जीवहरूको अस्तित्वसँग जोडिएको रासायनिक रहस्य पत्ता लगाउने दुई वैज्ञानिकलाई नोबेल पुरस्कार

फ्रान्सेली वैज्ञानिक अन्री कगान र जापानका केन्सो सोआईले यो वर्ष रसायनशास्त्रतर्फ नोबेल पुरस्कार पाउने भएका छन्।

नोबेल समितिका अनुसार उनीहरूलाई रासायनिक प्रतिक्रियामा एउटै प्रकारका 'अर्ग्यानिक मलिक्यूल'का दुई फरक स्वरूपमध्ये एउटा स्वरूपको मात्रा कसरी बढ्न सक्छ भन्ने पत्ता लगाउन महत्त्वपूर्ण योगदान गरेबापत पुरस्कार प्रदान गर्न लागिएको हो।

प्रोटीन निर्माणमा प्रयोग हुने अधिकांश अमीनो एसिडहरू 'काइरल' हुन्छन्। "यसको अर्थ तिनका दुईवटा स्वरूप हुन्छन्, जुन एकअर्काका ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बजस्तै हुन्छन्," नोबेल समितिले भनेको छ।

मानिसका दायाँ र बायाँ हातजस्तै ती स्वरूपलाई एकअर्कामाथि पूर्ण रूपमा खप्ट्याउन सकिँदैन। जीवहरूले प्रोटीन निर्माण गर्दा मुख्यतः ती दुईमध्ये एउटा निश्चित स्वरूपका अमीनो एसिड प्रयोग गर्छन्।

कगान अहिले ९५ वर्षका भए। उनी नोबेल पुरस्कारको इतिहासमा रसायनशास्त्रतर्फ सम्मानित हुने दोस्रा वृद्धतम वैज्ञानिक हुन्। सन् २०१९ मा पुरस्कृत हुँदा जोन गूडइनफ ९७ वर्षका थिए।

उनीहरूको खोजको महत्त्व बुझाउँदै रसायनशास्त्री प्रा निरञ्जन पराजुली भन्छन्, "पुरस्कार जित्ने वैज्ञानिकहरूमध्ये कगानले रासायनिक प्रतिक्रियामा प्रयोग हुने उत्प्रेरकमा एउटा स्वरूपको 'काइरल मलिक्यूल'को थोरै बाहुल्य भए पनि त्यसको प्रभाव अपेक्षाभन्दा धेरै हुन सक्ने पत्ता लगाएका थिए।"

"उनले दुई फरक स्वरूपका 'काइरल मलिक्यूल'हरू उत्प्रेरकमा मिसिँदा रासायनिक प्रतिक्रियामा फरक प्रभाव पार्ने देखाएका थिए। अर्थात् यसमा एउटा स्वरूपको 'काइरल मलिक्यूल'को मात्रा बढ्न सक्छ।"

यो वर्षका अरू विजेता

सोमवार नोबेल पुरस्कारअन्तर्गत फिजिओलजी/चिकित्साशास्त्र विधातर्फ तीन विजेता र मङ्गलवार भौतिकशास्त्र विधातर्फ एक विजेताको नाम घोषणा भएको थियो।

यो वर्ष अमेरिकी मनोविद् तथा स्नायुविद् कार्ल डाइसरोथ अनि उनका जर्मन सहकर्मीहरू पिटर हेगेमान अनि गेयोर्ग नागेललाई अप्टोजेनेटिक्सको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण गरेको कामका लागि अनि फ्रान्सिस हाल्सनलाई 'आइसक्यूब न्यूट्रिनो अब्जर्भेटरी' स्थापनाका लागि निर्णायक योगदान पुर्‍याएर अन्तरिक्षमा उत्पन्न उच्च ऊर्जायुक्त न्यूट्रिनोहरू पत्ता लगाएकाले पुरस्कार दिन लागिएको घोषणा भएको छ।

नोबेल पुरस्कार समितिका अनुसार अब बिहीवार साहित्य, शुक्रवार शान्ति अनि आगामी सोमवार अर्थशास्त्रतर्फ विजेताको नाम घोषणा हुने छ।

यसअघि कसले पाएका थिए पुरस्कार

बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।