ترکیه و ۲۹ درصد روسیه، متحد سنتی ارمنستان، را ذکر کردند. امکان انتخاب چند پاسخ وجود داشت.

حساسیت ظاهری این موضوع احتمالا در گزارش‌دهی محتاطانه و توجه محدود رسانه‌های نزدیک به دولت ترکیه در دوره پیش رو منعکس خواهد شد، حتی اگر تلاش‌های تدریجی برای عادی‌سازی ادامه یابد.