پنج سال حکومت طالبان؛ چرا روحانیون شیعه از «خنجر در قلب شیعیان» سخن می‌گویند؟

یک‌ونیم ماه پیش از سقوط کابل به دست نیروهای گروه طالبان، امیرخان متقی، رئیس کمیسیون «دعوت و ارشاد» وقت این گروه به ولسوالی شیعه‌نشین کجران ولایت دایکندی رفت و به شماری از باشندگان آن‌جا گفت: « امارت اسلامی افغانستان پالیسی تبعیض‌آمیز ندارد. مثل این‌که قدر و عزت اهل سنت را دارد، به همان اندازه قدر و عزت اهل تشیع را هم دارد.»

اما ۹ ماه پس از شروع حاکمیت طالبان بر افغانستان بلندپایه‌ترین مقام‌های شورای علمای شیعه افغانستان در کابل شاهد صحنه‌ای بودند که انتظارش را نداشتند.

نشست مشورتی آن‌ها توسط نیروهای طالبان برهم زده شد. لوحه‌ها روی زمین انداخته و نظم جلسه برهم زده شد. یکی از حاضرین در حالی که از صحنه به‌جامانده تصویربرداری می‌کرد، گفت: «امارت اسلامی هجوم آوردند و آیات قرآن مجید را زیر پا کردند.»

تا هنوز علت این اقدام مشخص نشده است. گرچه مسئولان طالبان قول رسیدگی داده بودند.

پس از این اتفاق اما سلسله‌ای از رویدادها رخ داده است که نشان می‌دهد که شیعیان از نحوه برخورد حکومت طالبان انتقادهایی دارند.

حکومت طالبان اما بر آزادی شیعیان در اعمال مذهبی‌شان تاکید می‌کند و می‌گوید که هیچ سیاست حذفی روی کار نیست.

وضعیت شیعیان چگونه است؟

پاسخ به این سئوال را اگر از زبان آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی بشنویم، این‌گونه گفته است: «فشارهای زیادی [برشیعیان] است، مخصوصا فشار مذهبی، واقعا قابل تحمل نیست. حذف کردن فقه جعفری از نصاب تعلیمی، اگر قابل تحمل باشد، گفتیم حداقل ما را آزادی مذهبی بدهید که ما در فقه خود آزادانه عمل بکنیم. این‌که حق مسلم و طبیعی ماست. این آزادی هم که داده نمی‌شود.»

خواسته‌های شیعیان چیست؟

آمار شیعیان در افغانستان به صورت دقیق مشخص نیست. ارقام دور و بر ۱۵ درصد از جمعیت افغانستان در این‌باره گفته شده است.

آن‌ها دست‌کم چهار خواسته مشخص دارند:

این موارد در نظام «جمهوریت» عملی می‌شد.

شورای علمای بدون علمای شیعه

در اوایل حکومت طالبان، هبت‌الله آخندزاده دستور ایجاد شورای ولایتی علما را صادر کرد. در سال ۱۴۰۲ انتخاباتی بین علمای (شیعه و سنی) ولایت دایکندی برای عضویت در شورای ولایتی علما برگزار شد. قرار شده بود که ۲۵ نفر از اعضای شورای ولایتی علمای شیعه باشند و ۱۵ نفر هم علمای سنی. فهرست علمای پیشنهادی (شامل روحانیون شیعه و سنی) به رهبر طالبان پیشنهاد شد. اما هبت‌الله آخندزاده اسامی روحانیون شیعه را حذف کرد.

داستان در دیگر ولایت‌ها هم مشابه است. زمانی که در تاریخ ۲۸ سنبله ۱۴۰۲ هبت‌الله آخندزاده اعضای شوراهای علمای ولایت‌های بامیان، دایکندی، سرپل، میدان‌وردک و غور را اعلام کرد، نام روحانیون شیعه در این ولایت‌ها که عمدتا شیعه‌نشین است و یا حضور شیعیان در آن‌ ولایت‌ها زیاد است، در فهرست دیده نمی‌شد.

از طرف حکومت طالبان تاکنون هیچ توضیحی در این‌باره ارائه نشده است.

«در افغانستان همه پیرو مذهب حنفی هستند»

در گذشته اظهار نظرهایی از سوی بالاترین مقام‌های حکومت طالبان بیان شده است که سبب نگرانی جامعه شیعه در افغانستان شده است. از جمله این‌که در سال ۱۴۰۲ رهبر طالبان گفت:« در افغانستان ما، اکثریت مطلق، همه، به جز عده بسیار کمی، همه در مذهب امام صاحب مبارک، حضرت امام أبو حنیفه رحمه‌الله هستند.»

یا امسال ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی حکومت طالبان گفت: «سِرّ کامیابی افغانستان، در همین است که همه در افغانستان پیرو یک مذهب هستند که مذهب حنفی است.»

آقای ندیم سه سال پیش هم گفته بود: « افغانستان را خداوند همیشه علیه دشمنان پیروزی بخشیده است. به این دلیل که در افغانستان، مذاهب نیست، یک مذهب امام ابوحنیفه رحمه‌الله است. همه افغان‌ها در یک مذهب هستند.»

شیعیان که به گفته شورای علمای شیعه در ۲۲ ولایت افغانستان حضور دارند، نگران هستند که مبادا چنین نگاه تک‌مذهبی، جامه عمل بپوشد و محدودیت‌ها بر شیعیان را در پی داشته باشد.

حالا بر اساس دستورنامه وزارت تحصیلات عالی دانشجویان شیعه باید با امضای این دستورنامه تعهد بدهند که از فقه حنفی پیروی می‌کنند.

