Zelensky yasabye Amerika na Musk gukuraho inzitizi kuri internet ya Starlink no kuba 'ku ruhande rwiza rw'amateka'
Perezida wa Ukraine avuga ko internet igenda gahoro irimo gutuma guhagarika ibitero by'Uburusiya bigorana.
Incamake
- Umukinnyi wa Basketball ukomoka muri Amerika yatawe muri yombi muri Nigeria, nyuma yo gufatanwa ibiro hafi 34 by'urumogi
- Afrika y'Epfo: Ibitero bibiri vyo kurasa mu kivunga vyahitanye abantu 17
- Bivugwa ko Aba Houthi bariko baregereza igisagara ca Aden
- DRC: Abo Ebola yicira kwa Muganga bararuta abo itsinda mu rugo
- Burundi: IFUSO yari itwaye abantu yagize isanganya hapfa 31
- Mexique: Miguel Ángel Félix Gallardo wari ukuriye abacuruza ibiyobyabwenge yapfuye
- Ingabo za Yemen zasubiye inyuma bituma aba-Houthi bagenzura inzira y'ingenzi yo mu nyanja itukura
- Zelensky yasabye Amerika na Musk gukuraho inzitizi kuri internet ya Starlink no kuba 'ku ruhande rwiza rw'amateka'
Amakuru y'ikibiriraho
Anne Marie Niwemwiza na Didier Bikorimana
Umukinnyi wa Basketball ukomoka muri Amerika yatawe muri yombi muri Nigeria, nyuma yo gufatanwa ibiro hafi 34 by'urumogi

Ahavuye isanamu, NDLEA
Insiguro y'isanamu, Ikigo gishinzwe kurwanya ibiyobyabwenge cyavuze ko urumogi rwafashwe ari ubwoko bufite ubukana bukomeye Ikigo cya Nigeria gishinzwe kurwanya ibiyobyabwenge (NDLEA) cyatangaje ko umukinnyi Greene Da'monte Khiree, ufite imyaka 28, ukomoka muri Leta ya Georgia muri Amerika, yatawe muri yombi nyuma yo gufatanwa ibiro hafi 34 by’urumogi.
Cyavuze ko yari ageze muri Nigeria avuye muri Thailand, anyuze muri Emirats Zunze Ubumwe z'Abarabu (UAE).
Nk'uko icyo kigo kibivuga, ukekwaho icyaha yavuze ko yakiniraga Basketball nk'umwuga muri Thailand, kandi ko yari yasuye Nigeria agamije “kwagura imikoranire n'abantu bashobora kumufasha mu mwuga we”.
Nta cyo aratangaza ku mugaragaro ku birego aregwa.
NDLEA yavuze ko isuzuma rya telefoni ye ryagaragaje ibimenyetso byerekana ko yari azi iby'ubwo bucuruzi bw'ibiyobyabwenge ndetse ko yabugizemo uruhare.
Mu itangazo ryashyizwe ahagaragara ku cyumweru, icyo kigo cyavuze ko yatawe muri yombi ku wa gatatu, nyuma y'uko abakozi bo ku kibuga cy'indege babonye asiga imizigo ye ibiri yari yatanze ngo ijyanwe mu ndege, agerageza kugenda afite gusa igikapu cyo mu ntoki.
Iyo mizigo ibiri yariho amazina ye, yarimo udupaki 32 tw'urumogi ruzwi nka “Loud”, rukaba ari ubwoko bw'urumogi rufite ubukana bwinshi.
Icyo kigo cyongeyeho ko muri iyo mizigo hanabonetse igikoresho cyo gukurikirana aho iri.
Ishyirahamwe Mpuzamahanga ry'Umukino wa Basketball (FIBA) rigaragaza umukinnyi witwa Damonte Greene, uheruka kugaragara mu irushanwa rya Phuket Elite Cup ryabereye muri Thailand ku wa 26 Nzeri.
Raporo y'Umuryango w'Abibumbye (UN) igaragaza ko Nigeria, mbere yafatwaga cyane nk'inzira ibiyobyabwenge byanyuragamo bijyanwa mu bindi bihugu, igenda ihinduka igihugu kibikorerwamo, bikanacururizwamo.
Mu bikorwa biheruka gukorwa na NDLEA, havumbuwe inzu nyinshi zikorerwamo ibiyobyabwenge bya Methamphetamine ku rwego runini, bituma havuka impungenge ku bufatanye bushobora kuba hagati y'ababikora muri Nigeria n'amatsinda y'abacuruza ibiyobyabwenge yo muri Mexique abikora akanabyohereza mu mahanga.
Methamphetamine, ikunze kwitwa Meth, ni ikiyobyabwenge gikorano gitera ububata bukomeye. Gishobora gutera ibibazo bikomeye byo mu mutwe, birimo uburwayi bwo kutamenya ukuri (psychosis), indwara z'umutima ndetse n'indwara yo guturika cyangwa kuziba kw'imitsi y'amaraso yo mu bwonko (stroke).
Izindi nkuru wasoma:
Afrika y'Epfo: Ibitero bibiri vyo kurasa mu kivunga vyahitanye abantu 17

