'माझा श्वास असेपर्यंत मुलींना शिकवायचंय', मुलींसाठी अनवाणी धावलेल्या आईची गोष्ट

"माझा श्वास असेपर्यंत मुलींना शिकवायचंय. श्वास संपला की मग काय होईल ते होईल; पण आई म्हणून माझं कर्तव्य मी पार पाडणार." रमाबाई रणवीर या हे बोलतात तेव्हा त्यात केवळ भाषणाचा आवेश नाही; आयुष्यभराच्या संघर्षातून आलेला निर्धार दिसतो.

बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाईमध्ये राहणाऱ्या या 47 वर्षांच्या आईला 29 ऑगस्ट 2026 रोजी संपूर्ण महाराष्ट्राने पाहिलं.

कारण त्यांनी तीन किलोमीटरची धावण्याची शर्यत अनवाणी पायांनी जिंकली होती. पण ही गोष्ट फक्त एका शर्यतीतल्या विजयाची नाही. ती एका आईने मुलींच्या शिक्षणासाठी केलेल्या धावण्याची गोष्ट आहे.

29 ऑगस्ट रोजी अंबाजोगाईमध्ये 'अमृत दौड मॅरेथॉन' आयोजित करण्यात आली होती. रमाबाईंचा धावण्याचा कोणताही सराव नव्हता. त्यांच्याकडे स्पोर्ट्स शूज नव्हते, ट्रॅकसूट नव्हता. अंगावर साडी आणि पायात साध्या चप्पला एवढंच त्यांचं धावण्याचं सामान होतं.

त्या सांगतात, "माझी मुलगी सकाळी आली आणि म्हणाली, 'आई, मला पळायला जायचंय.' मी विचारलं, कुठं? ती म्हणाली, इथंच जवळ स्पर्धा आहे. बक्षीस मिळणार आहे. मला वह्या-पेन घ्यायचेत."

त्यांच्या धाकट्या मुलीचं शिक्षण नांदेडमध्ये सुरू आहे. काही दिवसांपासून ती पुस्तकांसाठी पैसे मागत होती. "ती आठ दिवस माझ्याशी बोललीच नाही. पैसे देऊ शकले नाही म्हणून. मग मी मनाशी ठरवलं ही शर्यत मला जिंकायचीच."

तीन किलोमीटरच्या शर्यतीत धावताना त्यांच्या चपला सतत गळून पडत होत्या. शेवटी त्यांनी चपला हातात घेतल्या आणि अनवाणी धावत राहिल्या. शर्यत संपली तेव्हा पहिला क्रमांक त्यांचाच होता. बक्षीस मिळाले तीन हजार रुपये.

त्यांना विचारलं गेलं, "त्या पैशांचं काय केलं?" रमाबाईंचं उत्तर फक्त एका वाक्यात होतं: "तीन हजार रुपये मुलीला पुस्तकांसाठी दिले."

एका आईच्या आयुष्याची दुसरी शर्यत

रमाबाईंच्या आयुष्यातली खरी शर्यत मात्र खूप आधी सुरू झाली होती. 2012 साली त्यांच्या पतीचं निधन झालं. दोन लहान मुली आणि संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. त्यांचं स्वतःचं शिक्षण सातवीपर्यंतच झालं होतं. पण मुलींनी शिक्षण अर्धवट सोडू नये, ही त्यांची ठाम भूमिका होती.

मुलगी पूजा रणवीर सांगते, "पप्पा गेले तेव्हा आम्ही खूप लहान होतो. एखादी बाई दुसरं लग्नही करू शकली असती. पण माझी आई तशी नव्हती. तिने आमच्यासाठी आयुष्यभर कष्ट करायचं ठरवलं."

रमाबाई स्वतः सांगतात की, हाताला जे काम मिळालं ते त्यांनी केलं. "लोकांच्या शेतात काम केलं. सोयाबीनचे गुत्ते घेतले. हरभऱ्याचे गुत्ते घेतले. शेतातली हळद वेचून आणली, ती शिजवली, विकली. जे काम मिळालं ते केलं."

आज त्या अंबाजोगाईतील ज्ञानदीप अकॅडमीत स्वयंपाकाचं काम करतात. गेल्या वर्षभरापासून त्या विद्यार्थ्यांसाठी जेवण बनवतात. याच अकॅडमीत त्यांची मोठी मुलगी पोलीस भरतीची तयारी करत आहे. धाकटी मुलगी नांदेडमध्ये स्पर्धा परीक्षेची तयारी करते.

ज्ञानदीप अकॅडमीचे प्रा. दत्ता दराडे म्हणतात: "त्यांनी अख्ख्या महाराष्ट्रालाच नव्हे तर देशाला असं उदाहरण दिलं की, कितीही संकटं आली तरी त्या संकटांचा सामना फक्त आत्मविश्वासाने करता येतो."

'माझ्या लेकींना माझ्यासारखं जगावं लागू नये'

रमाबाईंची स्वप्नं मोठी नाहीत; पण ती अत्यंत स्पष्ट आहेत. "डॉ. बाबासाहेबांनी जगाला थंडी सावली दिली, तशी मी माझ्या दोन मुलींना द्यावी." त्यांच्या दृष्टीने 'थंडी सावली' म्हणजे सुरक्षित आयुष्य.

