Ese Israel ifite ubushobozi bwo gutsinda Turukiya mu ntambara?

Ahavuye isanamu, Getty Images
Israel yashinzwe tariki 14 z'ukwezi kwa Gatanu 1948, maze Turukiya irayemera nyuma y'umwaka umwe, ku ya 28 Werurwe (3)1949.
Turukiya ni cyo gihugu cya mbere gifite abayisilamu benshi cyemeye Israel nk'igihugu cyigenga. Ariko se imyaka igera kuri cumi n'umunani niko bikimeze?—oya, nyuma y'imyaka igera kuri mirongo inani, ibintu bisa nkaho byahindutse burundu.
Intambara y'iminsi 12 hagati ya Israel na Irani umwaka ushize yagize ingaruka zikomeye ku buringanire bw'ubutegetsi mu Burasirazuba bwo Hagati.
Israel yavuye mu ntambara nk'igihugu cyarushijeho kugira ubukana, mu gihe Irani yatsinzwe byinshi ku mpande nyinshi. Leta Zunze Ubumwe za Amerika zisa nkaho ziri kwirinda intambara y'igihe kirekire na Irani, ariko muri Israel hari ibiganiro bivuga ko nubwo Irani yacitse intege, Turukiya ishobora kuzuza inshingano zayo.
Igitero cya Israel ku birindiro by'indege bya Abu al-Duhur muri Siriya tariki 18 z'ukwezi kwa Munani, hamwe n'ubutumwa bw'uburiganya bwatanzwe hagati y'ibihugu byombi, byongeye gutera ikibazo kigoye: Ese Turukiya na Israel biri hafi guhangana muri Siriya?
Ihangana riri hagati ya Turukiya na Israel muri Siriya rifatwa nk'iry'ingenzi rishingiye kuri uku kutumvikana, kuko ibihugu byombi bishaka ibisubizo bitandukanye rwose.

Ahavuye isanamu, Getty Images
Kuki Turukiya na Isiraheli batavuga rumwe kuri Siriya?
Buğra Sarı, Profeseri wungirije ushinzwe imibanire mpuzamahanga muri Kaminuza ya Mersin, yanditse mu kinyamakuru Middle East Monitor agira ati: "Turukiya irashaka Siriya yunze ubumwe ishobora kugenzura imipaka yayo, gushyira imitwe yitwaje intwaro mu miterere yayo, ikagira iterabwoba rituruka ku mpuzamashyirahamwe ya ISIS na PKK, kandi igaha inzira impunzi zo gusubira mu gihugu cyazo.
Kubera ko Turukiya isangiye umupaka wa kilometero hafi 900 na Siriya, gusenyuka no gusenyuka kwa Siriya nibisubira, Turukiya yakwishyura ikiguzi kinini cyane."
Porofeseri Buğra yagize ati: "Ku rundi ruhande, Israel ibona ko Siriya ifite ubushobozi buke bwa gisirikare ari yo nzira nziza yo kurinda umutekano wayo. Irashaka ko ingabo zirwanira mu kirere zidakora neza, intwaro zikomeye zidakora neza, nta mbaraga z'abanzi hafi y'imisozi miremire ya Golan (Golan Heights), ndetse n'ubwisanzure busesuye bwo gukora ibikorwa bya gisirikare."