Ahavuye isanamu, Getty Images
Igipolisi ca Afrika y'Epfo kiriko kiratohoza ku mpfu z’abantu 17 bishwe barashwe mu bitero bibiri bitandukanye vyabaye mw'ijoro ryo ku w'Imana.
Abagabo umunani bararashwe barapfa igihe bari mw’ibisi (bus) ntoya, mu ntara ya KwaZulu-Natal. Abapolisi bashitse aho vyabereye basanze bose bamaze gupfa. Inyuma y’amasaha make, abandi bantu icenda basanzwe mu kazu kari mu burengero bw'igisagara ca Pretoria, bapfuye, kandi barashwe.
Igipolisi kivuga ko ivyo bitero bibiri ata sano bifitaniye. Imvo yatumye abo bantu baraswa ntiziramenyekana.
Afrika y'Epfo imaze igihe iri mu rugamba rwo kurwanya ubugizi bwa nabi harimwo ubwicanyi bufitaniye isano n'imirwi izwi nka “gangs”. Ico gihugu kiri mu vya mbere kw’isi bifise igitigiri kinini cane c'abantu bicwa buri mwaka.
Igipolisi kivuga ko cihutiye kuja kuraba ivyari vyabereye mu ntara ya KwaZulu-Natal, inyuma y'uko gihawe amakuru yavuga ko hari humvikanye amasasu. Casanze imodoka yera y’ibibanza indwi, yuzuye intoboro z'amasasu. Muri iyo modoka, harimwo abagabo umunani bari bakomerekejwe cane n’amasasu.
Umuvugizi w'igipolisi, Robert Netshiunda, yagize ati: “Ntituramenya neza ingene vyagenze. Igipolisi kiriko kiregeranya ibimenyetso kugira ngo kimenye icoba catumye ubwo bwicanyi bukorwa n’ababukoze abo ari bo”.
Igipolisi catanguje isekeza ryo guhiga abo bose bikekwa kugira ngo batabwe muri yompi.
Izindi nkuru wosoma:
Bivugwa ko Aba Houthi bariko baregereza igisagara ca Aden

Ahavuye isanamu, Getty Images
Amakuru avuga ko abarwanyi b’Aba Houthi bo muri Yemen bariko batera intambwe berekeza mu gisagara ca Aden.
Reta ya Yemen yemewe na ONU isanzwe ifise icicaro muri ico gisagara, ikaba kandi igikoresha nk’umurwa mukuru w’igihugu.
Ku wa Mungu, ingabo zishigikiye reta ya Yemen zatanguye kuva ku nkengera z’ikiyaga gitukura, aho zari zimaze igihe zitanira mu mitwe n’Aba Houthi baharanira kugenzura umuhora wa Bab al-Mandab, ufise akamaro kanini mu vy’ubuhinga n’ubudandaji bwo mu mazi.
Ingabo zishigikiye reta ya Yemen zivuga ko ziriko zirakomeza ibirindiro vyazo kugira ngo zikingire igisagara ca Aden.
Umuvugizi w’igisata ca ONU kijejwe agateka ka zina muntu yasavye impande zose zishamiranye kwubahiriza amategeko mpuzamakungu agenga agateka ka muntu, no kworohereza igikorwa co gushikiriza imfashanyo abari mu kaga.
Izindi nkuru wosoma:
DRC: Abo Ebola yicira kwa Muganga bararuta abo itsinda mu rugo