त्या पुढे म्हणतात, "एका छताखाली सुखात राहावं. चिखलात जाऊ नये, उन्हा-पावसात कामाला जाऊ नये. जसं मी करते, तसं माझ्या लेकींना करू नये लागलं."

ही वाक्यं त्यांच्या संपूर्ण संघर्षाचं सार सांगून जातात. त्यांना मुली अधिकारी व्हाव्यात, स्वतःच्या पायावर उभ्या राहाव्यात आणि मजुरीचं आयुष्य जगू नये, एवढीच इच्छा आहे.

रमाबाईंचा अनवाणी धावतानाचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाला. महाराष्ट्रभर त्यांचं कौतुक झालं. त्यानंतर त्यांच्या संघर्षाची दखल राष्ट्रीय माध्यमांनीही घेतली. द हिंदू, टाइम्स ऑफ इंडिया आणि इकॉनॉमिक टाइम्स यांसारख्या वृत्तपत्रांनीही त्यांच्याबाबत बातम्या प्रकाशित केल्या.

विशेष म्हणजे, रमाबाईंना कदाचित याची कल्पनाही नाही की त्यांच्या संघर्षाची चर्चा देशभर झाली आहे. त्यांच्यासाठी महत्त्वाचं काय? मुलींची फी, पुस्तकं आणि पुढचं शिक्षण.

रमाबाईंची कथा समोर आल्यानंतर अनेकांनी तिला 'जिद्दीची प्रेरणादायी कहाणी' म्हटलं. पण लेखक आणि अभ्यासक सोमिनाथ घोळवे या कथेकडे वेगळ्या नजरेने पाहतात. ते लिहितात, "भारतातील मध्यमवर्गाला हा जिद्दीचा विषय वाटेल. अनेकजण आईच्या संघर्षाचं कौतुक करतील. पण अशी वेळ तिच्यावर का आली, याचं आत्मपरीक्षण किती जण करतील?"

घोळवे यांच्या मते, रमाबाई फक्त एका स्पर्धेत धावल्या नाहीत; त्या समाज, अर्थव्यवस्था आणि राजकीय व्यवस्थेविरुद्ध आपल्या मुलींच्या शिक्षणासाठी दोन हात करत आहेत.

ते म्हणतात, "आपण आईची जिद्द पाहतो; पण दुसरी बाजू पाहत नाही. ही घटना सरकार, समाजव्यवस्था आणि अर्थव्यवस्थेचं पितळ उघड करणारी आहे."

त्यांच्या पोस्टमध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे. रमाबाई चर्चेत आल्या कारण त्या शर्यतीत जिंकल्या. पण अशा कितीतरी आई आहेत ज्या रोज शेतीत, मजुरीत, असंघटित क्षेत्रात काम करून मुलांना शिकवत आहेत. त्यांच्या संघर्षाकडे समाजाचं लक्ष जातं का?

घोळवे पुढे लिहितात, "ही आई मुलींच्या शिक्षणासाठी धावली म्हणून सर्वांना कळलं. पण अशा कितीतरी आई रोज धावत असतात."

व्यवस्थेवरचा प्रश्न

रमाबाईंच्या या गोष्टीत एक अस्वस्थ करणारा प्रश्नही दडलेला आहे. मुलींच्या पुस्तकांसाठी एका आईला तीन हजार रुपयांचं बक्षीस जिंकण्यासाठी शर्यत धावावी लागते, ही केवळ वैयक्तिक गरिबीची गोष्ट आहे का?

घोळवे यांचं म्हणणं आहे की सरकारी योजना जाहीर करणं पुरेसं नसतं; त्या प्रभावीपणे गरजूंपर्यंत पोहोचणं महत्त्वाचं असतं. "केवळ योजना जाहीर केल्या म्हणजे लाभ मिळाला असं होत नाही. त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी झाली पाहिजे." मात्र या मताकडे एक सामाजिक-राजकीय भूमिका म्हणून पाहणं आवश्यक आहे.

रमाबाईंच्या आयुष्यातील अडचणींचं संपूर्ण कारण केवळ एका व्यवस्थेला देणं शक्य नाही; पण त्यांच्यामुळे शिक्षण, सामाजिक सुरक्षा आणि गरिबी यांविषयी प्रश्न नक्कीच पुढे येतात.

शेवटी धावणं अजूनही सुरूच आहे रमाबाई रणवीर यांनी जिंकलेली शर्यत तीन किलोमीटरची होती. पण त्यांच्या आयुष्यातली धाव अजून संपलेली नाही.

आजही त्या स्वयंपाकाचं काम करतात. आजही मुलींच्या शिक्षणासाठी पैसे जमवतात. आजही त्यांना वाटतं की आई म्हणून आपलं कर्तव्य पूर्ण होईपर्यंत थांबायचं नाही. त्या म्हणतात, "माझा श्वास आहे तोपर्यंत मुलींना शिकवायचं."

या एका वाक्यात रमाबाईंची संपूर्ण ओळख सामावलेली आहे. त्या फक्त धावण्याची शर्यत जिंकलेल्या महिला नाहीत; त्या अशा हजारो भारतीय मातांचं प्रतीक आहेत ज्या रोज कोणत्याही पदकांशिवाय, कोणत्याही टाळ्यांशिवाय, आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी धावत असतात.

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.