سلاح فضایی جدید امریکا چه می‌تواند باشد؟

اعلام امریکا مبنی بر استقرار یک سلاح فضایی در مدار زمین، بار دیگر توجه‌ها را به رقابت نظامی در فضا جلب کرده است. این موضوع پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که چه نوع سلاح‌هایی اکنون در فضا وجود دارند و این تجهیزات چه نقشی در رقابت قدرت‌های بزرگ برای نفوذ و برتری در این عرصه ایفا می‌کنند.

امریکا جزئیات زیادی دربارهٔ این سلاح ارائه نکرده است. تروی مینک، وزیر نیروی هوایی امریکا، گفته است این سلاح که در «مدار زمین» مستقر شده، برای حفاظت از نیروهای امریکایی در برابر اقدام‌های خصمانه ضروری است. با این حال، او دربارهٔ توانایی‌ها و زمان استقرار آن توضیح بیشتری نداده است.

بنابراین این سلاح چه می‌تواند باشد؟ و وضعیت رقابت نظامی در فضا اکنون چگونه است؟ همچنین کدام کشورها ممکن است به فناوری‌های مشابه دست یافته باشند؟

فضا از نخستین سال‌های عصر فضایی، جنبهٔ نظامی پیدا کرد. در اواخر دههٔ ۱۹۶۰، اتحاد جماهیر شوروی برنامه‌ای را برای از بین بردن ماهواره‌ها راه‌اندازی کرد. برنامه «ایستربیتل اسپوتنیکوف» یا «ماهواره‌نابودگر» شامل ماهواره‌هایی بود که می‌توانستند با پرتاب مواد انفجاری و ترکش، ماهواره‌های دیگر را هدف قرار دهند.

امروزه نیروهای نظامی پیشرفته از ماهواره‌ها برای اهداف گوناگون استفاده می‌کنند؛ از جمله جمع‌آوری اطلاعات استخباراتی، ارتباطات امن، شناسایی پرتاب موشک‌ها و فراهم کردن اطلاعات دقیق برای عملیات‌های نظامی.

کارشناسان می‌گویند با پیشرفت فناوری‌های نظامی، وابستگی ارتش‌ها به فضا نیز بیشتر شده و احتمالاً در سال‌های آینده تجهیزات و سامانه‌های نظامی بیشتری در مدار زمین مستقر خواهند شد.

داکتر بلدین بوئن، پژوهشگر وابستهٔ علوم نظامی در مؤسسهٔ خدمات سلطنتی متحد و استاد سیاست فضایی در دانشگاه دورام، گفت که دربارهٔ سلاحی که امریکا از آن خبر داده است، تنها می‌توان حدس‌هایی مطرح کرد.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «من انتظار دارم این سلاح احتمالاً نوعی سامانهٔ جنگ الکترونیک یا ایجاد اختلال در امواج رادیویی باشد؛ نوعی سلاح ضدماهواره که ماهیتی غیرتخریبی دارد.»

او گفت چنین تسلیحاتی هم‌اکنون نیز روی زمین وجود دارند و می‌توانند ارتباطات ماهواره‌ای را مختل کنند. به گفتهٔ او، «اگر ارتباطات رادیویی را از کار بیندازید، ماهواره عملاً کارایی خود را از دست می‌دهد.»

آقای بوئن همچنین احتمال استفاده از نوعی تسلیحات پرخطرتر و مخرب‌تر را نیز رد نکرد؛ تسلیحاتی که می‌توانند آوار فضایی و ویرانی ایجاد کنند.

او گفت: «احتمال کمتر این است که با نوعی سلاح برخوردی روبه‌رو باشیم؛ یعنی وسیله‌ای که پرتابه‌ای را رها کند تا به یک ماهواره برخورد کند و آن را نابود سازد.»

او افزود: «نوعی ماهواره برای بازرسی نزدیک و درگیر شدن فیزیکی با ماهواره‌های دیگر نیز می‌تواند یکی دیگر از احتمالات باشد.»

اینکه رقبایی مانند روسیه و چین از هم‌اکنون تسلیحات مشابهی را در مدار مستقر کرده‌اند یا نه، به‌سادگی قابل تشخیص نیست.