Ahavuye isanamu, Anadolu via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Mu masaha 24 aheruka abantu bishwe na Ebola bapfiriye mu bigo byihariye bivurirwamo iki cyorezo, ni benshi kurusha abapfiriye mu ngo Abashinzwe ubuzima muri Repubulika ya Demokarasi ya Congo (DRC) batangaje ko mu masaha 24 aheruka abantu bishwe na Ebola bapfiriye mu bigo byihariye bivurirwamo iki cyorezo ari benshi kurusha abapfiriye mu ngo.
Imibare yashyizwe ahagaragara na Minisiteri y’Ubuzima Rusange, ikubiyemo igihe cyageze tariki ya 14 Ugushyingo(11), igaragaza ko abarwayi 22 bapfiriye mu bigo nderabuzima bivura Ebola, mu gihe abandi 14 ari bo bapfiriye mu baturage.
Impuguke mu buzima zivuga ko iyi mibare ishobora kugaragaza ko abarwayi benshi bari kugera ku bigo bivurirwamo Ebola, n’ubwo hari abahagera batinze ku buryo baba batakibashije gutabarwa.
Minisiteri yemeje ko habonetse abanduye bashya 60 b’ubwoko bwa Ebola bwa Bundibugyo, cyane cyane mu ntara zo mu burasirazuba bwa Ituri na Kivu y’Amajyaruguru.
Kuva iki cyorezo cyatangazwa ku wa 15 Gicurasi (5), abantu barenga 11.300 bamaze kwandura, naho abarenga 5.500 barapfuye.
Abasaga 3.000 bo, bitaweho barakira, ndetse bamaze gusezererwa mu bitaro.
Abashinzwe ubuzima bavuga ko gukurikirana abantu bahuye n’abanduye bikomeje kuba imwe mu mbogamizi zikomeye.
Abantu barenga 25.000 bagaragaye ko bahuye n’abanduye Ebola barimo gukurikiranwa, ariko ku wa 14 Ugushyingo(11) abagera kuri 83% gusa ni bo babashije kugerwaho, bikaba biri munsi y’urugero impuguke zivuga ko rukenewe kugira ngo hahagarikwe uruhererekane rw’ubwandu.
Ubuyobozi bwa leta hamwe n’abafatanyabikorwa mpuzamahanga bukomeje gusuzuma abaturage, gutanga inkingo n’imiti, ndetse no gukorana n’abaturage kugira ngo bashishikarizwe kwihutira kwivuza no kubahiriza uburyo bwizewe bwo gushyingura abapfuye.
Izindi nkuru wasoma:
Burundi: IFUSO yari itwaye abantu yagize isanganya hapfa 31

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Igipolisi mu Burundi kivuga ko abantu 31 baraye bapfuye bahitanywe n’isanganya ry’imodoka ryabereye muri zone Kabanga, komine Busoni, intara ya Butanyerera, mu buraruko bushira ubuseruko bw’ico gihugu.
Iri sanganya ribaye inyuma y’imisi ibiri gusa habaye irindi ryatumye bamwe n’abandi bibaza ku mutekano wo mw’ibarabara, aho imodoka nyinshi zagonganiye mw’ibarabara rya Bujumbura-Gitega, rihitana abantu batanu abandi baharurwa muri mirongo barakomereka.
Igipolisi kimenyesha ko isanganya ryaraye ribaye ari iry’imodoka yo mu bwoko bwa FUSO yari yunguruje urwaruka rw’umugambwe CNDD-FDD uri ku butegetsi mu Burundi, rwari ruvuye mu nyigisho zo gukundisha igihugu.
Ryabaye hafi igihe c’isaha imwe y’ijoro. Igipolisi gitomora ko umushoferi yananiwe kugenzura amafire igihe iyo FUSO yari igeze ku mumanuko ica ita ibarabara mu nyuma igonga inzu zibiri.
Nk’uko kibandanya kibivuga, 25 bapfiriye aho nyene, abandi batandatu bapfa bamaze gushikanwa kwa Muganga.
Mu bisanzwe, IFUSO canke Kamyo ni imodoka zagenewe gutwara imizigo gusa. Bamwe n’abandi barakunda kwibaza ingene bigenda ngo mwene izo modoka zemererwe gupakira abantu kandi mu buryo burenze urugero.
Ni mu gihe iyo nyifato ahanini ikunda kwibonekeza mu migambwe, aho ipakira abanywanyi bagiye mu bikorwa vya politike canke mu myiyamamazo.
Nk’uko vyagiye vyigaragaza muri kahise, inyifato nk’iyo ishobora kwiyongera mu mezi ari imbere kubera Uburundi bugiye kwinjira mu kiringo c’amatora, bukaba bwugarijwe n'ikena ry'igitoro.
Izindi nkuru wosoma:
Louise Mushikiwabo agiye gukomeza kuyobora Francophonie nyuma yuko amatora ananiranye