واکنش آیت‌الله واعظ‌زاده این بود: «در پوهنتون‌ها ملزم می‌کنند که باید محصل یا حنفی شود و یا صحنه پوهنتون را ترک بگوید که این واقعا به صلاح نیست. چه اشکال دارد که یک کس پیرو فقه جعفری هم باشد و محصل هم باشد؟!»

آیت‌الله حجت هم واکنش نشان داد: «این چه است که بند نوشتید که باید امضا کند یک شاگردی که وارد پوهنتون می‌شود که من ملتزم می‌شوم که مطابق مذهب حنفی عمل کنم... نه، من شیعه هستم. [آیا] شما می‌توانید به یک حنفی بگویید که بنویس و امضا بکن که ملتزم می‌شوی مطابق مذهب جعفری عمل می‌کنی؟! همان‌طور که او نمی‌تواند، ما هم نمی‌توانیم.»

محدودیت یا امنیت؟

در همان اوایل که نیروهای طالبان کابل را تصرف کردند، تصویری نشر شد که چند نیروی مسلح این گروه در حال پایین آوردن پرچم‌های عزاداری ماه محرم دیده می‌شدند. کسی که در حال تصویربرداری از این صحنه بود، به زبان پشتو گفت: « شیعه‌‌گانو بیرقونه خلاصوی».

طی پنج سال گذشته پرچم عزاداری شیعیان از خیلی مناطق پایین آورده شده است و حکومت طالبان دستور داده است که مراسم عزاداری فقط در مساجد برگزار شود و پرچم‌های عزداری پایین آورده شود. دلیل این اقدام را حکومت طالبان تامین امنیت شیعیان علیه حملات داعش عنوان کرده است.

در زمان نظام «جمهوریت» که نیروهای امنیتی درگیر جنگ گسترده‌ و سراسری با نیروهای طالبان بودند، داعش بارها علیه شیعیان حملات مرگ‌باری انجام داد. از زمانی که حکومت طالبان بر سر قدرت آمده است اما، حملات داعش علیه شیعیان به صورت گسترده‌ای کاهش یافته است.

شماری از شیعیان اما با اشاره به «تشدید این محدودیت‌ها» مدعی هستند که هدف این محدودیت‌ها فراتر از مسائل و نگرانی‌های امنیتی است و با اهداف «مذهبی» انجام می‌گیرد.

عبداللطیف نظری، معین وزارت اقتصاد که یکی از تنها ۳ عضو شیعه حکومت طالبان در رده میانی است، نظر متفاوتی دارد. او به بی‌بی‌سی گفت: « جامعه شیعه وضعیت را هم حاوی فرصت ارزیابی می‌کند. مثلا امنیت برای جامعه شیعه فراهم است. مذهب شیعه را امارت اسلامی لغو نکرده است. هزاره‌ها و شیعیان را از حقوق شهروندی‌شان محروم نکرده است. یعنی حق شهروندی شیعه را نفی نکرده است. برخی محدودیت‌ها بدون شک وجود دارد.»

اما روحانیون برجسته شیعه نگاه‌شان فرق می‌کند. از جمله آیت‌الله واعظ‌زاده در یکی از سخنرانی‌های انتقادی‌اش خطاب به حکومت طالبان گفت: «عالم شما محترم، عالم ما محترم نباشد؟! مذهب شما محترم، مذهب ما محترم نباشد؟! فقه شما محترم، فقه ما محترم نباشد؟ این انصاف است؟!»

به گفته او در پنج سال گذشته، هبت‌الله آخندزاده به هیچ یک از درخواست‌های روحانیون شیعه برای دیدار با او برای درمیان گذاشتن نگرانی‌ها، توصیه‌ها و پیشنهادهای جامعه شیعه هیچ توجهی نکرده است و پس از پنج سال هیچ روحانی شیعه نتوانسته است که با او صحبت کند.

«خنجر در قلب شیعیان»

حکومت طالبان به تازگی دو نهاد بسیار مهم شیعی، حوزه علمیه خاتم‌النبیین و تلویزیون تمدن را با این ادعا که مراکز وابسته به حزب سیاسی حرکت اسلامی به رهبری آیت‌الله محسنی هستند، بسته‌اند. این اما از سوی نهادهای شیعی رد شده است و گفته شده است که هر دو نهاد پس از استعفای آیت‌الله محسنی از رهبری حزب حرکت اسلامی ایجاد شده است.

آیت‌الله حجت در واکنش به این اقدام حکومت طالبان گفت:« تلویزیون تمدن را بسته‌اند. حوزه علمیه خاتم‌النبیین را بسته‌اند. درحالی که ] پرونده[ این‌ها در حال پیگیری بود. محکمه باید تصمیم می‌گرفت. اما متاسفانه وزیر عدلیه سربه‌خود آمده و فرمان داده است. این لطمه زدن به اتحاد مردم افغانستان است. ما مردم احساس می‌کنیم که گرفتار تبعیض هستیم. تلویزیون تمدن، جز از اسلام چی گفت؟!»

او این اقدام حکومت طالبان را، آن‌هم در ماه محرم که برای شیعیان خیلی مهم است، «خنجری به قلب شیعیان» توصیف کرد.

رویکرد حکومت طالبان در قبال شیعیان در پنج سال گذشته، نشان می‌دهد که برخلاف آن‌چه که امیرخان متقی یک و نیم ماه قبل از بازگشت طالبان به قدرت برای شیعیان وعده داده بود، روحانیون شیعه از این‌که حقوق‌شان داده شود، ناامید به نظر می‌رسند.