جولیانا زوس، پژوهشگر پیشین مؤسسه خدمات سلطنتی متحد و پژوهشگر مؤسسه علوم و سیاست آلمان، به بی‌بی‌سی گفت: «اگر به چین و روسیه نگاه کنیم، هر دو فعالیت‌هایی داشته‌اند.»

او افزود: «برای نمونه، در مورد روسیه شاهد برخی فعالیت‌ها بوده‌ایم که نشانه‌هایی از آزمایش یک سلاح هم‌مدار را در خود دارد. ما چیزی را مشاهده کردیم که ممکن است نشان دهد آنها در جریان یک آزمایش در مدار، پرتابه‌ای شلیک کرده‌اند.

او افزود: «بازیگران دیگری هم در این عرصه حضور دارند، اما بدون آنکه جزئیات سلاح امریکایی را بدانیم، مقایسه کردن آنها با یکدیگر دشوار است.»

اما در حالی که استقرار این سلاح در مدار اقدامی غیرمعمول به نظر می‌رسد، امریکا و همچنین رقبایش، روسیه و چین، مدت‌هاست سلاح‌هایی در اختیار دارند که می‌توان آنها را به سوی فضا نشانه رفت و شلیک کرد.

بوئن در گفت‌وگویی دیگر با بی‌بی‌سی، واکنش چین به اعلام این خبر از سوی امریکا را که درباره آغاز مسابقه تسلیحاتی در فضا هشدار داده بود، با دیده تردید نگریست و آن را نوعی ریاکاری دانست.

او گفت: «اگر در این حوزه متخصص باشید، می‌دانید که این حرف‌ها از سوی دولت‌های روسیه و چین تا چه اندازه توخالی است.»

او افزود: «امریکا، روسیه، چین و همچنین هند همگی انواع مختلفی از سلاح‌های ضدماهواره یا تسلیحات ضدفضایی را توسعه داده‌اند و روسیه و چین نیز فناوری‌های زیادی را به فضا فرستاده‌اند که ظرفیت بالقوه نظامی دارند.»

در واقع، طی ۱۰ سال گذشته روسیه و چین مانورهای فضایی بسیار بیشتری انجام داده‌اند؛ عملیاتی که با عنوان «عملیات الحاق و مجاورت مداری»شناخته می‌شود و شامل نزدیک شدن به ماهواره‌های غربی و حرکت در فاصله‌ای بسیار نزدیک به آنهاست. برخی کارشناسان این رفتار را «مزاحمت برای ماهواره‌ها» یا «تعقیب نزدیک ماهواره‌ها» توصیف می‌کنند.

داکتر راد تورنتون، استاد مطالعات دفاعی و امنیتی روسیه در کینگز کالج لندن، به بی‌بی‌سی گفت: «از نظر تئوری، این ماهواره‌ها می‌توانند به ماهواره‌های شکارچی-قاتل تبدیل شوند؛ یا با برخورد فیزیکی به ماهواره‌های دیگر یا با خارج کردن آنها از مدار.»

بوئن همچنین گفت چین توانایی «یدک‌کشی فضایی» را به نمایش گذاشته است. او توضیح داد: «یک فضاپیما می‌تواند به یک ماهواره نزدیک شود، آن را بگیرد و به مداری دیگر منتقل کند.»

او گفت این قابلیت می‌تواند کارکردی مثبت هم داشته باشد؛ یعنی علاوه بر از کار انداختن ماهواره‌های فعال، برای جمع‌آوری زباله‌های فضایی نیز به کار رود.

با این حال، برخی از انواع تسلیحات فضایی می‌توانند حجم عظیمی از زباله‌های فضایی ایجاد کنند.

داکتر مارک هیلبورن، متخصص امنیت و تسلیحاتی‌شدن فضا در کینگز کالج، گفت آزمایش موشک‌های ضدماهواره با پرتاب مستقیم، مانند آزمایشی که چین در سال ۲۰۰۷ انجام داد، مقدار بسیار زیادی آوار فضایی ایجاد می‌کند که برای مدت طولانی در مدار باقی می‌ماند.