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Umunyarwandakazi Louise Mushikiwabo ni umunyamabanga mukuru wa OIF kuva mu 2018 Amatora y'umunyamabanga mukuru mushya w'umuryango w'ibihugu bivuga Igifaransa (Organisation Internationale de la Francophonie, OIF) yasubitsweho umwaka umwe, kubera kubura umukandida uhuriweho n'abanyamuryango, nkuko bitangazwa n'ibiro ntaramakuru AFP, bisubiramo amagambo y'abari hafi y'iyo dosiye, nyuma yuko inama ya OIF irangiye i Phnom Penh, umurwa mukuru wa Cambodge.
Iyo nama yaranzwe n'ubushyamirane bukomeye hagati ya Repubulika ya Demokarasi ya Congo (RDC) n'u Rwanda, bushingiye ku ntambara mu burasirazuba bwa RDC.
Soma inkuru irambuye hano
Izindi nkuru wasoma:
Mexique: Miguel Ángel Félix Gallardo wari ukuriye abacuruza ibiyobyabwenge yapfuye

Ahavuye isanamu, Flor Cordero for Reuters
Insiguro y'isanamu, Miguel Ángel Félix Gallardo agaragara ku ifoto yafatiwe mu kigo gifungirwamo abantu gishamikiye ku biro by'Umushinjacyaha Mukuru, mu mujyi wa Mexique, mu 1989 Umuyobozi ukomeye mu icuruzwa ry'ibiyobyabwenge muri Mexique, Miguel Ángel Félix Gallardo, wari uzwi cyane ku izina rya "The Godfather" cyangwa "Boss of Bosses", yapfiriye mu bitaro afite imyaka 80.
Félix Gallardo afatwa henshi nk'umwe mu bacuruzi b'ibiyobyabwenge bakomeye cyane babayeho mu mateka.
Ni we washyizeho ubufatanye hagati y'amatsinda y'ubugizi bwa nabi yo muri Colombia n'itsinda rye ricuruza ibiyobyabwenge muri Mexique.
Yayoboraga “Guadalajara Cartel”, rimwe mu matsinda akomeye yagenzuraga ubucuruzi bw'ibiyobyabwenge muri Mexique, mu gihe ubucuruzi bwa cocaine bwari bugeze ku rwego rwo hejuru mu myaka ya 1980.
Muri icyo gihe, Guadalajara Cartel yashyizeho uburyo bushya bwo gucuruza no gutwara ibiyobyabwenge mu buryo bunyuranyije n'amategeko, uburyo kugeza n'ubu bugikoreshwa n'andi matsinda menshi y'ubugizi bwa nabi.
Félix Gallardo yari afungiye muri gereza kuva mu mwaka wa 1989.
Izina rya Miguel Ángel Félix Gallardo rizahora ryibukwa mu mateka y'icuruzwa ry'ibiyobyabwenge, kimwe n'iry'undi muyobozi ukomeye muri uru rwego, Pablo Escobar, bakoranye igihe kirekire, bagahuza umusaruro wa cocaine wavaga mu bihugu bitandukanye, ukanyuzwa muri Mexique mbere yo gukomeza ujya muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika.
Ku gihe cyabo, hafi ya 80% bya cocaine yinjiraga muri Amerika byanyuraga mu nzira bagenzuraga kandi bakagira uruhare mu kuyikwirakwiza.
Itsinda rya Guadalajara ryagize ububasha bwihariye, rigera ku rwego rwo kugira ijambo rikomeye muri politiki ya Mexique no mu nzego z'umutekano, aho ryagenzuraga imikorere y'abapolisi ndetse n'iy'abayobozi bamwe na bamwe b'intara.
Mu mwaka wa 1985, abategetsi batangiye gukaza iperereza ku bayobozi b'iri tsinda, nyuma y'iyicarubozo ryakorewe umukozi wa DEA (Ikigo cya Amerika kirwanya ibiyobyabwenge), Enrique "Kiki" Camarena, ndetse akicwa.
Izindi nkuru wasoma:
Ingabo za Yemen zasubiye inyuma bituma aba-Houthi bagenzura inzira y'ingenzi yo mu nyanja itukura