Ahavuye isanamu, Getty Images
Syria mu gihe cy'ubutegetsi bwa Bashar Al-Assad, yagizweho ingaruka zikomeye na Irani, ariko ubwo Al-Sharaa yageraga ku butegetsi, imbaraga za Turukiya zariyongereye. Ingaruka zabyo ni uko ubu Israel ihanganye na Siriya, ntabwo iri kumwe na Irani gusa, ahubwo na Turukiya yabaye ingenzi muri ubwo bushyamirane.
Uwahoze ari Minisitiri w'Ingabo wa Israsel Yoav Gallant, yabwiye radiyo ya Isirayeli 103 FM kuwa mbere ko igihe Irani izaba icitse intege, icyuho cyasizwe nayo kizuzura n'undi muntu.
Yanagaragaje igitekerezo nk'icyo mu nkuru yasohotse muri Gashyantare(2) 2026, avuga ko Turukiya ari yo mbaraga zishobora kuzuza icyo cyuho.
Yoav Gallant yagize ati: "Mu Burasirazuba bwo Hagati, umukandida w'ibi ni Turukiya ifite intego zayo z'ubwami. Turukiya ni igihugu gikomeye gifite umurage w'ubwami. Iherereye hagati ya Aziya n'Uburayi. Uretse Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ifite ingabo nini muri OTAN. Inganda zayo zo kwirwanaho zirakomeye cyane, abaturage bayo ni abanyamwuga, kandi mu bukungu Turukiya ni imwe mu nganda nini mu Burayi."
"Turukiya ni igihugu gikomeye, kandi imaze kwagura imbaraga zayo no kugera ku ntego zayo mu bice byinshi."
Ese Israel ishobora gutsinda Turukiya?

Ahavuye isanamu, Getty Images
Ese Israel ishobora gufata Irani nk'uko yafashe Turukiya? Ese Isiraheli ishobora kurwana na Turukiya mu buryo bwa gisirikare?
Porofeseri Ashwini Mahapatra, wo mu Kigo cy'Ubushakashatsi ku by'Aziya y'Iburengerazuba muri Kaminuza ya Jawaharlal Nehru i New Delhi, yagize ati:
"Ugereranyije na Irani, Israel irwanya Turukiya ni ikibazo gitandukanye rwose. Byombi ni ibihugu bikomeye mu karere. Ubwo Isirayeli yarwanaga na Irani, yashyigikiwe na Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Ariko Turukiya ni umunyamuryango wa OTAN. Iyo umunyamuryango wa OTAN atewe, bishobora gufatwa nk'igitero ku banyamuryango bose ba OTAN. Icyo ni cyo kibazo gikomeye."
Porofeseri Ashwini Mahapatra yagize ati: "Iyo urebye ingabo za Israel na Turukiya, Turukiya ntiyakomeje kwishingikiriza cyane ku bindi bihugu mu bijyanye n'imbaraga zayo za gisirikare mu myaka 10 ishize.
Ifite indege zayo zitagira abapilote, zohereza mu bindi bihugu. Ubu yatangiye no gukora indege z'intambara. Ivugurura igisirikare cyayo ryatangiye ahagana mu 1978-1980, ubwo Amerika yashyiraga Turukiya ku itegeko ryo kuyibuza intwaro.
Kuva icyo gihe, yibanze ku kugabanya kwishingikiriza ku bindi bihugu. Mu myaka 30 kugeza kuri 40, yagize iterambere rikomeye."
Porofeseri Ashwini Mahapatra yongeyeho ati: "Ndatekereza ko Israel idafite amikoro ahagije yo kurwanya Turukiya. Ku bijyanye n'ingufu zo mu kirere, Israel ifite imbaraga nke kurusha Turukiya, ariko Turukiya iramutse ibonye indege za Amerika zo mu bwoko bwa F-35, iyo nyungu yashira. Ingabo zo mu mazi za Turukiya nazo zifite imbaraga cyane. Kubwibyo, muri iki gihe, Turukiya ni igihugu gikomeye kurusha Israel."
Muri rusange, Turukiya ntabwo ifatwa nk'ikibazo ku isi nk'ibindi bihugu. Kubwibyo, uko Amerika ibona Turukiya ntishobora kuba kimwe n'uko yafashe Irani. Nubwo Amerika yabishaka, ntibyaba byoroshye kubikora.
Ambasaderi wa Amerika muri Turukiya, Tom Barrack, nawe yamaganye igitero cya Isiraheli ku kibuga cy'indege cya Siriya hafi y'umupaka wa Turukiya. Yavuze ko icyo gitero cyagabwe nubwo Amerika yari yabizeje kandi Turukiya ikaba yemeje ko itazoherezayo ingabo zayo.