زوس گفت بقایای آن آزمایش هنوز در مدار زمین وجود دارد و همچنان خطرساز است.

او افزود: «برای ایجاد خسارت، لازم نیست حتما با یک تکه بزرگ فلز روبه‌رو باشیم. با توجه به سرعت‌هایی که در مدار با آنها سر و کار داریم، حتی یک قطعه کوچک پلاستیک هم می‌تواند آسیب وارد کند.»

تهدید هسته‌ای

تورنتون گفت روسیه هر آنچه را که در زمینه تسلیحات فضایی و ماهواره‌ها کم دارد، با توانمندی موشکی خود جبران می‌کند.

او گفت: «روس‌ها موشک‌های زمین‌پایه‌ای در اختیار دارند که می‌توان آنها را به فضا پرتاب کرد تا ماهواره‌ها را در مدار پایین زمین هدف قرار دهند. آنها همچنین موشک‌های ضدماهواره‌ای دارند که از هوا شلیک می‌شوند و هواپیماها می‌توانند آنها را از ارتفاع زیاد پرتاب کنند.»

او افزود: «از دیدگاه روسیه، ناتو به مراتب ماهواره‌های بیشتر و بهتری در اختیار دارد که می‌تواند از آنها برای اهداف نظامی استفاده کند. به همین دلیل، روسیه برای آنکه تا حدی "زمین بازی را برابر کند"، سرمایه‌گذاری زیادی روی تسلیحات ضدماهواره انجام داده است.»

تورنتون نکته هشداردهنده دیگری را نیز مطرح کرد: «روسیه در آخرین گزینه خود می‌تواند سلاح‌های هسته‌ای را به فضا بفرستد و پالس الکترومغناطیسی ناشی از انفجار هسته‌ای، هر ماهواره‌ای را که در برابر آن مقاوم‌سازی نشده باشد، در محدوده‌ای وسیع از کار خواهد انداخت.»

پس احتمال وقوع یک درگیری هسته‌ای در فضا چقدر است؟ تنها در صورتی که همزمان روی زمین نیز چنین جنگی در جریان باشد.

بوئن گفت: «آنچه ممکن است در فضا رخ دهد، موضوعی نیست که به تنهایی اتفاق بیفتد. در نهایت، یا هیچ اتفاقی نمی‌افتد یا ممکن است اتفاقی رخ دهد.»

با توجه به اینکه تسلیحات قابل استفاده در فضا مدت‌هاست وجود دارند، چرا امریکا اکنون چنین اعلامی را مطرح کرده است؟ کارشناسان اتفاق‌نظر دارند که این موضوع به خودی خود یک تحول بزرگ به شمار نمی‌رود، بلکه بیشتر یک پیام سیاسی است.

بوئن احتمال می‌دهد این اقدام پاسخی به پیشرفت‌های چین باشد.

او گفت: «چین طی ۳۰ سال گذشته نیروهای نظامی خود را نوسازی کرده است. این کشور شمار بسیار بیشتری ماهواره نظامی در فضا مستقر کرده و اهداف بیشتری را در اختیار ارتش آمریکا قرار داده که از دید آن ارزش هدف قرار گرفتن دارند.»

او افزود: «اکنون انگیزه بیشتری برای توسعه تسلیحات فضایی امریکا وجود دارد، چون چین نیز مانند امریکا وابستگی و آسیب‌پذیری زیادی در فضا پیدا کرده است.»

به نظر می‌رسد این وضعیت نوعی عدم توازن جالب ایجاد کرده باشد.

تورنتون گفت در صورت وقوع هرگونه جنگ در فضا، روسیه «برنده بزرگ» خواهد بود، چون برخلاف چین و امریکا، ماهواره‌های بسیار کمتری در اختیار دارد. او گفت چنین جنگی می‌تواند شامل «موشک‌هایی باشد که به فضا شلیک می‌شوند، ماهواره‌های مانوردهنده‌ای که برای منحرف کردن یا نابود کردن ماهواره‌های دیگر طراحی شده‌اند و همچنین لیزرهای مستقر روی زمین.»