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Ingabo zishyigikiye leta zavuze ko abasirikare barimo kujyanwa kurinda umurwa mukuru w'agateganyo, Aden (ifoto mbarankuru yo mu bubiko) Ingabo zishyigikiye leta ya Yemen zifashwa na Arabie Saoudite zavuze ko zirimo kuva mu gace kitegeye umuhora w’ingenzi wa Bab al-Mandab, bikaba bitumye usigaye ugenzurwa n’umutwe witwaje intwaro w’aba-Houthi ufashwa na Iran.
Ingabo za Yemen zavuze ko zirimo gukura abasirikare muri ako gace k’inzira y’ingenzi inyuramo amato kari ku mpera y’amajyepfo y’inyanja itukura, mu rwego rwo kurwana ku murwa mukuru w’agateganyo wa Yemen, Aden.
Iyo mpinduka ishoje igitero cyari kimaze ibyumweru cyo kugerageza gufata ako gace kegereye iyo nzira yo mu mazi, nyuma yuko aba-Houthi bagafashe mu gitero gitunguranye bagabye muri Nzeri (9) uyu mwaka, bigatuma ibikomoka kuri peteroli byoherezwa mu mahanga bigabanuka ndetse abantu babarirwa mu bihumbi bagahunga.
Nyuma yaho ku cyumweru, ibitangazamakuru by’aba-Houthi byatangaje ko uwo mutwe wafashe ubwo butaka. Arabie Saoudite nta cyo yatangaje.
Izindi nkuru wasoma:
Zelensky yasabye Amerika na Musk gukuraho inzitizi kuri internet ya Starlink no kuba 'ku ruhande rwiza rw'amateka'

Ahavuye isanamu, Reuters
Insiguro y'isanamu, Izo nzitizi zagize ingaruka ku bushobozi bwa Ukraine bwo gusama ibisasu bya misile na 'drones' by'Uburusiya Perezida wa Ukraine Volodymyr Zelensky yavuze ko umuyoboro w’ingenzi cyane wa murandasi (internet) w’Amerika ugikora gahoro cyane ndetse ko ibyo birimo kugira ingaruka ku bushobozi bwa Ukraine bwo guhagarika ibitero by’Uburusiya.
Yagize ati: “Twiringiye ko izi nzitizi zikurwaho. Kurinda ubuzima [bw’abaturage] n’ibikorwa-remezo by’ingufu bya Ukraine mbere y’igihe cy’ubukonje bwinshi bishingiye kuri ibi mu buryo butaziguye.”
Ikibazo cy’umuvuduko wa Starshield – umuyoboro wo ku rwego rwa gisirikare wa internet ya Starlink ya Elon Musk leta y’Amerika yahaye Ukraine – kimaze ibyumweru kivugwaho.
Zelensky yavuze ko yasabye abategetsi “gukorana bya hafi bishoboka” na leta y’Amerika hamwe na kompanyi ya Musk. Yagize ati: “Ni ingenzi kuba ku ruhande rwiza rw’amateka.” BBC yasabye ibiro bya perezida w’Amerika – White House – na Starlink kugira icyo babivugaho.
Ukraine ikoresha serivisi isanzwe y’umuyoboro wa Starlink mu itumanaho ryo ku rugamba, mu gihe umuyoboro wa Starshield ukoreshwa mu gusama ibisasu bya misile hamwe n’indege nto z’intambara zitajyamo umupilote (zizwi nka ‘drones’) mu kirere cya Ukraine.
Ikibazo cy’igabanuka ry’umuvuko cyagaragaye bwa mbere mu Kwakira (10) uyu mwaka. Cyatumye habaho ubutumwa buvuguruzanya bwa Elon Musk na Perezida w’Amerika Donald Trump.
Musk yavuze ko leta y’Amerika ari yo yabigizemo uruhare kuko Starshield igenzurwa na yo ariko Trump yahakanye kubigiramo uruhare ndetse yavuze ko yasabye uwo muherwe utunze za miliyari z’amadolari “kuyisubizaho”.
Byagaragaye ko nyuma y’icyumweru uwo muyoboro wari wongeye gukora mu buryo busanzwe, nyuma yaho Ukraine ivuga ko izo nzitizi zari zikiriho.
Ibyo bibazo kuri uwo muyoboro wa internet byahuriranye n’ubushyamirane mu mubano wa dipolomasi hagati ya Zelensky na Trump, bushingiye ku bitero bya Ukraine ku bikorwa-remezo by’ibikomoka kuri peteroli imbere mu Burusiya.
Izindi nkuru wasoma:
Mwaramutse neza!
Ikaze kuri BBC Gahuzamiryango, aho tubagezaho amakuru yo mu karere no mu mahanga mu buryo bw'aka kanya.
